قاتەرلٸ كەزەڭدەگٸ قايسارلىق
باسقا ايماقتارداعىنى بىلاي قويعاندا, جەتٸسۋ ٶڭٸرٸندەگٸ الاپاتتار ويعا ورالعان سايىن بٸر قيىردا جاتقان قارقارا مەن ەرەۋٸلتٶبە اۋماعىن الىپ جاتقان ەندٸكتەردەگٸ ەلٸمٸزدٸڭ باستان كەشكەن قاندى شەڭگەلدەگٸ وقيعالارى ساناڭنان قىلتيىپ شىعا باستايدى. ولاي بولماي قايتسٸن. ساناسىندا سەۋلەسٸ بار ادام بالاسىنىڭ كٶكٸرەك كٶزٸنەن مۇراجاي قۇجاتتارىن اقتارىپ-تٶڭكەرٸپ قاراماعاننىڭ ٶزٸندە, عۇلاما جازۋشى مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ «قيلى زامان» پوۆەسٸ مەن تاريحتى زەرتتەۋشٸلەر تۇرلىبەك ٸليياسۇلى مەن جۇمەدٸل قارابايۇلىنىڭ «قارقارا كٶتەرٸلٸسٸ», «قارقارا ايباتى» كٸتاپتارىن جەنە قوعام قايراتكەرٸ سەيدەلٸم تەنەكەەۆتٸڭ «1916 قارقارا – البان كٶتەرٸلٸسٸ» شىعارماشىلىق ەڭبەگٸن وقىماۋدان تىسقارى قالعان ادام كەمدە-كەم شىعار دەگەن توقتامعا تٸرەلەسٸز.
كٶپ ەڭبەكپەن جارىققا شىققان وسى بٸر دٷنيەلەردٸ وي ەلەگٸمەن سٷزبەلەپ وتىرعاندا, سول كەزدەگٸ پاتشا جارلىعىنىڭ قاھارىنىڭ قاتتى بولعانىن, ٶرٸمدەي بوزبالالاردى قويداي كٶگەندەپ, قييان-كەسكٸ ۇرىستارعا سالۋ ٷشٸن سولداتقا الماق بولۋ جەنە قارا جۇمىسقا سالۋ ەكەندٸگٸ حالىقتىڭ قانى مەن اشۋ-ىزاسىن قازانداي قايناتىپ-اق جٸبەرەدٸ. سوندا جۇدىرىقتاي جۇمىلعان قارا حالىق:
– بالاسى مەن تۋىسىنان بەزگەن ادام جوق. كٶگەن كٶزدەردٸ جاپان دالادا ٶلتٸرٸپ, قارعا-قۇزعىنعا جەم قىلا المايمىز. سورى قايناسا بوزداقتارىنان ايىرىلعان, قولباسىنان ايىرىلعان اتا-انالاردىڭ سورى قاينايدى. پاتشانىڭ نەسٸ كەتەدٸ! قىرىلسا, بٸزدٸڭ بالالارىمىز قىرىلادى. اق پاتشا ەدٸلەتتەن تايدى. ونىڭ ويرانشىل جارلىعىن ورىندامايمىز. سوندىقتان بالا بەرمەيمٸز! – دەپ جالتارماس جاۋابىن كەسٸپ-پٸشٸپ, بٸر-اق ايتادى.
قاراقۇرىم حالىق الدىندا وسى بٸر ويعا قونارلىق شەشٸمتال جاۋابىن ايتىپ وتىرعان كٸم دەگەن ويدىڭ جەتەگٸندە قالارىڭىز انىق. ەرينە, ول قارابايىر حالىقتىڭ قاتارىنداعى جاي ادام ەمەس. ول حالىقتىڭ ٶزٸ سايلاپ العان ون التى بولىس بيلەرٸنٸڭ بٸرٸ – قۇديياربەك بي شوتامانۇلى. سونداعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸ كٶشباسشىلارىنىڭ بەتكەۇستار قايماقتارىنىڭ بٸرٸ ەكەندٸگٸ ول جايىندا جوعارىدا اتاپ كەتكەن كٸتاپتاردا عانا ەمەس, مەرزٸمدٸك باسىلىمدارداعى ماقالالار بارىسىندا دا ەدٸلدٸك پەن اقيقاتتى تۋ ەتٸپ ۇستاپ ٶتكەن بي بولعاندىعى جيٸ تٸلگە تيەك بولىپ جاتادى. قارا قىلدى قاق جارىپ ايتاتىن, حالىقتىڭ قامىن ويلايتىن بي بولعاندىقتان ونى تٶبەسٸندەگٸ تٶرەلەر مەن اينالاسىنداعى حالىقتىڭ الدىندا ابىرويى مەن مەرتەبەسٸ دارالانىپ تۇرادى. ونىڭ دۋالى اۋىز شەشەندٸگٸ دە, ٸستٸڭ ىعىن بٸلەر كٶسەمدٸگٸ دە كٶپتٸڭ كٶڭٸلٸنەن شىعىپ جٷرسە كەرەك.
قۇديياربەك بيگە بەرٸلگەن قىسقا ەرٸ نۇسقا مىنا بٸر مٸنەزدٸ بايىپتاما دا كٶپ جايدان حاباردار ەتە الادى. «قۇديياربەك بي شوتامانۇلى 61 جاستا. 1855 جىلى دەۋلەتتٸ شاڭىراقتا دٷنيەگە كەلگەن. رۋى دوسالى – شوعان. يۆانوۆ بولىسىنان. جۇرتقا ەدٸلەتتٸ بي بولعان. ۇزىن بويلى, تاڭقى مۇرىن, قالىڭ قاس, تەرەڭ كٶز, قالىڭ ەرٸن, ۇياڭ مٸنەزدٸ قارا كٸسٸ». وعان بەرٸلگەن وسىناۋ سىرتقى سيپاتتاما ونىڭ تابيعي جاراتىلىسى قانداي بولعانىن قاز-قالپىندا اينىتپاي ايتىپ تۇر ەمەس پە?! ەلدٸڭ بەتكەۇستارىنا اينالعان جاعالى بيدٸڭ سول بٸر قيىن-قىستاۋ كٷندەردەگٸ ٶمٸرلٸك ٸس-قيمىلى دا ونى بٸلگٸسٸ كەلگەن ادامدى بەي-جاي قالدىرا المايدى. ول ٷشٸن تاريحي دەرەكتەردەگٸ مىنا بٸر كٶرٸنٸستەرگە كٶڭٸل اۋدارساق, ارتىق بولمايدى.
قۇديياربەك بي شوتامانۇلى تٷلكٸ بٶركٸن باسىنان الىپ, ەكٸ قولىن ارقاسىنا ۇستاپ, قىرعىز ٶرمە قامشىسىن بەلٸنە قىستىرىپ, مەۋٸتٸ شاپاننىڭ الدىڭعى ەتەگٸن كەرٸ قاتپارلاپ, جٶتكٸرٸنٸپ الىپ جيىن ورتاسىنا شىقتى. ول – اقىلعا تولعان, توقتامدى سٶزٸن باپتاپ, سالماقتاپ ايتاتىن, حالىققا جاعىمدى ەل بيلەۋشٸ. ٷلكەن تٶبەدە بٸرٸنە-بٸرٸ سىعىلىسىپ وتىرعان ادامدارعا ٷڭٸلە قاراپ سٶز سٶيلەدٸ:
– 1854 جىلى پاتشاعا قارسى شىعىپ, سوعىسىپ اتىسقانىمىز جوق. ەدٸل پاتشا دەپ قارادىق. سودان بەرٸ پاتشاعا قارسىلىق قىلىپ, اتىسىپ كٶرگەن ەمەسپٸز. سونداعى ۋەدە بويىنشا, «قازاقتان ەسكەر المايمىز, تەك قانا جيىرما تيىننان تٷتٸنگە رامات الامىز» دەپ كەلٸسكەن. سوعان توقتام جاساپ, انت قاعازعا اتالارىمىز قول قويعان. ەندٸ مٸنە, پاتشا انتىن بۇزىپ, ۋەدەسٸنەن تايىپ وتىر. زۇلىمدىلىعى باسىنان اسقان اق پاتشانىڭ تاقتان تٷسەتٸن ۋاقىتى دا الىس ەمەس. قازاقتىڭ قالىڭ بۇقاراسى كەڭ دالادا ٶسكەن. وقىعاندارى بٸرەن-ساران. تٸزٸمگە الىناتىن جٸگٸتتەردٸڭ بەرٸ دە كٷنٸ بۇرىن ەسكەرلٸك ٸسٸنە تارتىلىپ ٷيرەتٸلمەگەن. بۇل جاعىنان ولار تٸپتٸ دە تٷلەي. بۇلار گەرمانييانىڭ باستان-اياق قارۋلانعان ەسكەرٸنە قارسى شىعىپ, تٷگەل قىرىلىپ, قۇربان بولسا دا پاتشا مەن ۇلىقتاردىڭ جانى اشىمايدى. جٸگٸتتەردٸڭ تٸزٸمٸن جٷرگٸزۋدٸ توقتاتامىز. كٷندە ەرتەڭگە سالىپ, پريستاۆتىڭ باسىن قاتىرامىز. جەمەڭكە مەن ۇزاقتان بٶلەكتەنٸپ شىعارىمىز جوق. بەرٸمٸز جەكەڭ مەن باتىردىڭ ايتقاندارىنا قوسىلامىز جەنە قۋاتتايمىز! – دەپ القالى جيىندا ايتقان وسى سٶزٸنٸڭ ٶزٸ-اق قۇديياربەك بيدٸڭ ەل اعالارىنا تەن وڭدى كٶزقاراس يەسٸ بولعاندىعىن كٶرسەتەدٸ.
پاتشا تاراپىنان بولعان نۇسقاۋمەن قازاقتارعا جاسالعان ايۋاندىلىقتىڭ سول ۋاقىتتا شەتٸ مەن شەگٸ جوق ەدٸ. ونىڭ زورلىعى مەن قۇقايىن قۇديياربەك بي شوتامانۇلى دا از كٶرمەپتٸ. مىنا بٸر كٶرٸنٸس سول سەتتەن اينا-قاتەسٸز سىر شەرتەدٸ. «ٸڭٸردە قازاقتار قامالعان كامەرانىڭ ەكٸ تەرەزەسٸنە تٶرت سولدات كەلٸپ, ناردا جاتقاندارعا بەساتاردان جالىندى وق جاۋدىردى. ەر تەرەزەدە قوس سولدات, ٷستٸ-ٷستٸنە ەسەلەنگەن اتىستىڭ دەمٸ باسىلمادى. ناردىڭ تەرەزەگە تٸرەلگەن جەرٸندە بەت-اۋزى ايعىز-ايعىز, جوتاسى قان-قان قۇديياربەك ەتبەتٸنەن سۇلاپ جاتىر», – دەپ ادام تٶزبەستەي اشىنا سۋرەتتەلگەن. سونداعى باس كٶتەرەر قازاقتاردىڭ كٶرگەن كٷنٸ وسىلاي بولعان. پاتشا سولداتتارى ادام قورلاۋدىڭ ايلاسىن اسىرىپ باققان. اياۋشىلىق دەگەندٸ بٸلمەگەن.
زامانانىڭ سول بٸر سەيٸلە قويمايتىن قارا بۇلتتى قاتەرٸ تٶنٸپ تۇرعاندا, حالىقتىڭ ارقا سٷيەپ جٷرگەن اتپال ازاماتتارىنىڭ قۋعىن-سٷرگٸنگە تٷسٸپ, كٶرمەگەن تەپەرٸشتەرٸ قالماپتى. ودان بٸر بولىستىڭ بيٸ اتانعان, ارى مەن جانىنىڭ تازالىعىمەن قۇديياربەك بي قالاي تىسقارى قالسىن. سول زوبالاڭدا ول حالىقتىڭ قالقانى بولىپ جٷرگەن يگٸ جاقسىلارىمەن ەيگٸلٸ قاراقول تٷرمەسٸنە ٷش-تٶرت مەرتە قامالىپتى. تەك تەرگەۋدٸ عانا ەمەس, تەپكٸنٸڭ استىنا الىنعانىن دا تاريحي دەرەكتەر ايعاقتاپ بەرە الادى. ونداي قورلىق پەن زورلىقتان ول جاسىپ قالعان جوق. قايتا ودان ەرٸ قاھارىنا مٸنٸپ, قاتەرلٸ كەزەڭنٸڭ قايسار پەرزەنتٸ ەكەندٸگٸنەن قايتپايدى.
«قولىنان كەلٸپ تۇرعان, قونىشىنان باسادى» دەمەكشٸ, سول ۋاقىتتا جانالعىش ەزٸرەيٸل پاتشانىڭ اق دەگەنٸ العىس, قارا دەگەنٸ قارعىس بولىپ, باس كٶتەرٸپ قارسى شىققان قازاقتاردىڭ حالىقتى كٶتەرٸلٸسكە ٷندەگەن ۇتقىر ۇيىمداستىرۋشىلارى مەن توپ باستار جەتەكشٸلەرٸن قيناۋ مەن اتۋدان ايانعان جەرٸ بولمادى. سول سيياقتى پاتشا ٷكٸمەتٸنٸڭ «ٷكٸمەتكە قارسى قارۋلى كٷش جۇمساماق بولعانى ٷشٸن, پاتشانىڭ جەكە باسىنا نۇقسان كەلتٸرەرلٸك قىلمىستى ٸس ٸستەگەنٸ ٷشٸن, ٷكٸمەتكە قارسى ەلدٸ قارۋلى كٷرەسكە شاقىرعانى جەنە ٷگٸت جٷرگٸزگەنٸ ٷشٸن جاۋاپقا تارتۋ تۋرالى» قاۋلى قابىلداعانى ودان ەرٸ قاتتى سوققى بولىپ تيدٸ. وسى قاۋلىنى جەلەۋ ەتكەن پاتشا جەندەتتەرٸ بولىس اتاۋلىدان ٶزدەرٸنٸڭ كٶزدەرٸنە تٷسٸپ جٷرگەن 66 بەلسەندٸنٸ بٸردەن تٷرمەگە جابادى. ولاردىڭ الدىڭعىلارىنىڭ بٸرٸ بولىپ قۇديياربەك بي شوتامانۇلى دا يۆانوۆ بولىسىنان قاۋٸپتٸ قىلمىسكەرلەر قاتارىنا تٸركەلەدٸ. سوندا پاتشا ٷكٸمٸ بويىنشا جازاعا تارتىلعانداردىڭ الدى اتۋعا, ارتى 15 جىلدان 25 جىلعا دەيٸن قاتىرماعا (كاتورگاعا) ايدالادى. 66 ادامنىڭ بٸردە-بٸرەۋٸ ساۋ قالمايدى. بەرٸ دە جازىقسىزدان جاپا شەگەدٸ. قۇديياربەك بي دە ەكٸنشٸ توپتان اتۋ جازاسىنا كەسٸلٸپ, ارماندا كەتەدٸ. ناقتى دەرەككە سٷيەنٸپ ايتار بولساق, سول وسپادىر سويقاننىڭ سالدارىنان قارقاراعا قاتىستى اۋماقتاردا 373 ٷي ٶرتەنٸپ, 1905 ادام وققا ۇشىپ, 684 ادام جارالانىپ, 1105 ادام تۇتقىندالىپ, كەيٸننەن ولاردىڭ مٷلدەم ٸز-تٷزسٸز كەتكەندەرٸن تاريح دەلەلدەپ وتىر. ەتتەڭ, وسىنى رەتكە كەلتٸرۋگە تيٸستٸ ورىندار قۇلىقسىز...
دەگەنمەن, حالقى ٷشٸن قابىرعاسى سٶگٸلٸپ, وقتان وپات بولعان قارقارا كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ تاريحي تۇلعاسى ەرٸ قايراتكەرٸ قۇديياربەك بي شوتامانۇلىنىڭ ارتىندا ايشىقتى ٸز قالدى. قاقپاق اۋىلىندا ونىڭ اتىندا كٶشە بار. رايىمبەك اۋدانىنىڭ ورتالىعىنداعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸنە قاتىسۋشىلارعا ارنالعان ەسكەرتكٸشتە ەدٸپتەلٸپ جازىلعان اتى-جٶنٸ تۇر. ەندٸ ونىڭ ارتىندا قالعان ەل-جۇرتى مەن ۇرپاعى اۋىلدىق, اۋداندىق, وبلىستىق ەكٸمدٸكتەر مەن قر پرەزيدەنتٸ ٸشكٸ ساياسات بٶلٸمٸ ماقۇلداپ وتىرعان كٶكبەل اۋىلىنداعى «كٶكساي» ورتا مەكتەبٸنە بابا اتىنىڭ بەرٸلۋٸن اسىعا كٷتٸپ وتىر. ونىڭ دا ورىندالارى سٶزسٸز. وعان باسقا دا قۇرمەتتەردٸڭ كٶرسەتٸلە جاتارىنا سەنٸم مول.
قالىڭ قاتپارلى سول سويقانداعى «بالا ٶلگەنشە, شال ٶلسٸن» دەپ ۇران تاستاعان قۇديياربەك بي باباسىنىڭ اتالى سٶزٸن اۋزىنان تاستامايتىن, پايعامبار جاسىنان اسقان شٶبەرەسٸ ەبٸلاحات رىسمەنديەۆ پاتشا جەندەتتەرٸنٸڭ جاۋىزدىعىن ٶزٸنٸڭ جٷرەك سٶزٸمەن بىلاي جىرعا قوسىپتى:
بەسٸكتەگٸ بالانى,
ەمٸزٸپ جاتقان انانى.
جاۋىزدىعىن كٶرسەتٸپ,
بەرٸن دە جاۋ سانادى.
قاراۋىلعا قويىپ بالانى,
ەسكەرلەرٸ جاتتىقتى...
تارتىپ الىپ ازىعىن,
جاساستى قولدان اشتىقتى.
جەر بەتٸندە ەستٸپ-پەڭ,
دەل وسىنداي اشتىقتى.
پاتشاعا قالاي سەنەرسٸڭ,
ايتقانىنا قالاي كٶنەرسٸڭ?
كٶرٸپ تۇرىپ جاۋىزدىعىن,
بالاڭدى قالاي بەرەرسٸڭ? – دەپ 16-شى جىلدىڭ قاسٸرەتتٸ كٷندەرٸن كٶز الدىڭىزعا تٸزبەكتەتٸپ ەكەلەدٸ. ەبٸلاحات شٶبەرەسٸنٸڭ بٸزدٸ باباسىنىڭ ارۋاعى مەن رۋحىنا ارلىلىق ادالدىعىمەن تاعزىم ەتٸپ, ەلٸ مەن جاس ۇرپاقتى بابا ٶمٸرٸنەن تانىم مەن تاعىلىم الۋعا ٷندەۋٸ سٷيسٸندٸردٸ. ونىڭ مۇنىسى قۋانا قۇپتارلىق ٸس...
قانات تەكەباەۆ, قازاقستان جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
