لاما شاريف قازاقستانداعى دٸني ەكسترەميزمنٸڭ شىنايى كەلبەتٸ قانداي?ونىڭ تٷپ-تامىرى قايدا جاتىر جەنە ونىمەن كٷرەسۋ جولدارى قايسى? دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ بەرٸپتٸ.
— قايرات قايىربەكۇلى, «دٸني ەكسترەميزمنٸڭ الدىن الۋ» جەنە «دٸني ەكسترەميزمگە قارسى كٷرەسۋ» ۇعىمدارىنىڭ اراقاتىسى جٶنٸندە نە ايتاسىز? ولار تەجٸريبەدە قالاي جٷزەگە اسىپ جاتىر?
— دٸن ٸستەرٸ اگەنتتٸگٸ كونفەسسيياارالىق كەلٸسٸممەن قامتاماسىز ەتۋ, ازاماتتاردىڭ دٸني سەنٸم ەركٸندٸگٸ قۇقىعىن جەنە دٸني بٸرلەستٸكتەرمەن ٶزارا بايلانىس سالالارىن, سونداي-اق اتالمىش باعىتتاعى سالا ارالىق ٷيلەستٸرۋدە مەملەكەتتٸك ستراتەگييانى جٷزەگە اسىرۋشى ورتالىق اتقارۋشى ورگان بولىپ تابىلادى.
تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىق — قازاقستاننىڭ ٸشكٸ ساياساتىنىڭ باستى باسىمدىعى جەنە دە رەسپۋبليكامىزدىڭ ٶرلەپ-ٶركەندەۋٸنٸڭ قاجەتتٸ العىشارتى بولىپ تابىلادى, سوندىقتان دا مەملەكەتتە ولاردى قامتاماسىز ەتەتٸن تۇتاستاي بٸر جٷيە قالىپتاسقان. وسى جٷيەدە اگەنتتٸك ٶزٸندٸك ورىنعا يە.
بٷگٸنگٸ كٷنٸ دٸن سەكٸلدٸ ٶتە نەزٸك سالاداعى تۇراقتىلىققا تٶنگەن سىن تەگەۋرٸندەر مەن قاتەرلەر ەكسترەميزم تٷرٸندە بوي كٶتەردٸ. يدەولوگييا, تەرٸس پيعىلعا ٷندەۋ ياكي لاڭكەستٸك ەرەكەتتەر ارقىلى دٸني ەكسترەميزم ٶزٸنە جول سالىپ جاتىر.
سٶز جوق, بٸز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «ەكسترەميزمگە قارسى ٸس-قيمىل تۋرالى» زاڭىنا سەيكەس دٸني سالاداعى ەكسترەميزمگە تويتارىس بەرٸپ, ىمىراسىز كٷرەسۋگە تيٸسپٸز. وسى زاڭعا سەيكەس, دٸني ەكسترەميزممەن كٷرەسۋ مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ قىزمەتٸنە جاتادى. ياعني ادام قۇقىقتارى مەن ازاماتتاردىڭ بوستاندىقتارىن, كونستيتۋتسييا نەگٸزدەرٸن قورعاۋعا باعىتتالعان شارالاردى جٷزەگە اسىرۋ, كٶپكونفەسسييالى ەلٸمٸزدٸڭ تۇتاستىعى مەن ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن ەكسترەميزم قاتەرٸنەن قورعاپ, ەكسترەميزمنٸڭ الدىن الۋ, انىقتاۋ, جولىن كەسۋ جەنە ونىڭ سالدارىن جويۋ, سونداي-اق ەكسترەميزمنٸڭ جٷزەگە اسۋىنا جول اشاتىن سەبەپتەر مەن العىشارتتاردى انىقتاپ, جويىپ وتىرۋ — مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ باستى مٸندەتٸ. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, زاڭنامالىق دەڭگەيدە ەكسترەميزمنٸڭ تامىرىن تەرەڭ جايۋعا مٷمكٸندٸك بەرمەيتٸن العاشقى كەزەڭٸنەن باستاپ ونى زالالسىزداندىرىپ وتىرۋعا باسىمدىق بەرٸلەدٸ.
ەكسترەميزمنٸڭ الدىن الۋ پروفيلاكتيكالىق جۇمىستاردا كٶرٸنٸس تابادى. اتاپ ٶتٸلگەن زاڭ بويىنشا, بۇل — قۇقىقتىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق, تەربيەلٸك, ناسيحاتتىق جەنە ٶزگە دە شارالاردىڭ قالىپتى جٷيەسٸ.
وتاندىق زاڭنامانىڭ نورمالارىن ورىنداۋ ٷشٸن اگەنتتٸك ٶز ەرەجەسٸندە بەكٸتٸلگەن اقپاراتتىق-ناسيحاتتىق شارالاردى جٷزەگە اسىرۋ مٸندەتٸنە دەن قويادى. وسى مٸندەتتٸڭ اياسىندا, حالىق اراسىندا دٸني ەكسترەميزمنٸڭ الدىن الۋ ٷشٸن, اقپاراتتىق-ناسيحاتتىق توپتار قۇرىلىپ, ولار اگەنتتٸك پەن ونىڭ جەرگٸلٸكتٸ دەپارتامەنتتەرٸ باسشىلىعىمەن بٷكٸل قازاقستان اۋماعىندا اقپاراتتىق جۇمىستار جٷرگٸزۋدە. مۇنداي توپتاردىڭ قۇرامىنا يمامدار, دٸنتانۋشىلار, عالىمدار, دٸن ٸستەرٸ بويىنشا ورتالىق جەنە جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندار قىزمەتكەرلەرٸ كٸرەدٸ. جۇمىس بارىسىندا اقپاراتتىق-ناسيحاتتىق توپتار حالىقتىڭ بارلىق ەلەۋمەتتٸك توپتارىن قامتۋعا تىرىسۋدا, بۇل جۇمىستاردا بٸرٸنشٸ كەزەكتە, ەرينە, جاستار ورتاسى كەڭٸنەن قامتىلۋدا. بۇل رەتتە قالىڭ بۇقاراعا دٸننٸڭ شىنايى گۋمانيستٸك باستاۋلارىن كٶرسەتٸپ, دەستٷرلٸ رۋحاني قۇندىلىقتاردى دەرٸپتەۋ جەنە دە راديكالدى دٸني توپتارعا قوسىلۋدىڭ قاتەرلٸلٸگٸ تۋراسىندا اقپاراتتار بەرۋ باستى نازاردا ۇستالادى.
2012 جىلدىڭ بٸرٸنشٸ جارتىجىلدىعىندا وسىناۋ اقپاراتتىق-ناسيحاتتىق توپتار 1600-دەن استام ٸس-شارا, ياعني سەمينارلار, وتىرىستار مەن دٶڭگەلەك ٷستەلدەر رەسپۋبليكا دەڭگەيٸندە ٶتكٸزٸلدٸ, جۇمىس اياسىنا جالپى سانى 53 مىڭ ادام قامتىلدى.
— سٸزدٸڭشە, بٷگٸنگٸ ەكسترەميستٸڭ بەت-بەينەسٸ قانداي?
— بەرٸمٸز ەكسترەميزم اتاۋلىنىڭ يدەولوگييا ٸلگٸشٸنەن باستالاتىنىنان حاباردارمىز, ياعني بۇل — ادامداردى موتيۆاتسييالاپ ٸس-ەرەكەتكە يتەرمەلەيتٸن يدەيالار شوعىرى. سوندىقتان دا دٸني ەكسترەميزمدٸ كسرو-نىڭ تاراپ كەتۋٸنٸڭ كٶپ سالدارىنىڭ بٸرٸ رەتٸندە كٶرسەتسەك قاتەلەسپەيمٸز. ەسكٸ يدەالدار قۇلادى, ال قوعام جاڭالارىن قالىپتاپ ٷلگەرمەدٸ. مٸنە, ناق سول سەتتە پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸككە ەلەمنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن قوعامدىق جەنە مەملەكەتتٸك قۇرىلىستىڭ ەرالۋان نۇسقالارى ەنتەلەي ەندٸ. بۇل دٷرمەكتەن شەتەلدٸك دٸني جەنە دٸني-ساياسي توپتار دا تىس قالمادى. بۇعان بٸزدٸڭ باتىس شەكارامىزعا تاياۋ اۋماقتا رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ لاڭكەستەرگە قارسى ەسكەري قيمىلدار جٷرگٸزگەنٸن قوسىڭىز. ولار ٶزدەرٸنٸڭ دٸني-ساياسي تٷسٸنٸكتەرٸنە سەيكەس فەدەراتسييا قۇرامىنان بٶلٸنٸپ شىعۋعا تىرىستى. بۇل وقيعالار ەلٸمٸزدٸڭ باتىس ٶڭٸرلەرٸندە يدەيالىق تۇرعىدا تۇماۋ سەكٸلدٸ جۇقتى.
وسىنداي ەسەرلەردٸڭ نەتيجەسٸندە كەيبٸر جاستار دەۋٸرلەر قيىلىسىنداعى باعدارسىز بۋىن رەتٸندە يدەولوگييالىق ىقپالعا ۇشىرادى, مۇنى تٸپتەن, شەتەلدٸك ەكسترەميستٸك ورتالىقتار تاراپىنان تۋىنداعان يدەولوگييالىق ديۆەرسييا دەپ اتاۋعا دا بولادى.
سوندىقتان دا بٷگٸنگٸ ەكسترەميستٸڭ پورترەتٸ جالپى كەسكٸنٸندە مىناداي: شەتەلدەن كەلگەن يدەيالىق باعدارلاردى قابىلداعان جەنە دە يدەولوگييالىق مانيپۋلياتسييا ەلەگٸنەن ٶتكەن 20-30 جاستاعى ادام. بۇعان ەلەۋمەتتٸك تٷيتكٸلدەر شوعىرىن دا قوسقان جٶن. ٶيتكەنٸ بارشا ادام سۋبەكتيۆتٸ ياكي وبەكتيۆتٸ سەبەپتەرگە بايلانىستى ٶمٸردەن ٶز ورنىن, ياعني, ۇلى اباي ايتقان, «دٷنيەدەن ٶز كەتٸگٸن تاۋىپ, كٸرپٸش بولىپ قالانا» الماۋى مٷمكٸن. بەلكي ولارعا ۋنيۆەرسيتەتكە وقۋعا تٷسٸپ, جوعارى جالاقىلى قىزمەتكە تۇرۋ قول جەتپەس ارمان شىعار? وسىدان دا بٸرقاتار ەلەۋمەتتٸك يگٸلٸكتەردەن شەتتەتٸلگەندەي بولىپ جٷرگەن جاس ٶزٸندٸك بٸر رەۆانشقا بوي ۇرۋى ىقتيمال. بۇل ماقساتىنا جەتۋ ٷشٸن ول قانداي دا بٸر ىقپالدى توپتىڭ نەمەسە قوعامدىق كٷشتٸڭ مٷشەسٸ بولۋعا ىقىلاس بٸلدٸرەدٸ. 1990-جىلدارى جاستاردىڭ قىلمىستىق توپتارعا كٸرۋگە ۇمتىلعانى ەسٸمٸزدە. كەيٸننەن بۇل سەننەن قالدى, تٸپتٸ ماڭىزدى بولماي قالدى. ال بٷگٸنگٸ مارگينالدىق قۋاتتى سىرتقا شىعارۋدىڭ بٸر ارناسى — دٸني ەكسترەميزم.
سوندىقتان دا ەكسترەميست دەگەنٸمٸز ەڭ الدىمەن — كٷندەلٸكتٸ پروبلەمالار باتپاعىنا باتقان جان. بۇل — يدەولوگييالىق, ەلەۋمەتتٸك, قارجىلىق ياكي پسيحولوگييالىق مەسەلەلەر. راس, كەيدە ادامنىڭ جاعداي دۇرىس بولۋى مٷمكٸن: جوعارى بٸلٸمدٸ, جاقسى قىزمەتٸ بار, ٷلگٸلٸ وتباسىلى, كەرەك دەسەڭٸز, اسا دارىندى. دەگەنمەن ول راديكاليزمنٸڭ سوڭىنان ەرٸپ كەتە بارادى. بۇل جەردەگٸ سەبەپ — پسيحولوگييالىق تۇراقسىزدىق.
— ەكسترەميست دەسە جۇرت ساقالى قاۋعاداي, بالاعى شولاق, سوڭىنان حيدجاب كيگەن قىز-كەلٸنشەك ەرتكەن جٸگٸتتٸ ەلەستەتەتٸن بولدى. مۇنى جٶن ساناي الامىز با?
— بٸر جاعىنان الىپ قاراعاندا, دٸني نەگٸزٸ بار ساقال مەن جامىلعى مەسەلەسٸ — ەركٸمنٸڭ جەكە شارۋاسى. ايتپاقشى, بۇل تەك يسلامعا عانا تەن ەرەكشەلٸك ەمەس. بٸز ساقالدى پراۆوسلاۆ حريستيان مەن باسىن بٷركەگەن حريستيان ەيەلدەرٸن دە كەزدەستٸرە الامىز. وسى سەبەپتٸ دە ساقال مەن كيٸمدٸ ناقتى بٸر قۇبىلىستىڭ بەلگٸسٸ دەۋگە بولمايدى.
بۇعان قوسا, ەكسترەميستٸك ماقساتتاعى ادام جۇرت ساناسىندا قالىپتاسقان وبرازدان قاشىپ, ەدەيٸلەپ سىرتقى كەيٸپ كەلبەتٸن ٶزگەرتە سالۋى دا مٷمكٸن. وسىلايشا, زايىرلى قوعامداستىققا تاستاي باتىپ, سۋداي سٸڭٸپ, ٶزٸنٸڭ كٶزدەگەن ماقساتتارىن ٸندەتٸپ جٷرە بەرۋٸ مٷمكٸن. الىس-جاقىن شەتەلدەردەگٸ راديكالدار باياعىدا-اق وسى تاكتيكانى باسشىلىققا العان, بٸزدە دە ولار كەيٸنگٸ كەزدە وسى ەدٸسكە كٶشە باستادى.
كيٸم تاڭداۋداعى دٸني موتيۆاتسييانى, ايتالىق, مەملەكەتتٸك قىزمەتتە نەمەسە جالپىعا بٸلٸم بەرۋ مەكتەپتەرٸندە جٷزەگە اسىرۋدى ورىندى دەپ ايتۋ قيىن. بۇل — زايىرلى جەنە كٶپكونفەسسييالى بولىپ تابىلاتىن قازاقستاننىڭ وسى شاقتاعى شىندىعى. سوندىقتان دا بارشاعا ورتاق قانداي دا بٸر بەيتاراپ ستاندارت كەرەك. ەر الۋان دٸن ٶكٸلدەرٸنٸڭ ٶزٸندٸك دٸني تانىمدارىنا سەيكەس جۇمىسقا, مىسالى, ەكٸمشٸلٸك پەن ەمحاناعا ەلەم-جەلەم بولىپ بارعانىن ەلەستەتٸپ جاتۋدىڭ ٶزٸ قيىن.
— قازاقستانداعى دٸني راديكاليزم تۋرالى سٶز قوزعالسا, سالافيزم تاقىرىبى باسا ايتىلادى. سالافيزمنٸڭ قازاقستان ٷشٸن دەستٷرلٸ بولىپ تابىلاتىن حانافي مەزھابىنان باستى ايىرماشىلىعى نەدە?
— سۋننيتتٸك يسلامداعى مەزھابتاردى حريستياندىقتاعى پراۆوسلاۆيە مەن كاتوليتسيزممەن ەستە سالىستىرۋعا بولمايتىنىن اتاپ ٶتكەن جٶن. «مەزھاب» سٶزٸنٸڭ ٶزٸ «باعىت, دۇرىس جولعا شاقىرۋ» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. فيكح بويىنشا مەزھابتار بار, ياعني يسلام قۇقىعى بويىنشا جەنە دە اقيدا بويىنشا, بىلايشا ايتقاندا, سەنٸمگە نەگٸزدەلگەن مەزھابتار بار. شاريعاتتىڭ قۇقىقتىق مەكتەپتەرٸ بٸر بٶلەك تە, ٶزٸندٸك قۇدايتانۋشىلىق تانىمدارىن العا تارتقان مەكتەپتەر بٸر بٶلەك.
«مەزھاب» دەپ قۇقىقتىق مەكتەپتەردٸ, ال قۇدايتانۋشىلىق مەكتەپتەردٸ «اقيدا» دەپ اتايدى. بۇل — قالىپتاسقان ٷردٸس. وسى ەكٸ بەلگٸگە قاراپ-اق يسلامداعى بارشا باعىتتاردى كلاسسيفيكاتسييالاۋعا بولادى. دەگەنمەن دە مەزھاب پەن اقيدانىڭ مٷلدەم ەكٸ بٶلەك نەرسە ەكەنٸن ۇعىپ العان جٶن. مىسالى, ماتەريالدىق زاتتاردى پوشىمى مەن تٷسٸنە قاراپ جٷيەلەۋگە بولادى. بۇل رەتتە زات تٶرت بۇرىشتى جەنە دە قىزىل, قىزىل جەنە دٶڭگەلەك, دٶڭگەلەك جەنە جاسىل بولۋى مٷمكٸن. وسىدان كەلٸپ, بۇل قىزىل ما, ەلدە, دٶڭگەلەك پە دەپ سۇراۋ — اعاتتىق.
مەلٸم بولعانداي, دەستٷرلٸ قۇقىقتىق مەزھابتاردىڭ سانى تٶرتەۋ: حانافي, شافيعي, مەليكي جەنە حانبالي. قۇدايتانۋشىلىق ٸرٸ مەكتەپتەردٸڭ سانى ەكەۋ: اشاريتتٸك جەنە ورتالىق ازييا ٷشٸن دەستٷرلٸ سانالاتىن ماتۋريدي مەكتەپتەرٸ. بۇل ورايدا ماتۋريدي اقيداسى تاريحي تۇرعىدا بەلگٸلٸ بٸر ايماقتاردا حانافي مەزھابىمەن استاسقان, ال اشاريتتٸك بولسا, شافيعي جەنە مەليكي مەزھابتارىمەن جەنە ت.ب استارلاسىپ كەتكەن.
سالافيزم كەڭ تارالعان ەلدەر قاتارىنا ساۋد ارابيياسى جەنە دە ونىمەن جاپسارلاس جاتقان پارسى شىعاناعى ەلدەرٸ جاتادى. ولاردا حانبالي مەزھابى باسىمدىققا يە. دەگەنمەن سالافيزمنٸڭ ٶزٸ بٸر مەزھابتى ۇستانۋدى مٸندەتتٸ دەپ بٸلمەيدٸ, ال كەيبٸر سالافي عۇلامالار مۇندايدى باسى بٷتٸن جوققا شىعارادى. وسى سەبەپتٸ دە, كەشە عانا ناماز ٷيرەنگەنٸنە قاراماستان, قانداي دا بٸر «مەزھابتىڭ قاجەتٸ جوق» دەپ, نەگٸزسٸز جار سالاتىن سالافي قاراكٶز جٸگٸتتەردٸ كەزدەستٸرە الامىز.
سالافيتتەر «سالافتاردىڭ تازا اقيداسىن ۇستانامىز», ياعني «الدىڭعىلاردىڭ جولىمەن جٷرەمٸز» دەپ داۋرىعادى. يسلام دەستٷرٸندە العاشقى ٷش تولقىن, ياعني مۇحاممەد پايعامباردىڭ (س.ع.س) ساحابالارى جەنە دە ودان كەيٸنگٸ مۇسىلمانداردىڭ ەكٸ تولقىنى وسىلاي اتالادى. الايدا دەستٷرلٸ قۇدايتانۋشىلىق مەكتەپتەرٸنٸڭ كٶپتەگەن ٶكٸلدەرٸ مۇنىمەن ەش كەلٸسپەيدٸ.
سونىمەن قاتار قازاقستانداعى سالافيتتەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ قازاق سالت-دەستٷرلەرٸن «بيدعات» («رۇحسات ەتٸلمەگەن جاڭالىق») نەمەسە «شيرك» (اللاعا سەرٸك قوسۋ) ساناي وتىرىپ, تٷبەگەيلٸ جوققا شىعارادى. بۇل رەتتە ولار قازاقتاردىڭ كەيبٸر ۇلتتىق دەستٷرلەرٸنٸڭ پايدا بولۋىنىڭ تاريحي سەبەپتەرٸن تٷسٸنۋگە تىرىسپايدى.
قوعامىمىزدا ورىن العان تاعى بٸر داۋلى مەسەلە – بٸزدٸڭ سالافي دەپ ەسەپتەلەتٸن دٸندارلار ساۋدييالىق شەيحتەردٸڭ ٶز ازاماتتارى —ساۋدييالىقتار ٷشٸن شىعارعان پەتۋالارىن جيٸ قولدانىپ, ويلانباستان ەل ٸشٸندە ناسيحاتتاپ جٷر. بٸراق يسلام دەستٷرٸندە پەتۋالاردى ەر ەلدە ٶزٸنٸڭ مٷفتيٸ شىعاراتىنى جۇرتقا بەلگٸلٸ. بٸر مەسەلە بويىنشا ٷكٸم ناقتى بٸر قوعامداعى جاعدايلارعا بايلانىستى ەرتٷرلٸ بولۋى مٷمكٸن. تاعى دا قايتالاپ ايتامىن, بۇل — يسلام قۇقىعىنىڭ نەگٸزدەرٸ. قاسيەتتٸ قۇران كەرٸمدە اللا تاعالانىڭ ادامداردى ەرتٷرلٸ قىلىپ جاراتقاندىعى تۋرالى ايتىلادى («ەي, ادام بالاسى! شٷبەسىز سەندەردٸ بٸر ەر, بٸر ەيەلدەن (ادام, حاۋادان) جاراتتىق. سونداي-اق بٸر-بٸرٸڭدٸ تانۋلارىڭ ٷشٸن سەندەردٸ ۇلتتار, رۋلار قىلدىق). ( «حۋجۋرات» سٷرەسٸ, 13-ايات).
سوندىقتان اياعىنا نىق تۇرا باستاعان جەنە قوعامدىق, سونىڭ ٸشٸندە, دٸني ساناسى قالىپتاسىپ كەلە جاتقان جاس مەملەكەتٸمٸزدە مۇنداي الاۋىزدىققا جول بەرٸلمەۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمٸز. بۇل — قولدى قۋسىرىپ قاراپ وتىرۋعا بولمايدى دەگەن سٶز. كەڭ اۋقىمدى اعارتۋشىلىق جۇمىس جٷرگٸزۋ قاجەت, بۇل تۇستا قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنا زور تاريحي جاۋاپكەرشٸلٸك جٷكتەلٸپ وتىر.
مۇنداعى باستى مەسەلە سوندا, بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە دٸني ەدەپ-عۇرىپتار مەن دەستٷرلەر ساباقتاستىعى ٷزٸلٸپ قالعان, وسى سەبەپتٸ دە بٸر ۋاقىتتا ايناداي تازالانعان دٸني ٶرٸستە ەر الۋان دەستٷرلٸ ەمەس اعىمدار ارام شٶپ سىندى قاۋلادى جەنە دە بۇل سٶزٸمٸز يسلامدىق اعىمدارعا عانا قاتىستى ەمەس.
سونىمەن قازٸرگٸ ەڭ ماڭىزدى جايت – جاستارىمىزدى, ٶسكەلەڭ ۇرپاقتى وسىنداي كەلەڭسٸز كٶزقاراستارعا ۇرىنۋدان ساقتاپ قالۋ. ال ٷيٸرٸنەن اداسقاندار ەرتە مە, كەش پە, اقىلعا كەلسە كەرەك. قازٸردٸڭ ٶزٸندە سالافيتتەر 2000-جىلدارداعىداي ەمەس, ٶزدەرٸن اناعۇرلىم ساق ۇستايدى. كەيبٸرەۋلەرٸ تٸپتٸ كٷندەلٸكتٸ تۇرمىستا دەستٷرلٸ حانافي مەزھابىن قابىلداۋعا ەزٸر, قالا بەردٸ مەشٸتتە وتىرعاندا, يمامدار ٶتٸنٸپ جاتسا, «ەمين» دەپ ايعايلاۋىن دا قويىپ كەلەدٸ.
— سوندا ٶزٸن-ٶزٸ جاراتىندار, پوليتسييا قىزمەتكەرلەرٸن اتىپ جاتقاندار كٸمدەر?
— مۇنى تەكفٸرشٸلەر مەن جيحادشىلار جاساپ جاتىر. شىنتۋايتىندا, بۇل بٸر ٷدەرٸستٸڭ ەكٸ ساتىسى, تەكفٸر مەن جيحاد جارييالاۋدىڭ اراسى — بٸر-اق قادام.
ٶزدەرٸنٸڭ قۇدايتانۋشىلىق كٶزقاراستارى بويىنشا ولار سالافيلەرگە جاتادى, ياعني سالافي اقيداسىن ۇستانادى, ەيتسە دە ساياسي تۇرعىدا, مىسىر راديكالى, 1966 جىلى ٶلٸم جازاسىنا كەسٸلگەن, كەيدە بٷگٸنگٸ مۇسىلمان ەلەمٸندەگٸ بارشا ەكسترەميستٸك اعىمداردىڭ «ٶكٸل ەكەسٸ» اتانىپ جٷرگەن سايد كۋتبانىڭ ەدٸسٸنە سەيكەس ەرەكەت ەتەدٸ. سونداي-اق ول — «مۇسىلمان باۋىرلار» قوزعالىسىنىڭ راديكالدى قاناتىنىڭ يدەولوگتارىنىڭ بٸرٸ. سوندىقتان دا بٸز تەكفيريزمدٸ دٸني ەكسترەميزمنٸڭ ەڭ بٸر قاتەرلٸ تٷرٸ رەتٸندە تانيمىز.
— «تەكفٸر» دەگەنٸمٸز نە?
— بۇل سٶز «سەنبەۋ», «كەپٸر», «دٸنگە سەنبەيتٸن» دەگەن مەندەگٸ «كۋفر» سٶزٸمەن تٷبٸرلەس. تەكفٸر جاساۋ دەگەنٸمٸز دٸنسٸز دەپ جارييالاۋدى بٸلدٸرەدٸ. مىسالى, قازاقستانداعى تەكفٸرشٸلەردٸڭ ەڭ سٷيٸكتٸ ەدەتٸنٸڭ بٸرٸ – بەس ۋاقىت نامازىن وقىمايتىن مۇسىلمان بالاسىن كەپٸرگە جاتقىزۋ, ياعني بۇل دەگەنٸڭٸز — اينالامىزداعىلاردىڭ باسىم بٶلٸگٸنە ساۋساق شوشايتۋ, كٷل شاشۋ. بۇل بارلىق دەۋٸرلەردەگٸ يسلام عالىمدارى ۇستانعان قاعيدالارعا قايشى كەلەدٸ.
دەستٷرلٸ فيكح – يسلام قۇقىعىندا تەكفٸر جاساۋدىڭ شارتتارى ناقتى كٶرسەتٸلگەن جەنە دە ولاردىڭ بەرٸ بٸزدٸڭ باسىنان باقايشىعىنا دەيٸن راديكالدانعاندار تاراپىنان بارىنشا بۇزىلۋدا. مٸنە, وسى سەبەپتٸ دە مۇسىلمانداردىڭ دٸني ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ اسا ماڭىزدى, قىسقاسى, كەز كەلگەن كٸسٸ تەكفٸرشٸگە ايقىن قاتەلٸكتەرٸن كٶزگە شۇقىپ تۇرىپ كٶرسەتە بٸلۋٸ كەرەك.
سوندىقتان دا, تاعى بٸر رەت قايتالاپ ايتامىن, تەرٸس پيعىلدى اعىمدارمەن كٷرەستەگٸ شەشۋشٸ فاكتور ناداندىقتى, دٸني ساۋاتسىزدىقتى جويۋ بولىپ تابىلادى. وسى شارتتى ورىنداعاندا عانا ەكسترەميزم مەن تەرروريزممەن كٷرەس شارالارى نەتيجەلٸ بولادى.
— سوڭعى كەزدەرٸ سالافيلەرمەن قاتار «تابليعي جاماعات» اتاۋىن العان قوزعالىس تۋرالى ەڭگٸمەلەردٸ دە قۇلاعىمىز جيٸ شالىپ قالىپ جاتادى. وسى جٶنٸندە ايتساڭىز?
— «تابليعي جاماعات», سٶزبە-سٶز بەرەر بولساق: «ۋاعىز قاۋىمى», 1926 جىلى ٷندٸستاندا ماۋلانا مۇحامماد يليياس تاراپىنان ۇيىمداستىرىلعان ساياسي, پاتسيفيستٸك دٸني قوزعالىس.
قوزعالىستىڭ ەرەكشەلٸگٸ — باعدارلاماسىنىڭ, جارعىسىنىڭ, مٷشەلٸك ينستيتۋتىنىڭ جوقتىعى. وسىعان بايلانىستى, سىرت كٶزگە بۇل توپ جوق تا سيياقتى. بۇل ۇيىم كٶزگە كٶرٸنە بەرمەيدٸ, تيٸسٸنشە, كٶپتەگەن جىلدار بويى ساراپشىلاردىڭ نازارىنان تىس قالىپ كەلدٸ.
— ولارعا قاتىستى قانداي تٷيتكٸلدەر بار?
— تابليعشىلار جٷيەلٸ پراكتيكا مەن ٷي ارالاپ, ەسٸكتەن-ەسٸككە جالعاسقان بەلسەندٸ ۋاعىزدى ەڭ باستى قۇندىلىق دەپ بٸلەدٸ. دەگەنمەن ولار تەرەڭ دٸني بٸلٸم العاندى قۇپتاي بەرمەيدٸ, وعان نەمقۇرايدى قارايدى, ارزىمايتىن نەرسە دەپ ەسەپتەيدٸ. ال بٸزدە ساۋاتسىز ۋاعىزشىلار ونسىز دا جەتكٸلٸكتٸ. ٶتكەن عاسىردىڭ 20-شى جىلدارىنا ٷندٸستاندا لايىق بولعان نەرسە XXI عاسىرداعى قازاقستانعا مٷلدە ٷيلەسپەيدٸ.
بۇدان بٶلەك, بۇل قوزعالىس ٶكٸلدەرٸ جۇمىس ٸستەۋ, وتباسىن باعۋ سەكٸلدٸ مٸندەتتەردٸ مٷلدە ەسكەرە بەرمەيدٸ. مىسالى, ولار ەيەل, بالا-شاعاسىن تاستاپ, الىس ساپارعا كەتە بەرەدٸ. ەل اۋماعىن اداقتاپ كەتسە ماقۇل, شەتەلدەرگە تارتىپ كەتۋٸ دە ىقتيمال.
— ارنايى وپەراتسييالار كەزٸندە تەرروريستەر تٷگەلدەي دەرلٸك جويىلىپ وتىرادى. بۇل ەدەتكە اينالدى. قوعامدا وسىعان بايلانىستى سۇراقتار كٶبەيٸپ تۇر. كٷش قولدانۋ ەدٸسٸ ٶزٸن-ٶزٸ اقتاپ جاتىر ما, بۇل قانشالىقتى ورىندى نەرسە?
— قوعامدا تەرروريزم جەنە ەكسترەميزم كٶرٸنٸستەرٸمەن بەلسەندٸ كٷرەس جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. سوڭعى كونترتەرروريستٸك وپەراتسييالار قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ تەرروريزممەن كٷرەستە تەجٸريبە جيناقتاعانىن كٶرسەتەدٸ. ولار راديكالداردى انىقتاپ, قوعامعا قارسى جاسالعالى جاتقان قىلمىستىڭ الدىن الادى.
راس, الماتى, اتىراۋ جەنە ٶزگە دە ٶڭٸرلەردە جٷرگٸزٸلگەن بٸرنەشە انتيتەرروريستٸك وپەراتسييالار بارىسىندا تەرروريستٸك توپتاردىڭ بارلىق مٷشەلەرٸنٸڭ كٶزٸ جويىلدى. تەجٸريبە بارىسى تەرروريستەردٸڭ اسا قاتىگەز, ٶز ٶمٸرلەرٸن دە, ٶزگەلەردٸڭ ٶمٸرٸن دە بۇيىم قۇرلى كٶرمەيتٸنٸن دەلەلدەپ وتىر. ارا-اراسىندا كريمينالدىق ەلەمەنتتەر مەن دٸني راديكالداردىڭ ميداي ارالاسىپ كەتۋٸ كٶرٸنٸس بەرۋدە. شىندىعىنا كەلسەك, تٸپتەن دٸني يدەولوگييانى جامىلعى ەتكەن قىلمىسكەرلەردٸ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى زالالسىزداندىرىپ جاتىر.
ارنايى وپەراتسييالار بارىسىندا كٷشتٸك قۇرىلىمدار ولارعا ٶز ەرٸكتەرٸمەن بەرٸلٸپ, قارۋلارىن تاستاۋعا بۇيىرادى. الايدا تەرروريستەر بايلانىسقا شىقپاي, سوڭعى دەمدەرٸ قالعانشا قارسىلىق كٶرسەتەدٸ. قازٸرگٸ تاڭدا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ وسىنداي سيتۋاتسييالارعا ساقاداي ساي ەكەندٸگٸن اتاپ ٶتكەن جٶن. بىلتىرعى جىلعى ارنايى وپەراتسييالاردا پوليتسييا مەن ارنايى توپ قىزمەتكەرلەرٸ قاتارىنان شىعىن بولعانىن ەسكە سالىپ جاتۋدىڭ ٶزٸ ارتىق بولار. ال سوڭعى كەزدەرٸ قاراپايىم حالىق پەن كٷشتٸك قۇرىلىمدار تاراپىنان قۇرباندىقتارعا جول بەرٸلمەي كەلەدٸ. جاقسى قارۋلانعان جەنە جانكەشتٸ قارسىلاستارمەن جاعالاسۋعا تۋرا كەلٸپ جاتقانىنا قاراماستان, بۇل مٷمكٸن بولىپ وتىر. تەرروريستەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ پوليتسييا ورگاندارىنا قارسى تەراكتٸلەردٸ ۇيىمداستىرۋ مەن جٷرگٸزۋگە قاتىسقان جەنە دەباسىم كٶپشٸلٸگٸ — بۇرىن قىلمىستى بولعان جاندار.
ارنايى قىزمەتتەردٸڭ جۇمىسى تەك انتيتەرروريستٸك وپەراتسييالار مەن تەرروريستەردٸ جويۋمەن شەكتەلمەيتٸنٸن اتاپ ٶتكەن جٶن. تەرروريزمنٸڭ الدىن الۋ ٷشٸن ايتارلىقتاي جۇمىستار اتقارىلۋدا. سوڭعى جىلدارى بٸرقاتار تەرراكتٸلەردٸڭ الدى الىنىپ, راديكالدى توپتار جويىلدى. اقتٶبە, الماتى, ورال, اتىراۋ سوتتارىندا ەكسترەميستٸك جەنە تەرروريستٸك ٸس-ەرەكەتتەر ٷشٸن كٷدٸكتٸلەرگە سوت پروتسەستەرٸ جٷرٸپ جاتىر. الايدا قاتەر ساقتالىپ تۇر جەنە دە قاۋٸپتٸڭ اۋقىمى دا الاڭداتپاي قويمايدى.
— راديكالدى دٸني اعىمدارعا قالاي قارسى تۇرۋعا بولادى?
— كٷشتٸك جەنە پرەۆەنتيۆتٸ ەدٸستەر بار. پرەۆەنتيۆتٸ جۇمىستاردىڭ ساپالىق تۇرعىدا جاقسارعانى دۇرىس. وسىعان بايلانىستى, قوعامداعى ونداي ەكسترەميستٸك يدەيالاردىڭ تارالۋىنا ەڭ ەۋەلٸ زيياتكەرلٸك تۇرعىدا قارسى تۇرۋ كەرەك. دٸني ەكسترەميستەردٸ زالالسىزداندىرۋدا ٶزگە دە ىقپال ەتۋ شارالارىمەن قاتار تەولوگتاردىڭ رٶلٸ اسا زور. تەجٸريبەلٸ تەولوگتار, دٸنتانۋشىلار, دٸن سالاسى ماماندارى — ەكسترەميستەر مەن راديكالداردىڭ يدەولوگتارىنا ساۋاتتى ەرٸ جوعارى دەرەجەدە قارسى تۇرا الاتىن قوعامنىڭ بٸردەن-بٸر كاتەگوريياسى. تەولوگتار قاسيەتتٸ قۇران كٸتابىنداعى قازىنالى ەمبەباپ بٸلٸمگە يە. دٸني دوگماتيكا سالاسى مەن دٸني سەنٸمنٸڭ دوكترينالىق ەرەجەلەرٸن, رەسٸمدەردٸ جەنە ٶزگە دە كۋلتتٸك پراكتيكالارعا قاتىستى بٸلٸمنٸڭ مولدىعى ولارعا باتىل يدەيالىق قارسىلاستارىمەن ۇستاسۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سونداي-اق راديكالدى دٸني اعىمدارعا قارسى كٷرەسۋ جولدارىن ٸزدەۋمەن جەكەلەگەن عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارى جەنە ينستيتۋتتار اينالىسۋدا.
— يسلام تۋرالى ايتقاندا زاماناۋي ٶمٸر سالتى, بٸلٸم مەن مەدەنيەتتٸ دٸنمەن ۇشتاستىرۋ مەسەلەسٸ دە قىلاڭ بەرەدٸ. باسقاشا ايتقاندا, يسلام مەن مودەرنيزاتسييانىڭ استاسۋى مٷمكٸن بە?
— حانافي مەزھابىنىڭ رۋحاني پراكتيكاسى ۇلتتىق مەدەنيەت پەن جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتارعا قۇرمەتپەن قاراپ كەلدٸ. بۇل تٷسٸنٸكتٸڭ ٶزەگٸندە ەرتەدەن يسلامعا تەن بولعان تولەرانتتىلىق پەن اشىقتىق ۇعىمدارى جاتىر. قازاقستانداعى ۇلتارالىق جەنە كونفەسسيياارالىق كەلٸسٸمنٸڭ دٷنيەتانىمدىق كەشەنٸ شامامەن بٸرجارىم مىڭ جىلعا سوزىلعان يسلامي ٶرنەك ارقىلى قالىپتاستى.
زاماناۋي قوعام ٶسكەلەڭ دٸنيلٸك پەن مودەرنيزاتسييانىڭ ٷيلەسە الاتىنىن كٷن تەرتٸبٸنە قويىپ وتىر. بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدەگٸ مودەرنيزاتسييا ەدٸلدٸك, ادالدىق, رۋحانيلىق, بٸلٸم, ەڭبەك, سەنٸم جەنە قۇقىق باسىمدىعى سەكٸلدٸ قۇندىلىقتاردىڭ قوعامدا قالىپتاسۋىنا بايلانىستى. بۇل قۇندىلىقتاردىڭ بەرٸ دە يسلام قۇندىلىقتارى بولىپ تابىلادى. بٸراق بۇل ٷشٸن يمامدارمەن تٸزە قوسا وتىرىپ ەرەكەت ەتۋ كەرەك. مەشٸتتەردەگٸ ۋاعىزداردا دٸنگە شاقىرۋ عانا ەمەس, جاستاردى رۋحاني دامۋعا, بٸلٸمگە, كەمەلدەنۋگە, قوعام يگٸلٸگٸ ٷشٸن تەر تٶگۋگە شاقىراتىن ناسيحاتتار دا ايتىلۋى كەرەك.
مۇسىلمان رەنەسسانسى دەۋٸرٸندە دٸن مەدەنيەتتٸڭ جوعارى دەڭگەيٸنە, عىلىمعا, فيلوسوفيياعا, بٸلٸمگە سەبەپشٸ بولدى. بٷكٸل ەلەمگە يسلام اياسىندا قىزمەت ەتكەن عۇلاما عالىمدار مەن ويشىلداردىڭ ەسٸمدەرٸ ەتەنە تانىس.
ٶكٸنٸشكە قاراي, بٸزدٸڭ زامانىمىزدا دٸن مەن زايىرلى ٶمٸردٸ قارسى قويۋشىلار دا كەزدەسەدٸ. شىندىعىندا, دٸن ازاماتتارىمىزدى, بٸرٸنشٸ كەزەكتە جاستارىمىزدى بٸلٸم, وتباسى, حالىقتىق عۇرىپتار مەن دەستٷرلەردەن ايىرماۋى كەرەك. مەشٸتكە بارۋ جاستاردىڭ ساپالى بٸلٸم الۋىنا كەدەرگٸ بولماۋعا تيٸس, ولار ينتەللەكتۋالدىق تۇرعىدا دا, بوي تٷزەۋ جاعىنان دا تەڭ ٶسٸپ-دامۋى كەرەك. يسلام — وقشاۋلانۋ مەن رۋحاني كەمباعالدىقتى قابىل المايتىن دٸن, ول دٸنگە سەنۋشٸلەردٸ جالپىعا تٷسٸنٸكتٸ گۋمانيستٸك قۇندىلىقتارعا باۋليدى.
— ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
اينا سارىباي.
دەرەككٶز: aktobegazeti.kz
