گەرولد بەلگەر, ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىندا كٷندەلٸك جازۋمەن اينالىستى. كٷندەلٸگٸن قازاقتىڭ ٶمٸرٸنە, دٷنيە تانىمىنا, ەلەۋمەتتٸك جەنە رۋحاني تانىمىنا ارنادى. تٷركٸستان باسىلىمى گەر-اعانىڭ ەركەزەڭدەگٸ تٸلشٸ قاۋىمعا بەرگەن سۇحباتىنىڭ اراسىنان ٸرٸكتەپ, تۇشىمدى ويلارىن بٸر ارناعا توپتاستىرعان ەكەن. كٶزٸ قاراقتى وقىرماندى تولعاندىراتىن ماقالانى جارييالاۋدى جٶن دەپ تاپتىق.
«تەۋەلسٸزدٸك يدەياسىن مەن قۋانا قۇپتايمىن, بۇل مەن ٷشٸن بوستاندىق! بٸرٸنشٸ كەزەكتە, رۋح ەركٸندٸگٸ, بيٸك ادامگەرشٸلٸك ەركٸندٸگٸ. بٸز بۇعان ەلٸ قول جەتكٸزە الماي وتىرمىز. بٸزدە بٸرٸنشٸ كەزەككە جاننىڭ ەمەس, تەننٸڭ قالاۋىن شىعاردىق. تىم ەسەپشٸل بولىپ كەتتٸك. بۇل قاۋٸپتٸ»
***
«بيلٸك دەگەنٸمٸز – ەرتٷرلٸ جولمەن بٸردەڭەگە قول جەتكٸزگەن كەشەگٸ اۋىل قازاعى. بٸراق قازٸر ولار ٶز تامىرلارىنان اجىراپ, جىراق كەتٸپ بارادى. ولار ٶزدەرٸن اۋىل قازاعىنا قاراما-قايشى قويادى. ولاردىڭ ٶمٸرٸ باسقا, ولاردىڭ قولىندا بايلىق بار. جەكە باسىنىڭ قامى العا شىقتى».
***
«مەن ٶز باسىم اۋىلدا ٶستٸم. اۋىلدىق قازاقپىن. مەن ٷشٸن ول ٶتە قىمبات. ال ەليتانىڭ اۋىلدان قول ٷزگەنٸ سونشالىق, ولاردىڭ ويىندا تەك شەتەلدە ساراي سالدىرىپ, جاقسى ۆيللا مەن ياحتا ساتىپ الىپ, شاماسى جەتكەنشە قۇلقىنىن تولتىرىپ, بۇل جاقتان تەزٸرەك قاراسىن باتىرۋدى ويلايدى. سول ٷشٸن دە ولاردىڭ قاراپايىم, كەدەي ادامدارعا دەگەن قارىم-قاتىناسى سونداي. بٸزدە كەدەيلەر ٶتە كٶپ. مەنٸڭشە, قازاقتار ادامگەرشٸلٸك جەنە مورالدىق تۇرعىدان كٶپ دٷنيەسٸنەن ايرىلدى».
(«يز كازاحا نەمەتس نە ۆىيدەت, پۋست ون وستايوتسيا كازاحوم», «راديوتوچكا», 10.02.2015)
***
«قازاقستانىما مەن تەك جاقسىلىق تٸلەيمٸن. ەرٸ ابايدىڭ كٶزقاراسىن باسشىلىققا الامىن. ابايدان ارتىق قازاقتى سىناعان ەشكٸم جوق. ابايدان ارتىق اششى دا, ٶزەكجاردى پٸكٸردٸ ەشكٸم ايتقان جوق. رەسەي تۋرالى اششى سٶزدٸ دوستوەۆسكييدەن, لەرمونتوۆ پەن سالتىكوۆ-ششەدريننەن ٶزگە ەشكٸم ايتقان جوق. ولار بۇنى وتانىنا دەگەن ۇلى ماحاببات جەتەگٸندە جاساعان ەدٸ».
***
«مەن قازاقستاندا مەملەكەتتٸك تٸل قازاق تٸلٸ بولۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. مەن بۇل ماڭىزدى مەسەلەنٸ تالقىلاۋعا قاتىستىم ەرٸ وسى يدەيانىڭ العاشقى اۆتورلارىنىڭ بٸرٸمٸن. اقىرى سەن قازاقستاندا تۇراسىڭ با, ونىڭ مەدەنيەتٸن مويىنداۋىڭ كەرەك جەنە ونى بار جان-تەنٸڭمەن قابىلداي بٸلۋگە تيٸسسٸڭ».
(«يا حوتەل بى, چتوبى ۋ مەنيا سۋدبا بىلا كاك ۋ گيوتە», 27 قاڭتار, 2015 جىل, www.zakon.kz )
***
اقساقالدار كەتتٸ. ادامگەرشٸلٸك كودىن تاسىمالداۋشىلار. ولارمەن بٸرگە بٸزدٸڭ كٶپ عاسىرلىق ازاماتتىڭ ادامگەرشٸلٸك كودەكسٸ دە كەتتٸ. ولاردىڭ ورنىن سوڭعى جيىرما جىلدا ادامگەرشٸلٸك ابىرويدان جۇرداي جاسى جەتكەن شالدار باستى.
(«چتو نام زاۆەششال گەرولد بەلگەر», 16 مارتا 2015, www.forbes.kz )
***
«مەن نەمٸس اۋىلدارى بٸر-بٸرٸمەن ٶتە جاقىن ورنالاسقان ۆولگا جاعالاۋىندا ٶستٸم. سوندا ۆولگا جاعالاۋى نەمٸستەرٸنٸڭ ٶزارا بايلانىسى ٶتە ناشار ەدٸ. بۇل مەنٸ قاتتى الاڭداتاتىن.
ولاردىڭ تٸلدٸك, دٸني جەنە مەنتالدٸك ايىرماشىلىقتارى كٷشتٸ بولاتىن. قازاقتاردىڭ مىناۋ الىپ ەلٸندە, الىپ كەڭٸستٸكتە كەيبٸر مەسەلەلەردە بٸرلٸك دەڭگەيٸ ٶتە جوعارى. باتىستا تۋعان مەن ٷشٸن بۇل مەنٸ قايران قالدىراتىن. بۇل ٶزٸندٸك قۇبىلىس ەدٸ».
***
«1986 جىلعى قايعىلى جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيٸن مۇندا سوكپ وك اپپاراتىنان بٸر شەنەۋنٸك كەلەدٸ. وعان قاراعاندىدان بٸر بٸلگٸش قازاق تٸلٸ مال شارۋاشىلىعىنا ارنالعان نەبەرٸ 500 سٶزدەن تۇراتىندىعىن ايتادى.
سوندا نە قازاق تٸلٸ – ٶزبەك تٸلٸنٸڭ مال شارۋاشىلىعىنا ارنالعان نۇسقاسى ما(?!) مەنٸ سوندا وسى شەنەۋنٸككە ەڭگٸمەلەسۋگە شاقىرعاندا, مەن قازاق تٸلٸ بەس جٷز ەمەس بەس ميلليون بٸرلٸكتەن تۇراتىندىعىن ايتتىم. ول سول جەردەن ەڭگٸمەنٸ تىيدى دا, مەنٸ قۋىپ شىقتى. بٸراق شىندىعىندا سولاي عوي. الايدا قازٸرگٸ قازاقتار بۇل جايىندا از بٸلەدٸ».
***
«بٸزدٸڭ ەرتٸستەرمەن بٸرگە شەتەلدە بولعان كەزٸم بولدى. بٸزدٸڭ قازاقتار قازاقشا ەن ايتا باستاسا, شەتەلدٸكتەردٸڭ كٶزٸ باقىرايىپ كەتەدٸ. بۇل ولارعا قىزىق. ال بٸزدٸڭ قازاقتار نە ٸستەيدٸ? ولار وپەرادان ارييالار ورىنداپ, بار كٷشتەرٸمەن سكريپكانى سابالايدى. بٸراق بۇنىمەن ەشقانداي ەۋروپالىقتى تاڭقالدىرا المايسىڭ. بۇل ەشكٸمگە قاجەت ەمەس. ەگەر ٶز تٸلٸڭدە ەن سالىپ, ۇلتتىق ەرەكشەلٸگٸڭدٸ تانىتا بٸلسەڭ, سوندا عانا ساعان جۇرت قىزىعادى جەنە سەنٸڭ بەدەلٸڭ ارتادى. سول ٷشٸن قازاقتاردىڭ ەڭ باستى كەمشٸلٸگٸنٸڭ بٸرٸ – ەلٸكتەگٸشتٸگٸ. بۇل جاعىنان ولار الدىنا ەشكٸمدٸ سالمايدى».
***
«مەنٸ تاعى بٸر مەسەلە اشىندىرادى. اۋىلدان كەلگەن جاس قىزدار بٸردەن ورىس تٸلٸنە كٶشە قويادى. تٸپتٸ ٶزارا قارىم-قاتىناستا دا. ولار بٸردە بٸر بەسٸك جىرىن بٸلمەيدٸ. ال ولاردىڭ بەرٸ بولاشاق انا عوي. ەگەر, ەيەل-انا باسقا تٸلگە, باسقا مەدەنيەتكە كٶشسە, مەنٸڭشە, بۇل ۇلتتىڭ جويىلۋى. ەيەل بەرٸن ساقتاۋى كەرەك: وشاعىن, تٸلٸن, ۇلتتىق, انالىق تەگٸن, ەيتپەسە, بەرٸنەن ايرىلاسىڭ».
***
«رۋحاني داعدارىس, مەدەني داعدارىس, قالاي دەسەڭٸز دە, ول ەكونوميكالىق ەمەس. ونىڭ قازاقستاندا بولۋى مٷمكٸن دە ەمەس. سونىڭ ٸشٸندە بەرٸنەن بۇرىن قازاقتار كەدەيلەنە تٷسۋدە.
بارلىق جەردە قازاقتار باسقارادى, بارلىق جەردە قازاقتار باسىمدىققا يە, سٶيتە تۇرا, تٶمەندەگٸ قازاقتاردىڭ حالٸ مٷشكٸل! ونىڭ سەبەبٸ نەدە? ٶيتكەنٸ, بارلىق جەردە ۇرلىق!»
( «ي ادا, ي شالا, ي تازا – دليا مەنيا ەدينىە كازاحي», 4 مايا 2012, «Central Asia Monitor»)
P.S. گەراعاڭ ٶتە ەڭبەكقور, وپىرىپ جۇمىس ٸستەيتٸن. ٶزٸن قازاقتىڭ بٸر بٶلشەگٸ ساناعانىمەن, بەرٸبٸر مەنتاليتەتٸندە نەمٸس ۇلتىنا تەن قاسيەتتەردٸڭ باسىمدىققا يە ەكەندٸگٸن قايتالاۋدان جالىقپايتىن. تٸپتٸ قازاقستاندىق ۇلت تۋرالى يدەيا كٶتەرٸلگەندە دە وعان ىنتى-شىنتىمەن قارسى بولىپ, «مەن – نەمٸس, سەن – قازاقسىڭ» دەپ شەگەلەگەن ەدٸ.
ول ٷش تٸلدٸ ەركٸن مەڭگەردٸ, ٷش تٸلدە جازدى, ٷش ۇلتتىڭ ٶكٸلٸ بولا بٸلدٸ.
اباي مەن گەتەنٸ سالىستىرا وتىرىپ, ەكٸ ۇلت ويشىلىنىڭ ورتاق, قابىساتىن سەتتەرٸن اسا ۇتىمدى جەتكٸزە بٸلگەن, قازاق تٸلٸنٸڭ مەيەگٸن, مەنەرٸن بٸلەتٸن اسا بٸر قۇرمەتتٸ اقساقالىمىز ەدٸ.
ٶكٸنٸشتٸسٸ سول, ۇلتتىڭ ۇلى «مەنٸن» تٷسٸنگەن, وعان بٸر كٸسٸدەي جانى اشىعان گەراعاڭداي اقساقالدارىمىزدىڭ سيرەپ كەتكەنٸ. كٷن ٶتكەن سايىن ۇلتتىڭ سٶزٸن سٶيلەيتٸن زييالىلارىمىزدىڭ ورنى ويسىراپ, ولاردىڭ ورنىن باساتىن ادامداردىڭ ازايىپ بارا جاتقانى قىنجىلتادى. گەراعا, جاتقان جەرٸڭٸز جايلى بولسىن!
دايىنداعان,
ەسەنگٷل كەپقىزى
