– ەلٸمٸزدٸڭ جوعارى بٸلٸم وردالارىنىڭ قاراشاڭىراعى – قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنە ريزاشىلىعىمدى بٸلدٸرە وتىرىپ, ۇستازدارىم مەن عىلىمي جەتەكشٸلەرٸمە العىسىم شەكسٸز ەكەنٸن ايتقىم كەلەدٸ. العاشقى دەكاندارىمىز قازيي ٷرگەنٸشباەۆ پەن قاليموللا حالىقوۆ بولدى. سونداي-اق ەيگٸلٸ ۇستازدار يۋريي باسين, سۇلتان سارتاەۆ, اساباي مامىتوۆ, الەكسەي حۋدياكوۆ, ساعىندىق بايسالوۆ, ەركٸن جەكٸشەۆ, اناتوليي ديدەنكو جەنە تاعى باسقا كٶرنەكتٸ پەداگوگتاردان تەلٸم الدىق. بٸزدٸ قايتالانباس اكادەميكتەر سالىق زيمانوۆتىڭ, عايرات ساپارعاليەۆتٸڭ ساباقتارى تەنتٸ ەتتٸ. ولاردىڭ تەرەڭ بٸلٸمٸ, بٸلٸكتٸلٸگٸ مەن شەشەندٸگٸ بولاشاق ماماندىعىمىزدىڭ قۇپييالارىن بٸلۋگە جول اشتى. عىلىمعا شىن بەرٸلگەن وسىنداي تۇلعالارمەن شىعارماشىلىق قارىم-قاتىناس كەسٸبي شىڭدالۋىمىزعا, بولاشاعىمىزدى ايقىنداۋىمىزعا سەبەپ بولدى.
– ستۋدەنت كەزٸڭٸزدە كٸم بولۋدى, قانداي بيٸكتەردٸ باعىندىرۋدى ارماندادىڭىز? بٷگٸندە سول ارمان-ماقساتىڭىزعا جەتتٸڭٸز بە?
– ەرينە, جارقىن بولاشاق تۋرالى ارماندادىم, الايدا تاعدىر ماعان قانداي توسىن سىي دايىنداپ قويعانىن بولجاي العان جوقپىن. جاسىراتىنى جوق, سوت نە پروكۋرور بولۋ مەنٸڭ ماقسات-ارمانىم بولدى. بٸراق جوعارعى سوتتىڭ تٶراعاسى, باس پروكۋرور بولۋ ٷش ۇيىقتاسام تٷسٸمە كٸرمەيتٸن ارمان بولاتىن. ەكٸ جىل بۇرىن ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسۋلەردٸڭ بٸرٸندە اۋديتورييادان: «جوعارعى سوتتىڭ تٶراعاسى بولۋ ٷشٸن نە ٸستەۋ كەرەك?» دەگەن سۇراق قويىلدى. ول جٸگٸتتٸڭ سۇراعى, ەرينە, جاساندىلىقسىز, تابيعيلىعىمەن ەرەكشەلەنٸپ تۇردى. وسى تەكتەس سۇراقتار ەرقاشان الدىمنان شىعادى. قىسقاشا جاۋاپ بەرسەم, بٸرٸنشٸدەن, ونداي بيٸكتەرگە اپاراتىن جولدىڭ ۇزاقتىعىمەن قاتار, وي-شۇقىرى دا كٶپ بولادى. سول ٷشٸن كەزدەسكەن سەتتٸلٸكتەر مەن قيىندىقتاردى بٸردە تەز, بٸردە باياۋ ەڭسەرۋ كەرەك. وسىنداي سىن سەتتەردە جولدان اداستىرماس, باعىت-باعدارىمدى ايقىندايتىن كومپاسىم ٶز ۇستانىمىم بولدى. ول – ەڭ الدىمەن تاڭداعان ماماندىعىڭا ادالدىق جەنە ادامداردى جاقسى كٶرۋ. مەنٸڭ جەتكەن جەتٸستٸكتەرٸمنٸڭ نەگٸزٸندە تەك قانا ەڭبەك جاتىر. ەكٸنشٸدەن, بٸلٸمٸڭدٸ ٷنەمٸ ۇشتاستىرىپ, دامىتىپ وتىرۋ كەرەك. ەشكٸم بٸردەن بەرٸن بٸلٸپ تۋمايدى, بۇل ٷلكەن جەنە كٷردەلٸ جۇمىستىڭ نەتيجەسٸ. تٸپتٸ تەرەڭٸنە ٷڭٸلەر بولساق, سەتتٸلٸك ٶز-ٶزٸڭدٸ قامشىلاۋمەن جەڭۋدەن باستالادى.
– ٶزٸڭٸز وقىعان جىلداردا كۋرستاستارىڭىزبەن, ۇستازدارىڭىزبەن ٶتكٸزگەن جىلى ەستەلٸكتەرٸڭٸزبەن بٶلٸسسەڭٸز.
– بٸز ٶتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى ارمان قالا – الماتىعا رەسپۋبليكانىڭ ەر تٷكپٸرٸنەن كەلدٸك. العاشقى سەتتەن باستاپ سول ۋاقىتتاعى ەل استاناسىنىڭ ەرەكشە ەنەرگيياسىمەن بٸرگە, ٶزٸمٸز قۇجات تاپسىرعان وقۋ ورنىندا قالىپتاسقان ٷلكەن كونكۋرستى سەزٸندٸك. ەرقايسىمىز ارمانداعانداي قازۇۋ-دىڭ زاڭ فاكۋلتەتٸنٸڭ ستۋدەنتٸ اتاندىق. زاڭگەر ماماندىعىنىڭ مەرتەبەسٸ ەر كەزدە دە ٶزەكتٸ بولاتىنىنا سەندٸك. بٸز بۇل سالانى سانالى تٷردە تاڭدادىق.
كۋرستاستارىمىزدىڭ باسىم بٶلٸگٸ ەسكەر قاتارىندا قىزمەت ەتكەن نەمەسە زاۋىت-فابريكا, كولحوز-سوۆحوزداردا جۇمىس ٸستەگەن قىز-جٸگٸتتەر بولدى. سوندىقتان كٶپتەگەن تانىمال زاڭگەرلەردٸڭ ەڭبەك ٶتٸلٸ جۇمىسشى لاۋازىمدارىنان باستالعانىنا تاڭعالماۋ كەرەك. ەڭ باستىسى, بۇل عانا ەمەس, بٸزدٸ دوستىق, ٶزارا كٶمەك جەنە رومانتيكا بٸرٸكتٸردٸ. ەلٸ كٷنگە دەيٸن سوناۋ جاستىقتىڭ جايلى كەشتەرٸندە بي بيلەپ نەمەسە گيتارامەن ەن شىرقايتىن ىستىق شاقتار ۇمىتىلعان ەمەس.
1981 جىلى وقۋ بٸتٸرگەن بٸزدٸڭ كۋرستى زاڭ فاكۋلتەتٸ تاريحىنداعى «ەڭ جۇلدىزى بيٸك» كۋرستىڭ بٸرٸ دەپ باعالايتىن پٸكٸردٸڭ كەيدە قىلاڭ بەرٸپ قالاتىنى بار. وعان نەگٸز جوق ەمەس. سەبەبٸ بٸزدٸڭ كۋرستىڭ تٷلەكتەرٸ اراسىنان ەلەۋمەتتٸك ٶمٸردٸڭ بٸلٸم جەنە عىلىم سالالارىندا, مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸڭ بارلىق تارماقتارىندا بيٸك لاۋازىمدارعا كٶتەرٸلٸپ, قوعامىمىزدىڭ ەڭ تانىمال, بەدەلدٸ ەرٸ سىيلى ازاماتتارىنا اينالعاندارى كٶپ. بٸزدٸڭ بۋىنعا قازاق بٸلٸمٸنٸڭ قاراشاڭىراعى – قازۇۋ-دا بٸلٸم الۋ عانا ەمەس, ستۋدەنتتەر قالاشىعىنىڭ ٸرگەسٸن قالاۋ قۇرمەتٸ دە بۇيىردى. بٷگٸندە ٷلكەن قالانىڭ بٸر شاعىناۋدانىنا اينالعان قالاشىقتىڭ ەر كورپۋسى, ەر جاتاقحاناسى, ەر بۇرىشى بٸز ٷشٸن ىستىق.
وسىنداي ۇزاق ەڭبەك جولىندا ستۋدەنتتٸك باۋىرلاستىق قاعيداتتارى مەن ٶزارا كٶمەك كٶرسەتۋ ەرٸ جىلى سەزٸمدەرٸمٸزدٸ ساقتاي بٸلدٸك. كۋرستاستارىمىزدىڭ كەيبٸرەۋٸ عىلىم جولىن تاڭداپ, كەيٸن عىلىم دوكتورلارى مەن رەكتور قىزمەتتەرٸنە دەيٸن كٶتەرٸلدٸ. ولاردىڭ ٸشٸندە ەبدٸماناپ بەكتۇرعانوۆ پەن زايلاعي كەنجاليەۆ ەرەكشە اتاپ ٶتۋگە لايىق. ارامىزدان رەسپۋبليكاعا بەلگٸلٸ مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرلەرٸ, زاڭگەرلەر شىقتى. ولاردىڭ قاتارىندا مۇسابەك ەلٸمبەكوۆ, زاعيپا باليەۆا, قوزى-كٶرپەش كەربوزوۆ, ەدٸل قىرىقباەۆ, راشيد جاقىپوۆ, داستان سارتاەۆ جەنە باسقالار بار.
– الما-ماتەردٸڭ اتاۋىنا لايىقتى ەل-فارابيدٸڭ 1150 جىلدىعىنا وراي, تٷلەكتەر ۋنيۆەرسيتەتكە سىي رەتٸندە تسيفەربلاتتى مەحانيكالىق ساعاتتى ۇسىنعان-دى. قۇددى ستۋدەنتتەرگە «ەر سەتٸڭنٸڭ قادٸرٸن ۇق...» دەپ تۇرعان ۋاقىت جارشىسىنداي. مۇنداي توسىن سىيلىق كٸمدٸ بولسىن ەلەڭ ەتتٸرمەي قويماسى انىق. تٷلەكتەردٸڭ كيەلٸ شاڭىراققا دەگەن تاعى قانداي توسىن سىيلارى مەن جوبا-جوسپارلارى بار?
– بۇل جومارت سىيلىق دەستٷرلٸ جالپىۋنيۆەرسيتەتتٸك مەرەكە – تٷلەكتەر كٷنٸنە تارتۋ. ساعات-ستەللا تٷلەكتەردٸڭ ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ دامۋ ەنداۋمەنت قورىنىڭ قولداۋ كٶرسەتۋٸندەگٸ پەرمەندٸلٸگٸن بەينەلەيدٸ. ول قارلى ٸلە الاتاۋى سيياقتى جىلدىڭ كەز كەلگەن ۋاقىتىندا ٶزٸنٸڭ سۇلۋلىعىمەن قۋانتىپ, «ۋاقىتتىڭ قۇنىن بٸل, مينۋتتىڭ سالماعىن بٸل, سەكۋندتىڭ ەسەبٸن بٸل!» دەپ, ەركٸمگە ٶتە ماڭىزدى شىندىقتى ەسكە سالىپ تۇراتىن بولادى. سونداي-اق جىلدىڭ باستى مەرەيتويلىق وقيعاسى – تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 30 جىلدىعىنا وراي, «قايراتكەرلەر قولتاڭباسى. اۆتوگرافى اۆتوريتەتوۆ» كٸتابى ەزٸرلەنۋدە. ول قازۇۋ-دىڭ ەل تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا قوسقان زور ٷلەسٸ تۋرالى بولماق. كٸتاپتى ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «تەۋەلسٸزدٸك دەۋٸرٸ» جەنە قر پرەزيدەنتٸ ق.توقاەۆتىڭ «تەۋەلسٸزدٸك بەرٸنەن قىمبات» اتتى ماقالالارى اشادى. باسقا ماقالالاردىڭ اۆتورلارى – ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ تانىمال تٷلەكتەرٸ. ولاردىڭ اراسىندا مينيسترلەر, ەكٸمدەر, ەلشٸلەر, عالىمدار, مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتتارى, جازۋشىلار مەن اقىندار بار. بۇل دا جوبانىڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸگٸ. تٶتەنشە جەنە ٶكٸلەتتٸ ەلشٸلەر ب.سەرسەنباەۆ پەن ق.ەبۋسەيٸتوۆتەر اۆتورلار ماتەريالىنا ساراپتامالىق باعا بەرەدٸ.
«قايراتكەرلەر قولتاڭباسى. اۆتوگرافى اۆتوريتەتوۆ» جوباسى ەگەمەن مەملەكەتتٸڭ يدەولوگيياسى مەن ساياساتىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان, تەۋەلسٸزدٸككە ەرەكشە ٷلەس قوسقان تٷلەكتەر تۋرالى بٸرەگەي باسىلىم بولماق. وسىنداي جوبالارمەن ٶزٸ دە قازۇۋ-دىڭ تٷلەگٸ, جاڭا رەكتور جانسەيٸت قانسەيٸتۇلىنىڭ ۋنيۆەرسيتەتٸمٸزدٸڭ دامۋىنا جالعاسقان جاڭا كەزەڭٸ باستالماق.
– قازاق ەلٸنٸڭ دامۋىنا سٷبەلٸ ٷلەس قوسقان بٸلٸم ورداسى تٷلەكتەرٸنە ارنالعان «بٸزدٸڭ ەليتا» جوباسىنىڭ باس رەداكتورى ەكەنٸڭٸز مەلٸم. بولاشاقتا بۇل كٸتاپتىڭ جاڭا تومدىقتارى باسىلىپ, دەستٷرلٸ جالعاسىن تابا ما? زامانداستارىڭىزدان ەلدٸڭ, ونىڭ ٸشٸندە قازۇۋ-دىڭ دامۋىنا ٷلەسٸ مول تيدٸ دەپ كٸمدەردٸ اتاپ ايتار ەدٸڭٸز?
– بٸزدٸڭ الما-ماتەر قازاقستاندا بٸرٸنشٸ بولىپ تٷلەكتەر قاۋىمداستىعىن قۇردى. قاۋىمداستىق اياسىندا عىلىمي جوبالاردى جاساۋ, ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ كەلبەتٸن جاقسارتۋ, ٷزدٸك ستۋدەنتتەردٸ قولداۋ, ارنايى اۋديتورييالاردى اشۋ تۇراقتى تەجٸريبەگە اينالدى.
«بٸزدٸڭ ەليتا» كٸتابى – قاۋىمداستىقتىڭ العاشقى جوبالارىنىڭ بٸرەگەيٸ. وسىنداي اۋقىمدى جوبانى ۇسىنا وتىرىپ, تٷلەكتەرٸمٸزدٸڭ ەزٸرلٸگٸ حالىقارالىق دەڭگەيگە جاۋاپ بەرەتٸنٸنە جەنە زاماناۋي نارىقتىڭ تالاپتارىنا سەيكەستٸگٸ مەن بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸنە ەش كٷمەن تۋعىزبايتىنىنا سەنٸمدٸمٸز. كەلەسٸ تومدارعا كٸرەتٸن تٷلەكتەردٸڭ تٸزٸمٸن, ولاردىڭ قاجەتتٸ دەڭگەيٸن ناقتىلايتىن باستى كٶرسەتكٸشتٸ وتاندىق بٸلٸم بەرۋ برەندٸ رەتٸندە قاۋىمداستىق پەن ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعى انىقتايدى. تٶرتٸنشٸ توم ۋنيۆەرسيتەتٸمٸزدٸڭ 90 جىلدىعىنا ارنالماق. قازٸردٸڭ ٶزٸندە كانديداتۋرالاردى ٸرٸكتەۋ, ستۋدەنتتٸك مۇراعات ٸستەرٸن زەردەلەۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلۋدە. «بٸزدٸڭ ەليتا» ەنتسيكلوپەديياسىنىڭ العاشقى كٸتاپتارىندا بارلىق فاكۋلتەتتەردٸڭ 672 تٷلەگٸ تۋرالى وچەرك بار.
– تەرەڭ بٸلٸم يگەرۋ, بٸلٸكتٸ مامان بولۋ – ۋاقىت كٶشٸنەن قالماۋدىڭ باستى تالابى. وسى تالاپتىڭ ٷدەسٸنەن شىعۋ ٷشٸن بٷگٸنگٸ تاڭدا ستۋدەنتتەر قانداي قابٸلەتتەرگە يە بولعانى جٶن? قازٸرگٸ ەڭبەك نارىعى جاعدايىندا قازۇۋ تٷلەكتەرٸنٸڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ارتتىرۋعا قانداي فاكتورلار ەسەر ەتەدٸ? سٸزدٸڭ ويىڭىزشا, بٸلٸم ورداسى تٷلەكتەرٸ قانداي ارتىقشىلىقتارعا يە?
– قازۇۋ – قازاقستاندىق ەليتانىڭ باستى ۇستاحاناسى. مۇندا بٸلٸم الۋ ەردايىم قۇرمەت پەن مەرتەبە, ٶيتكەنٸ ۋنيۆەرسيتەت جاستاردىڭ ٷمٸتتەرٸن اقتاپ, ارماندارىن جٷزەگە اسىرادى. جوعارىدا اتاپ ٶتكەنٸمدەي, كٶپتەگەن قازۇۋ تٷلەكتەرٸ بيزنەستە, مەملەكەتتٸك ورگانداردا ٷزدٸكتەر قاتارىندا قىزمەت ەتٸپ جٷر. بٸزدٸڭ تٷلەكتەر ەكونوميكانىڭ تٷرلٸ سالالارىندا, قازاقستاننىڭ دامۋىنا باعا جەتپەس ٷلەس قوسىپ كەلەدٸ. سوندىقتان ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ تٷلەگٸ اتانۋ – بۇل ٶزٸندٸك ساپا بەلگٸسٸ. بٸزدٸڭ الما-ماتەر – پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتەگٸ جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا مەسكەۋ مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنەن كەيٸنگٸ QS رەيتينگٸ بويىنشا جاھاندىق دەڭگەيدە مويىندالعان ەلەمدەگٸ ەڭ ٷزدٸك 200 ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ قاتارىنا كٸرگەن جالعىز ۋنيۆەرسيتەت. وقۋ ورنىنىڭ جوعارى مەرتەبەسٸ ستۋدەنتتٸڭ بٸلٸم دەڭگەيٸ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ولاردىڭ بەلسەندٸ ازاماتتىق ۇستانىمى, ەلەۋمەتتٸك جاۋاپكەرشٸلٸگٸ, رۋحاني-ادامگەرشٸلٸك قاسيەتتەرٸ. بٷگٸنگٸ ۇستازدار اعا بۋىننىڭ كٶشٸن جالعاپ, جاڭا قازاقستاننىڭ دامۋىنا ەڭبەك ەتەتٸن ٶز ەلٸنٸڭ پاتريوت-جاستارىن تەربيەلەۋدە. بٸزدٸڭ ەرەكشە ماقتانىشىمىزدىڭ نەگٸزٸ – ٶزدەرٸ وقىعان وقۋ ورنىنىڭ تاعدىرىنا بەلسەنە ارالاسقان ۋنيۆەرسيتەت تٷلەكتەرٸنٸڭ باۋىرمالدىعى, بٸرلٸگٸ, كورپوراتيۆتٸ رۋحى.
– بيىلعى تٷلەكتەر كٷنٸ ەل تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ 30 جىلدىعىنا ارنالۋدا. ۋنيۆەرسيتەتٸمٸزدٸڭ قادٸرلٸ تٷلەگٸ رەتٸندە وقۋ بٸتٸرۋشٸلەرگە ايتار تٸلەگٸڭٸز قانداي?
– تٷلەكتەر كٷنٸن اتاپ ٶتۋ – ٶز دەستٷرٸمٸزگە دەگەن تۇراقتىلىق, ۇستازدار مەن ەرٸپتەستەرٸمٸزگە دەگەن شىنايى قۇرمەت. بۇل – ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنە دەگەن ٷلكەن ماحابباتىمىز بەن العىس ايتار كٷنٸمٸز. ەردايىم وسىلاي بولا بەرمەك.
– قايرات ەبدٸرازاقۇلى, مازمۇندى سۇحباتىڭىز ٷشٸن راقمەت!
سۇحباتتاسقان نۇربەك نۇرجانۇلى
