قازاق عالىمى ۆيرۋسقا قارسى تۇنبا ەزٸرلەدٸ
– بٸزدٸڭ زەرتتەۋ باعىتىمىز قازاقستاندا ٶسەتٸن دەرٸلٸك جەنە جەۋگە جارامدى ٶسٸمدٸكتەر. ونىڭ ٸشٸندە جەمٸستەر دە بار, – دەيدٸ جانار حانىم. – قازٸر ورتالىقتا جۋساندى (Artemisia L.) زەرتتەۋدەمٸز. وسى تۇرعىدا حالىقارالىق عىلىمي ماقالالار دا جارييالادىق. ەلٸمٸزدە جۋساننىڭ 81-دەن استام تٷرٸ ٶسەدٸ. ونىڭ 19 تٷرٸ – ەندەميك. بٸر ٶسٸمدٸكتٸڭ ٶزٸن تولىق زەرتتەۋ ٷشٸن كەم دەگەندە 2-3 جىل ۋاقىت قاجەت. قازٸرگٸ تاڭدا ورتالىقتىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرٸ زەرتتەپ جاتقان ٶسٸمدٸكتەر الماتى وبلىسى مەن شىعىس قازاقستاننىڭ تٶڭٸرەگٸندەگٸ جۋسان تٷرلەرٸ. مەسەلەن, قازاقستاندا ٶسەتٸن جۋسان مەن شەتەلدە ٶسەتٸن تٷرٸن سالىستىرعاندا 60-70 پايىز ۇقساستىق بولسا, 20-30 پايىز ٶزگەشەلٸك بارىن بايقايمىز.
ورتالىق ديرەكتورىنىڭ سٶزٸنە سٷيەنسەك, كٶپ جاعدايدا عالىمدار ٶسٸمدٸكتٸڭ بٸر قاسيەتٸن عانا زەرتتەيدٸ دە, ٶسٸمدٸكتەر تٷبەگەيلٸ تولىق زەرتتەلمەي قالىپ جاتىر.
– ال بٸز ەڭ الدىمەن دەرٸلٸك ٶسٸمدٸكتەردەن جالپى سىعىندىسىن الىپ, كەيٸن ەرتٷرلٸ ەرٸتكٸشتەرمەن بٶلۋ ارقىلى پوليارلى, پوليارسىز قوسىلىستارىن تولىق زەرتتەپ جەنە بيولوگييالىق بەلسەندٸلٸكتەرٸن انىقتايمىز. ەرتٷرلٸ دەرٸلٸك ٶسٸمدٸكتەردٸڭ گٷلدەرٸ مەن جەمٸستەرٸ كوسمەتيكالىق ٶنٸمدەر, تاماق جەنە فارماتسەۆتيكا ٶندٸرٸسٸ, بيولوگييالىق بەلسەندٸ قوسپالار دايىنداۋدا كەڭٸنەن پايدالانىلادى, – دەيدٸ جانار حانىم.
زەرتتەۋ بارىسىندا ورتالىق ماماندارى وسىنداي ەرتٷرلٸ باعىتتاردى تولىعىنان قاراستىرادى.
– قازاقستاندا ٶسەتٸن دەرٸلٸك ٶسٸمدٸكتەردٸ زەرتتەۋگە باكالاۆر, ماگيستر جەنە دوكتورانت ستۋدەنتتەر دە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنا اتسالىسادى. دەرٸلٸك ٶسٸمدٸكتەردٸ زەرتتەۋ ورتالىعىندا جۋساندى فۋندامەنتالدى زەرتتەۋ بويىنشا 2017-2022 جىلداردى قامتيتىن عىلىمي جوبالار بار. ودان بٶلەك, تەرٸ اۋرۋلارىنا ەم بولاتىن دەرٸلٸك ٶسٸمدٸكتەر باعىتىندا زەرتتەۋ جاساپ جاتىرمىز. وسى جوبا اياسىندا اۆسترالييانىڭ گريففيت ۋنيۆەرسيتەتٸمەن بٸرگە جۇمىس ٸستەيمٸز. ٶيتكەنٸ ٶزٸمٸزدە ٶسٸمدٸكتٸڭ تەرٸ اۋرۋلارىنا بايلانىستى بەلسەندٸلٸگٸن انىقتاۋ مٷمكٸندٸگٸ جوق, تەك شەتەلدە انىقتالادى, – دەيدٸ عالىم.
ورتالىق باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ٶسٸمدٸكتەردەن الىنعان سىعىندىلاردى گريففيت ۋنيۆەرسيتەتٸمەن بٸرگە زەرتتەپ, ٶتە جاقسى بەلسەندٸلٸك كٶرسەتكەنٸ انىقتالعان. وسى تاقىرىپتا قازۇۋ دوكتورانتى ايدانا قۇدايبەرگەن «جاس عالىم» جوباسىنا قاتىسىپ, 54 ملن تەڭگەنٸڭ جوباسىن جەڭٸپ العان. جانار جەڭٸس شەكٸرتتەرٸنٸڭ مۇنداي جەتٸستٸكتەرگە جەتۋٸ ٷشٸن كٶپ تەر تٶككەنٸن العا تارتتى. تٸپتٸ شەتەلدٸك ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزٸپ, ستۋدەنتتەردٸڭ ەلدە جوق تەحنولوگييالاردى مەڭگەرۋٸنە سەپتٸگٸن تيگٸزگەن. تەنگە داۋا بولاتىن تۇنبانى تابيعاتتان الاتىن عالىم باستاپقىدا قيىندىقتىڭ از بولماعانىن ايتتى.
– بۇرىن زەرتتەۋ ٷشٸن ٶسٸمدٸكتەردٸ جيناپ, كەپتٸرٸپ, ۇساقتاپ, 10-20 كەلٸدەن شەتەلگە الىپ كەتەتٸنبٸز. ٶيتكەنٸ ٶسٸمدٸك ەكستراكتىسىن الۋعا مٷمكٸندٸك بولمادى. ال قازٸر گرانتتار مەن ۋنيۆەرسيتەت قولداۋىنىڭ ارقاسىندا روتورلى بۋلاندىرعىش جەنە شٶپتەردەن ەكستراكت الاتىن ارناۋلى ىدىستار الدىق. بۇدان كەيٸن شەتەلگە باياعىداي 20 كەلٸ شٶپ ەمەس, 500 گر نەمەسە بٸر كەلٸ ەكستراكت قانا الىپ كەتەمٸز, – دەيدٸ ول.
بٸراق پاندەمييانىڭ ەسەرٸنەن قازٸر شەتەلگە شىعۋ مٷمكٸن ەمەس. سوندىقتان دەرٸلٸك ٶسٸمدٸكتەردٸ زەرتتەۋ ورتالىعىنا جوبالارعا بٶلٸنگەن گرانتتار ەسەبٸنەن سوربەنتتەر, باعانالى حروموتوگرافييا, ەرتٷرلٸ ەرٸتكٸشتەر ساتىپ الىنعان. وسىلايشا قازٸر ٶسٸمدٸكتەردٸ ٶڭدەپ, ونىڭ قۇرامىن انىقتاۋ سەكٸلدٸ جۇمىستار ورتالىقتىڭ ٶزٸندە جاسالۋدا.
– مىسالى, جوعارى ەففەكتيۆتٸ سۇيىقتىق حروموتوگرافيياسى (HPLC) ارقىلى بيولوگييالىق بەلسەندٸ قوسىلىستاردى انىقتاۋعا بولادى. بٸزدەگٸ وسىنداي ەكٸ قۇرىلعىنىڭ بٸرٸ وڭتٷستٸك كورەيادا, بٸرٸ جاپونييادا جاسالعان, – دەيدٸ جانار حانىم.
عالىمنىڭ زەرتتەۋ وبەكتٸلەرٸنٸڭ اراسىندا ٶزٸمٸزدٸڭ قاراپايىم الما دا بار. كٷندەلٸكتٸ تۇتىناتىن بۇل جەمٸستٸڭ دەرتكە داۋا بولاتىن قاسيەتٸنە اسا مەن بەرمەيمٸز. سٶيتسەك, ونىڭ كەيبٸر تٷرلەرٸ قاتەرلٸ ٸسٸككە قارسى تۇرۋعا قاۋقارلى ەكەن. ەرينە, ناۋقاستىڭ ايىعىپ كەتۋٸنە بۇل تولىق كەپٸل بولا المايدى. دەگەنمەن «التىن شىققان جەردٸ بەلدەن قاز» دەمەي مە, قازاق?!
– الماتى المانىڭ وتانى بولعاندىقتان, 5-6 تٷرٸن, مىسالى, «گولدەن دەليشەس», «كراسنىي كرەپسون», «اپورت», «امەريكانكا», ودان بٶلەك, ٶزبەك الماسىنىڭ بٸر تٷرٸن زەرتتەدٸك. تالعار مەن قاسكەلەڭ جاقتاعى الما باقتاردىڭ ەرقايسىسىنان الىپ, بٸر-بٸرٸمەن سالىستىردىق. ولار قاتەرلٸ ٸسٸككە قارسى ٶتە جاقسى بەلسەندٸلٸك كٶرسەتٸپ جاتىر. ونى دا ارى قاراي زەرتتەۋٸمٸز كەرەك, – دەيدٸ ورتالىق باسشىسى.
2020 جىلدىڭ 3-17 سەۋٸر ارالىعىندا «عىلىم قورى» كوروناۆيرۋس ينفەكتسيياسىنىڭ تارالۋىنا جول بەرمەۋگە جەنە ونىڭ سالدارىن جويۋعا باعىتتالعان تيٸمدٸ شەشٸمدەر تابۋ ماقساتىندا «ستوپ-كوروناۆيرۋس» كونكۋرسىن ۇيىمداستىردى. بايقاۋعا بٷكٸل قازاقستاننان 140-تان استام ٶتٸنٸش كەلٸپ تٷسكەن. كوروناۆيرۋسقا قارسى كٷرەس بويىنشا عالىمدار, كەسٸپكەرلەر مەن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرٸ ٶز جوبالارىن ۇسىنعان. سونىڭ ٸشٸندە جانار جەڭٸس 39 فيناليستٸڭ اراسىنان تابىلدى. عالىم كوروناۆيرۋسقا قارسى تۇنبا ەزٸرلەۋ يدەياسى قالاي پايدا بولعانىن بايانداپ بەردٸ.
– 2003 جىلدان باستاپ SARS-CoV دەگەن ۆيرۋس قىتايدا گونكونگتا تارالدى. سول كەزدەن باستاپ عالىمدار ەمدٸك ٶسٸمدٸكتەردٸڭ كوروناۆيرۋسقا قارسى قاسيەتتەرٸن زەرتتەي باستادى. نەتيجەسٸندە كٶپتەگەن دەرٸلٸك ٶسٸمدٸكتەردٸڭ ۆيرۋسقا قارسى قاسيەتٸ بار ەكەنٸ جەنە ەسەر ەتۋ مەحانيزمدەرٸ ەرتٷرلٸ بولاتىنى انىقتالعان. قازاقستاندا ٶسەتٸن وسىنداي دەرٸلٸك ٶسٸمدٸكتەردەن كوروناۆيرۋسقا قارسى تابيعي بەلسەندٸ قوسپا جاساۋ تۋرالى عىلىمي جوبا دايىندادىق. سول جوبامىز بايقاۋدا فينالعا شىقتى.
پاندەمييا باستالىپ, ەلدە دەرٸ تاپشىلىعى بايقالعان تۇستا قالاداعى جەكە كلينيكالار جانار جەڭٸستٸڭ تۇنبالارىنا تاپسىرىس بەرەدٸ. عالىم ٶزٸمٸزدە ٶسەتٸن, بٸراق كوۆيدكە قارسى بەلسەندٸلٸگٸ زەرتتەلگەن ٶسٸمدٸكتەردٸ قوسىپ, «تۇماۋ شەرباتىن» جاساپ شىعارعان.
– بٸرٸنشٸ دايىنداعان رەتسەپتە تەك جەۋگە بولاتىن ٶسٸمدٸكتەر قولداندىم. سوندىقتان ۋلىلىعىنا دا الاڭدامايمىن. بارلىعىنىڭ دەلەلدەنگەن عىلىمي نەگٸزٸ بار, دوزاسى ستاندارتتى. بالالار دا قابىلداسا جارايدى. كەيٸن جٶتەل مەن دەمٸكپەگە دەپ, ارنايى سۇرانىس ارتا باستاعان سوڭ, ەكٸنشٸ رەتسەپتٸ دايىندادىق. ول جەردە دەرٸلٸك ٶسٸمدٸكتەر كٶبٸرەك, – دەيدٸ جانار حانىم.
ەدەتتە كوۆيدتەن ادامدار ەلسٸرەپ, سالماق تاستايدى. دەرٸلەردٸڭ ەسەرٸنەن كەيبٸر ناۋقاستاردىڭ ديابەتٸ كٶتەرٸلٸپ كەتەدٸ. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, بۇل ۆيرۋس قاندى قويۋلاندىرىپ, قاي جەرٸڭ ەلسٸز بولسا, سول جەردەگٸ اۋرۋدى اسقىندىرادى.
– وسى قاسيەتتەردٸ ەسكەرە كەلە, ٶكپەنٸ قۋاتتايتىن, قاقىرىق تٷسٸرەتٸن, قاندى سۇيىلتاتىن, قانداعى مايلاردى جوعالتىپ, قان اينالىمىن جاقسارتاتىن, كٷش-قۋات بەرٸپ, ۇيقىنى تەڭشەيتٸن قاسيەتٸ بار ٶسٸمدٸكتەردٸ قوستىق. جالپى, بٸر جىلدان بەرٸ ەشقانداي كەرٸ ەسەرٸ (اللەرگييا) بولمادى. قولدانعان جاندار تەز ارادا جازىلىپ, ٶزدەرٸنٸڭ العىستارىن ايتىپ جاتىر.
اللەرگييا دەمەكشٸ, بۇل ماۋسىمدىق دەرت تە كٶپتەگەن ادامنىڭ مەسەلەسٸنە اينالىپ وتىر. عالىم مۇنىڭ بٸر سەبەبٸ باۋىردان بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸن ايتتى. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸندە جٷرگٸزٸلگەن سىناق نەتيجەسٸ بويىنشا بۇل دەرٸلٸك تۇنبا باۋىر جاسۋشالارىنىڭ جاڭارۋىنا ەسەر ەتكەن.
– كٶكتەم-جاز مەزگٸلدەرٸندە مۇرنى بٸتەلٸپ, كٶزٸ ٸسٸپ كەتەتٸندەر وسى دەرٸنٸ ٸشسە اللەرگيياسى باسىلادى. بٸزدٸڭ ەكٸنشٸ رەتسەپتٸمٸز باۋىر جاسۋشالارىنىڭ كٶبەيۋٸنە ەسەر ەتەتٸنٸن زەرتتەدٸك. ودان بٶلەك, بىلتىر تەرٸ اۋرۋىنا شالدىققان بٸر كٸسٸ «يممۋنيتەتٸمدٸ كٶتەرسەم» دەپ, دەرٸمٸزدٸ الدى. كەيٸن دەرتٸنەن ايىققانىن ايتتى. نەگٸزٸ, تەرٸ اۋرۋى دا كەي كەزدە باۋىرعا بايلانىستى. مٸنە, تۇماۋ, جٶتەل, كوۆيدتەن بٶلەك, وسىنداي دا جاقسى نەتيجەلەر كٶرسەتٸپ جاتىر, – دەيدٸ جانار جەڭٸس.
ونىڭ ايتۋىنشا, كوۆيدكە قارسى تۇنبانى كوۆيدتٸڭ جەڭٸل تٷرٸندە اۋىرىپ جاتقان ادامدار نەمەسە ەمدەلٸپ شىققان, بٸراق تولىق قاقىرىعى تٷسپەگەن, ەلسٸرەگەن جاندار قابىلداپ, تولىق جازىلىپ شىققان. ال قاتتى اۋىرىپ تۇرعان ناۋقاستارعا بەرەتٸن مٷمكٸندٸك بولماعان.
– ٶيتكەنٸ ولار اۋرۋحانادا بولدى. باتىس مەديتسيناسىندا جٷرگەندەردٸڭ كٶبٸسٸ ٶسٸمدٸكتٸڭ ەمدٸك قاسيەتتەرٸن تاني بەرمەيدٸ. ال ەمدەلٸپ شىققان پاتسيەنتتەردٸ ۆيرۋستىڭ بەتٸ قايتقانىمەن, قاتتى ەلسٸرەپ, قۇرعاق جٶتەل قينايدى ەكەن. ماعان وسىنداي كٸسٸلەر حابارلاسىپ, بٸزدٸڭ تابيعي قوسپانى ون كٷننەن ەكٸ اپتاعا دەيٸنگٸ ۋاقىتتا پايدالانىپ, وسى ۋاقىت ارالىعىندا قاقىرىعى تٷسٸپ, كٷش-قۋاتى قالپىنا كەلگەنٸن ايتىپ, العىستارىن بٸلدٸرٸپ جاتىر, – دەيدٸ ول.
جانار حانىم دەرٸلٸك قوسپانىڭ قۇرامىندا جالبىز, قىزىلمييا ٶسٸمدٸكتەرٸ, قالامپىر جەنە تٷيمەداق شٶپتەرٸ مەن پايدالى ٶسٸمدٸكتەر بارىن سٶز ەتتٸ. عالىم: «قازاق حالقىندا دەرٸلٸك ٶسٸمدٸكپەن ەمدەۋ بۇرىننان بار. كەزٸندە وبا سيياقتى اۋرۋ تٷرٸ تاراعاندا وسىنداي ەمدٸك ٶسٸمدٸكتەرمەن ەمدەگەن. اتالمىش قوسپا سۋسامىر, قان قىسىمى, برونح دەمٸكپەسٸ بارلارعا جاقسى كٶمەكتەسەدٸ. بۇل دەرٸنٸ اۋرۋ دەڭگەيٸنە قاراي قولدانادى. جاستار نەمەسە يممۋنيتەتٸ جوعارى جاندارعا قىسقا ۋاقىتتا جاقسى كٶمەكتەسەدٸ, ال جاسى ٷلكەن نەمەسە سوزىلمالى اۋرۋى بار ادامدارعا بٸرشاما ۇزاق ۋاقىت قابىلداۋدى قاجەت ەتەدٸ, – دەيدٸ.
جاپونييا, قىتاي, وڭتٷستٸك كورەيا سەكٸلدٸ ەلدەردٸڭ الدىڭعى قاتارلى جوعارى وقۋ ورىندارىندا جۇمىس ٸستەگەن قازاق قىزى الداعى ۋاقىتتا اتالعان دەرٸنٸ ٶندٸرۋ ٷشٸن قازۇۋ جانىنان شاعىن زاۋىت سالىناتىنىن ايتتى.
