ديپلوماتتىڭ بۇل جولعى ماقالاسى - سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸن توقاەۆ باسقارعان كەزەڭگە جەنە سول تۇستاعى قازاق تٸلٸنٸڭ احۋالىنا ارنالدى.
2000-شى جىلداردىڭ باسىندا مەدەنيەت مينيسترلٸگٸندەگٸ تٸل كوميتەتٸ مەمورگانداردىڭ مەملەكەتتٸك تٸلدٸ قولدانۋ دەڭگەيٸنە مونيتورينگ جاساپ, نەتيجەسٸن ٷكٸمەتكە جٸبەرٸپ وتىراتىن.
مونيتورينگ بويىنشا سٸم مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ قولدانىسىن بٸر جىلدا 17 پايىزدان 60 پايىزعا كٶتەرٸپ, مينيسترلٸكتەر مەن ۆەدومستۆولار اراسىندا كٶش باستادى.
ول قالاي ٸسكە اسىرىلدى? سٸم-دەگٸ قۇجاتتاردى مەملەكەتتٸك تٸلدە قالىپتاستىرۋ بٶلٸمٸنٸڭ (قمتقب) باسشىسى رەتٸندە ايتارىم, بۇعان قازاق تٸلٸنٸڭ قولدانىسىن كەڭەيتۋگە مٷددەلٸ ديپلوماتتار توبىنىڭ جان-جاقتى ويلاستىرىلعان, كەشەندٸ ٸس-شارالارعا قۇلشىنىسپەن ارالاسۋىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكٸزدٸك.
ەرينە ەڭ الدىمەن سول شارالاردى مٸندەتتەۋگە قۇقىقتىق بازاسىن بەكٸتٸپ بەرٸپ, اتالعان ديپلوماتتاردىڭ ەرٸكتٸ دە بەلسەندٸ اتسالىسۋىنا قولايلى احۋال تۋعىزعان مينيستر توقاەۆتىڭ پەرمەنٸ مەن قولداۋىنسىز ول جەتٸستٸككە جەتە مٷمكٸن ەمەس ەدٸ.
بٸر بۇيرىقتاعى تٶرت تالاپ
توقاەۆ كەلگەن تۇستا سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸندە تٸلدەردٸ قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2001-2010 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىن ٸسكە اسىرۋ تۋرالى بۇرىنعى مينيستر ە.ىدىرىسوۆتىڭ بۇيرىعى بار-تىن.
وندا بىلاي دەلٸنگەن:
- قۇجاتتاردى ورتالىق اپپارات پەن شەتەلدٸك مەكەمەلەردٸڭ قۇرىلىمدىق بٶلٸمشەلەرٸندە تٸكەلەي مەملەكەتتٸك تٸلدە ەزٸرلەۋ;
- باسشىلارىنا مەملەكەتتٸك تٸلدەگٸ قۇجاتتاردى ەزٸرلەۋگە قاتىستى جاۋاپكەرشٸلٸك جٷكتەۋ;
- ديپلوماتييالىق قىزمەتتە قازاق تٸلٸن ەنگٸزۋ مەسەلەسٸ بويىنشا ٸس جٷزٸندە كٶمەك كٶرسەتۋ;
- سٸم ورتالىق اپپاراتىنىڭ جەنە شەتەلدٸك مەكەمەلەرٸنٸڭ قىزمەتكەرلەرٸنە قازاق تٸلٸن ساپالى وقىتۋدى ۇيىمداستىرۋ...
بٸراق بۇل مٸندەتتەردٸ ورىنداۋ ايتۋعا عانا وڭاي ەدٸ.
ودان باسقا مينيستر ە.ىدىرىسوۆتىڭ 2001 جىلعى تاعى بۇيرىعىندا:
سٸم-گە جاڭا مامانداردى قابىلداۋ كەزٸندە ەربٸر بٶلٸمدە قۇجاتتاردى مەملەكەتتٸك تٸلدە جازا الاتىن كەمٸندە ەكٸ ماماننىڭ بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ;
قابىلداۋ كوميسسيياسىنىڭ قۇرامىنا قۇجاتتاردى مەملەكەتتٸك تٸلدە قالىپتاستىرۋ بٶلٸمٸنٸڭ باستىعىن ەنگٸزۋ;
مينيسترلٸكتەگٸ قۇجاتتاردى مەملەكەتتٸك تٸلدە تولتىرا الاتىن قىزمەتكەرلەر تٸزٸمٸن ەزٸرلەپ, ولارعا ٷستەمە اقى تٶلەۋ مٸندەتتەرٸ قويىلعان ەدٸ.
بۇل قيىن شارۋا بولاتىن. قازاقتٸلدٸ ديپلوماتتار اۋدارمانىڭ استىندا قالىپ, قازاق تٸلٸن بٸلگەندٸكتەن عانا ورىستٸلدٸ ەرٸپتەسٸنە قاراعاندا جۇمىستى بٸرنەشە ەسە كٶبٸرەك ورىنداۋعا مەجبٷر بولدى.
ەسەسٸنە قازاقشا بٸلمەيتٸن ديپلوماتتار مەملەكەتتٸك تٸلدە قۇجات ەزٸرلەۋدەن ٷنەمٸ بوس بولۋشى ەدٸ. بٷگٸندەرٸ ولاردىڭ سابى ازايدى دەگەنگە سەنگٸم كەلەدٸ...
ولار قازاقتٸلدٸ ديپلوماتتاردىڭ باستان ٶتكەرگەن قيىندىعىنان بەيحابار ەدٸ. ولار ٷشٸن ەرٸپتەستەرٸنٸڭ يىعىنا اۋىر سالماق تٷسٸپ جاتقانىن سەزگەن كٷندە, بٸلمەگەن كەيٸپ تانىتۋ وڭاي بولاتىن.
قازاقتٸلدٸ ديپلوماتتار مەملەكەتتٸك تٸلگە قاتىسى بار ٸس-شارالاردان ۋاقىت تاۋىپ قالىس قالماۋعا تىرىساتىن. سونداي ديپلوماتتاردىڭ قاتارىنان ر.احمەت, ب.ەلٸقۇلوۆ, ب.ٶتەگەن, ا.ەبٸشەۆ, س.سايلاۋقىزى, ا.ساپاربەكوۆ, ب.ارىن, ى.دەۋرەنبەك, ا.ەلەمەسوۆ, ب.باتىرشاەۆ, د.اباەۆ, ت.شالعىنباي سىندى ەرٸپتەستەردٸ كٶرۋگە بولاتىن.
توقاەۆتىڭ ورالۋى
قاراپ وتىرسام حاتتاردى مەملەكەتتٸك تٸلدە جازۋدىڭ سٸم-دە كەڭٸنەن كٷش الىپ, العا باسۋى توقاەۆتىڭ مينيستر بولعان تۇسىندا ورىن العان ەكەن. اعىلشىن تٸلٸنەن تٸكەلەي قازاقشاعا اۋدارىلىپ, پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸنە جولداناتىن قۇجاتتاردى ول كٸسٸ «نەلٸكتەن ورىسشاسى جوق» دەپ كەرٸ قايتارمايتىن, بٸر ەسكەرتۋ دە جاساماي-اق قول قويىپ بەرەتٸن. ول مەن ٷشٸن وراسان زور مورالدىق قولداۋ ەدٸ.
قازاقتٸلدٸ باق سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸن سىن ساداعىنا العان سول بٸر شاقتا ق.توقاەۆتىڭ ۆەدومستۆوعا قايتا ورالۋى كٷردەلەنگەن جاعدايدى تٷزەپ, ٸستٸ وڭعا باستىرۋعا جول اشتى.
ونىڭ العاشقى نىشانىن پارلامەنت مٸنبەرٸندە سٶز سٶيلەگەن توقاەۆقا قاتىستى «جاس الاشتا» جارىق كٶرگەن «توقاەۆ قازاقشاعا تٶسەلٸپ قالىپتى» دەگەن ماقالادان اڭعارىپ ەدٸم.
بۇعان قۋاناتىنداي رەتٸ باردى. ٶيتكەنٸ وسى ماقالادان كەيٸن ول كٸسٸنٸڭ ورىس تٸلٸندە دايىنداعان بايانداماسىن مەملەكەتتٸك تٸلگە اۋدارۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن سەزٸپ, ونى ٶز قولىما العانىم دۇرىس بولعان ەكەن دەپ شەشتٸم. ق.توقاەۆ سول اۋدارماعا از-مۇز ٶزگەرٸس ەڭگٸزگەنٸن قٶرگەندە ول كٸسٸنٸڭ قازاق تٸلٸن ٷيرەنۋدٸ تەرەڭ مەڭگەرە باستاعانىن بايقادىم.
توقاەۆ مينيسترلٸككە كەلٸسٸمەن مەملەكەتتٸك تٸلگە قاتىستى كەز-كەلگەن قۇجات بولسىن, ٸس-شارا بولسىن بارشاسىنا جان-جاقتى قولداۋ كٶرسەتە باستادى.
سونىڭ بٸرٸ 2002 جىلعى 19 ماۋسىمداعى بۇيرىق.
مەملەكەتتٸك تٸلدە بەلسەندٸ ٸس جٷرگٸزگەن 17 ديپلوماتقا 20 پايىزدىق ٷستەماقى تٶلەنە باستالۋى ىنتالاندىرۋدىڭ ٸس جٷزٸندەگٸ العاشقى قادامى ەدٸ. سونداي-اق مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلەتٸن جەنە ونى دامىتاتىن ديپلوماتتاردىڭ جالاقىسىنا 30 پايىزعا دەيٸن ٷستەماقى تٶلەۋ 2003 جىلعى سٸم بيۋدجەتٸن قاراستىرۋ كەزٸندە ەسەپكە الىنعان ەدٸ.
مەملەكەتتٸك تٸلدٸ ٸس جٷزٸندە دامىتۋشىلاردىڭ ەڭبەكتەرٸ قمتقب-دا توقسان سايىن باعالانىپ وتىردى. سونىڭ نەتيجەسٸندە ٷستەماقى تٶلەنەتٸن قىزمەتكەرلەر قۇرامىنا قاجەتتٸلٸگٸنە قاراي ٶزگەرٸس ەنگٸزۋ مٸندەتتەرٸ قويىلدى.
ديپلوماتتار قالاي قازاقشا وقىدى?
2002 جىلعى 9 جەلتوقساندا مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ قاتىستى تاعى بٸر شەشٸم قابىلداندى.
بۇعان ساي مينيسترلٸكتە جەنە ونىڭ شەتەلدەگٸ مەكەمەلەرٸندە اپتانىڭ ەربٸر جۇما كٷنٸ «مەملەكەتتٸك تٸل كٷنٸ» ەتٸپ جارييالاندى. سول كٷنٸ ٸس قاعاز تەك مەملەكەتتٸك تٸلدە جٷرگٸزٸلدٸ.
دەل سول جىلى قازاق تٸلٸنٸڭ قولدانىسىن كەڭەيتۋ ٷشٸن سٸم قاراستى قۇرىلىمدار ەربٸر 6 ايدا, شەتەلدەگٸ مەكەمەلەر جىلىنا بٸر رەت تەكسەرۋدەن ٶتٸپ وتىردى. ەربٸر دەپارتامەنت جەنە بٶلٸم باسشىلارى سٸم جانىنان قۇرىلعان مەملەكەتتٸك تٸل كوميسسيياسى الدىندا جىلىنا ەكٸ رەت ەسەپ بەرٸپ وتىرۋعا مٸندەتتەلدٸ.
حالىقارالىق قاتىناستار سالاسىنداعى تەرميندەردٸ بٸر ٸزگە تٷسٸرۋ ٷشٸن 2002 جىلدىڭ مامىرىندا سٸم جانىنان قۇرىلعان مەملەكەتتٸك تٸل كوميسسيياسى جۇمىسىن نەتيجەلٸ جٷرگٸزٸپ وتىردى.
ديپلوماتتار ٷشٸن ەزٸرلەنگەن كٶمەكشٸ انىقتامالىق قۇرالدار تالقىعا سالىندى. تەرمينولوگييالىق بٸرٸزدٸلٸك مەسەلەسٸ سٶز بولىپ, ديپلوماتتاردىڭ پٸكٸرٸن بٸلۋ ماقساتىندا ەركەز 30 شاقتى ساياسي قازاقشا تەرميندەر بەرٸلٸپ, ونىڭ ورىسشا بالاماسىن تابۋ تاپسىرىلدى.
بۇل ديپلوماتتاردىڭ بٸر جاعىنان قازاقشا بٸلٸم دەڭگەيٸن انىقتاۋعا كٶمەكتەسسە, ەكٸنشٸ جاعىنان تٸلدٸك ەلەۋەتٸن ارتتىرىپ, قابٸلەتٸن شىڭداپ وتىرۋعا جەردەمدەستٸ.
وسى وتىرىستا اپتا ٸشٸندە جارىق كٶرگەن مەملەكەتتٸك تٸلدەگٸ باسىلىمداردىڭ ٶتكٸر ماتەريالدارىنا شولۋ جاسالدى. مينيسترلٸكتەگٸ بارلىق ديپلوماتتارعا ٸس-قاعازدى مەملەكەتتٸك تٸلدە جٷرگٸزۋگە ٷيرەتۋدٸڭ جاڭا بٸر جوباسى ٸسكە اسىرىلدى.
وعان سەيكەس مينيسترلٸككە قاراستى قۇرىلىمدار قىزمەتكەرلەرٸن ەكٸ اپتاعا تەجٸريبەدەن ٶتكٸزۋ ٷشٸن قمتقب-عا (قۇجاتتاردى مەملەكەتتٸك تٸلدە قالىپتاستىرۋ بٶلٸمٸ) جٸبەرٸپ وتىردى. قىزمەتكەر ەكٸ اپتانىڭ ٸشٸندە ٸس- قاعازدى مەمتٸلدە جٷرگٸزۋدٸڭ قىر-سىرىن ٷيرەندٸ.
قازاق گازەتتەرٸن وقىپ ٷيرەنۋمەن قاتار ۇلتتىق تانىم, سالت-سانا جەنە دەستٷر تۋرالى تاعىلىم الدى. مەملەكەتتٸك تٸل ٷيرەتۋ ٷشٸن وقىتۋ كابينەتٸ بٶلٸنٸپ, ەۋرازييا ۋنيۆەرسيتەتٸنەن 6 وقىتۋشى شاقىرىلدى.
ولار 140 قىزمەتكەردەن تۇراتىن ديپلوماتتارعا, سونداي-اق جاۋاپتى ورىنداعى 3 قىزمەتكەرگە ساباق بەردٸ. جۇمىس كٶپتٸگٸنە بايلانىستى ديپلوماتتار اراسىندا كۋرستارعا قاتىسا الماعاندار بولدى. مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلمەي-اق ديپلوماتييالىق ٸس-ساپارلارعا كەتەتٸنٸن بٸلەتٸندەر كۋرستارعا كەلۋگە قۇلىقسىزدىق تانىتىپ جٷردٸ.
رەسەيلٸك گازەتتەردٸڭ ٷلەسٸن ازايتتىق
قازاقستانداعى شەتەل ەلشٸلٸكتەرٸنە ورىسشا جازىلاتىن نوتالارعا مەملەكەتتٸك تٸلدەگٸ مەتٸنٸن جاساپ, ورىس تٸلٸندەگٸ نۇسقانىڭ الدىنا قوياتىن بولدىق.
بۇل شەتەل ەلشٸلٸكتەرٸنە ەسەر ەتتٸ. بۇعان دەيٸن تەك ورىسشا, اعىلشىنشا بٸلەتٸندەردٸ عانا قىزمەتكە الاتىن ەلشٸلٸكتەر ەندٸگٸ جەردە قازاق تٸلٸن بٸلەتٸن مامانداردى ٸرٸكتەپ الۋدى كٷن تەرتٸبٸنە قويدى. سٸم-گە كەلەتٸن گازەت-جۋرنالدارعا ساراپتاما جٷرگٸزٸلٸپ, مينيسترلٸكتٸڭ كٶبٸنەسە رەسەيلٸك گازەتتەرگە جازىلعانى بەلگٸلٸ بولدى. قازاق گازەتەرٸ ولاردىڭ 2 پايىزىن عانا قۇرايتىنى انىقتالدى. سوعان بايلانىستى ۆەدومستۆو كٸتاپحاناسىنا قازاقشا گازەت-جۋرنالداردىڭ تٷرلەرٸن كٶبەيتۋ جٶنٸندە مٸندەت قويىلدى.
شەت تٸلدەن مەملەكەتتٸك تٸلگە اۋدارما جاسايتىنداردىڭ تٸزٸمٸ ەزٸرلەندٸ. اعىلشىن مەن فرانتسۋز تٸلدەرٸنەن تٸكەلەي قازاقشاعا اۋدارما جاساۋ پراكتيكاسى قولعا الىندى.
قابىلداۋ كوميسسيياسىنىڭ وتىرىسىندا مەملەكەتتٸك تٸلگە قاتىستى كٶپتەگەن ساۋال قويىپ جٷردٸم. بۇل سٸم-گە جۇمىسقا تۇرعىسى كەلەتٸن ماماننىڭ تٸل ساياساتىنا قاتىستى كٶزقاراسىن ٶزگەرتۋگە كٶپ كٶمەكتەستٸ. سونىڭ ٶزٸندە قازاقشا قاقپايتىندار كونكۋرستان ٶتٸپ كەتٸپ, كەيٸن ولاردىڭ قىزمەتتە جٷرگەندەرٸن بايقاۋ قيىن ەمەس ەدٸ.
2004 جىلى قمتقب-دە قازاق جەنە ورىس تٸلدەرٸندە ديپلوماتييالىق ٸس جٷرگٸزۋ ارنالعان انىقتامالىق سٶزدٸك شىعارۋ ٸسٸن قولعا الدىق. 7 بٶلٸمنەن تۇراتىن انىقتامالىق سٶزدٸككە ديپلوماتييادا جيٸ قولداناتىن سٶزدەردٸڭ قازاق تٸلٸندەگٸ ناعىز بالامالارى ەندٸ.
سونىڭ نەتيجەسٸندە ەلشٸلٸكتەردەن قازاق تٸلٸندەگٸ حاتتاردىڭ تٷسۋٸ جيٸلەي باستادى. بۇل تۇرعىدا تاڭدانىسىمدى تۋدىرعان بٸر جايتتى ايتپاي كەتكەنٸم جٶن بولماس.
بەرگەن تاپسىرمالارعا سەيكەس بارلىق ەلشٸلٸكتەردەن حاتتاردى قازاق تٸلٸندە الىپ جاتقانىمىزدا مۇحتار شاحانوۆ باسقاراتىن قازاقستاننىڭ قىرعىزستانداعى ەلشٸلٸگٸنەن جاۋاپ حات ورىس تٸلٸندە كەلدٸ. شىنى كەرەك بۇل مەن ٷشٸن ەلٸ كٷنگە تٷسٸنٸكسٸز.
ديپلوماتتىڭ كەنەسارىعا قاتىستى ساۋالى
سٸم-دەگٸ قازاق تٸلٸنٸڭ بەدەلٸن كٶتەرۋ ماقساتىندا كٶرنەكتٸ قوعام قايراتكەرلەرٸمەن جۇما سايىن كەزدەسۋلەر ٶتكٸزدٸك. ولاردىڭ اراسىندا شەرحان مۇرتازا, اقسەلەۋ سەيدٸمبەك, امانگەلدٸ ايتالى, دٷكەنباي دوسجان, كەڭەس يۋسۋپوۆ سەكٸلدٸ تانىمال تۇلعالار بار ەدٸ.
حالىق قاھارمانى ە.مەمبەتوۆتى ديپلوماتتارمەن كەزدەسۋگە الىپ كەلەردە قىزىق وقيعا ورىن الدى.
سول كەزدەسدۋە بٸر ديپلومات: «شەتەلدٸڭ سپەكتاكلدەرٸن ساحنالاي بەرۋ قانشالىقتى قيسىندى? كەنەسارى سىقىلدى ۇلتتىق گەروي تۋرالى سپەكتاكلدەردٸ نەلٸكتەن قويمايسىزدار?» دەگەن ساۋال قويدى.
«ويباي-اۋ, قيىن عوي. وندا قىرعىزداردى قايتەمٸز?..» دەگەن ەزٸربايجان اعامىز نە ايتارىن بٸلمەي توسىلىپ قالدى.
سول كەزدە ەلگٸ ديپلومات: «ۇلتتىق گەرويلارىمىزدى حالىققا تەاترلار ارقىلى تانىتىپ, جاس ۇرپاقتىڭ ۇلتجاندىلىعىن وياتۋدا كٶرشٸلەرٸمٸز ورىستاردان, قىرعىزداردان قىسىلاتىن بولساق, وندا تەۋەلسٸزدٸكتٸ نەسٸنە الدىق?» دەپ اعىنان جارىلعان ەدٸ.
توقاەۆتىڭ قولداۋىمەن ٸسكە اسىرىلعان كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن قانشاما جۇمىس مينيسترلٸكتەگٸ مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ كٶكجيەگٸن كەڭٸتٸپ, ديپلوماتيياداعى تٸل ساياساتىنا جاڭا رەڭك بەرگەن ەدٸ.
مۇرسال - نەبي تۇياقباەۆ,
عالىم ديپلومات
ماقالانى كٶشٸرٸپ باسۋ ٷشٸن رەداكتسييا رۇقساتىن سۇراۋ قاجەت
