رەسەيلٸك باسىلىمدار سايلاۋ ناۋقانى كەزٸندە قازاقستانداعى ورىس تٸلٸنٸڭ «قىسىم كٶرۋٸنە» قاتىستى تٷرلٸ پروۆوكاتسييالىق ماتەريالدار جارييالاپ, «ورىس تٸلٸ» بٸزدٸڭ ەلدە قىسىم كٶرٸپ جاتىر دەپ دابىل قاققان بولاتىن.
سايلاۋدان كەيٸن بۇل داۋ بٸراز بەسەڭسٸگەن. ەندٸ اتالعان تاقىرىپقا قاتىستى اقپاراتتىق شابۋىلدار قايتا باستالدى.
وعان رەسەيدٸڭ ٸرٸ باسىلىمدارىنىڭ بٸرٸ «Lenta.ru» سايتىنداعى «نە زابىۆايتە, كتو ۆى تۋت». ۆ كازاحستانە وبياۆيلي ۆوينۋ رۋسسكومۋ يازىكۋ. پوچەمۋ ەگو سچيتايۋت ۋگروزوي دليا سترانى?» تاقىرىبىنداعى جالعان مەلٸمەتكە تولى ماتەريال دەلەل.
...
پروپاگانديست جۋرناليست نيكيتا مەندكوۆيچ ماتەريالىندا «قازاق تٸلٸنٸڭ مەرتەبەسٸن كٶتەرۋ تۋرالى مەسەلەنٸ اقش ەلدەگٸ ساياسي تۇلعالاردىڭ قولىمەن جاساپ وتىر» دەپ بولجايدى.
Dalanews.kz ماتەريالدىڭ قازاق تٸلٸندە نۇسقاسىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنادى.
«تٸل پاترۋلدەرٸنەن» كەيٸن
«تٸل پاترۋلدەرٸ» تٶڭٸرەگٸندەگٸ داۋ بٸرنەشە اپتا بويى قازاقستانداعى باستى مەسەلەنٸڭ بٸرٸ بولدى. Til Maydani YouTube-ارناسىن جٷرگٸزەتٸن قۋات احمەتوۆپەن بٸرگە ۇلتشىلدار تويۋى ورىس تٸلٸنە قاتىستى قوعامدىق ورىنداردا داۋ تۋعىزدى. كەيٸننەن اتالعان ۆيدەوروليكتەردٸ احمەتوۆتٸڭ YouTube-ارناسىندا جارييالادى.
جارييالانعان روليكتەر ەل ٸشٸندە عانا ەمەس, رەسەيدٸڭ ٶزٸندە ٷلكەن رەزونانس تۋدىردى. قازاق ۇلتشىلدارىنىڭ ەرەكەتٸن گوسدۋما مەن رەسەي سەرٸكتەستٸگٸ قاتاڭ سىنعا الدى.
«تٸل مايدانىنىڭ» باستاماشىسى قۋات احمەتوۆكە قارسى قىلمىستىق ٸس قوزعالىپ, ول ۋكرايناعا قاشۋعا مەجبٷر بولدى. قازاقستان پرەزيدەنتٸ ەكٸمشٸلٸگٸ باسشىسىنىڭ ورىنباسارى دەۋرەن احمەتوۆ «ەكسترەميستەردٸڭ» ەرەكەتٸنە «ٷڭگٸردەگٸ ۇلتشىلدىق» دەپ باعا بەردٸ.
دەگەنمەن قازاقستاندىق ەليتا ٶكٸلدەرٸنٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ سىني پٸكٸر بٸلدٸرمەدٸ. پرەزيدەنت كەڭەسشٸسٸ ەرلان قارين اباەۆپەن پولەميكاعا تٷسٸپ, «تٸل پاترۋلدەرٸ» ەرەكەتٸ كٶرشٸلەس رەسەيدٸڭ «اقپاراتتىق دٷربەلەڭٸمەن» بايلانىستىردى.
«ورىس تٸلٸنە ورىنسىز ەرەكەت جاسالۋدا» دەپ قىسقا قايىرىپ, ۇلتشىلداردى ٸس-ەرەكەتتەرٸ مەن پٸكٸرلەرٸنە كەلگەندە اباي بولۋعا شاقىردى.
اتالعان داۋ تٶڭٸرەگٸندە قازاق باسىلىمدارىندا ورىس تٸلٸنە قاتىستى قارسىلىق جالعاسىن تاپتى.
«ورىسشا ويلايتىن جاستار قازاق بولۋدان قالادى», – دەدٸ «الاش ايناسى» باسىلىمىنىڭ جۋرناليستەرٸ.
«جاس الاش» بالالارى تەك ورىس تٸلٸندە سٶيلەيتٸن ۇلتارالىق نەكەگە تىيىم سالۋدى ۇسىندى. «قامشى» اۆتورلارى ورىس تٸلٸندە وقىتاتىن مەكتەپتەرگە اقىلى جٷيە كٸرگٸزۋ قاجەت دەپ جازدى.
بۇل ارانداتۋشىلىق سٶزدەرگە مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەردٸڭ قازاق تٸلٸن مٸندەتتٸ تٷردە بٸلۋٸ تۋرالى زاڭ جوباسىن دايىنداعان شەنەۋنٸكتەر دە دەن قويىپ وتىر. ولاردى قازٸرگٸ نورماتيۆتٸك بازانىڭ ٸس-قاعازدارىن قازاقستاننىڭ رەسمي تٸلٸ ورىس تٸلٸندە جٷرگٸزٸلۋٸنە مٷمكٸندٸك بەرەتٸنٸنە قاراماستان.
قازاقىلاندىرۋدىڭ قيىندىقتارى
قازٸر بولىپ جاتقان وقيعا ەلدٸ «قازاقىلاندىرۋعا» قاتىستى بٸرٸنشٸ جاعداي ەمەس.
ەلەۋمەتتانۋشىلاردىڭ زەرتتەۋٸنشە, ورىس تٸلٸن تۇرمىستا ازاماتتاردىڭ 75% قولدانادى. ساتىلاتىن كٸتاپتاردىڭ 90%-ى ورىس تٸلٸندە, گازەتتەردٸڭ 58%-ى جەنە جۋرنالداردىڭ 80%-ى ورىس تٸلٸندە. بۇدان بٶلەك, ينتەرنەتتٸڭ ۇلتتىق سەگمەنتٸندەگٸ اقپاراتتى ٸزدەۋ تٸلٸنٸڭ 96 پايىزى ورىسشا.
قازاق تەلەارناسىنا باسىمدىلىق بەرٸلەتٸنٸنە قاراماستان, جەرگٸلٸكتٸ اۋديتورييا قارايتىن باعدارلامالاردىڭ 54%-ى ورىس تٸلٸندە شىعادى.
ورىستٸلدٸ سىنىپتاردىڭ سانى قازاقتٸلدٸ سىنىپتارعا قاراعاندا جىلدام ٶسٸپ جاتىر.
قازٸر ورىس تٸلٸندە مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ 41 پايىزى وقيدى, قازاقستاننىڭ بٸلٸم مينيسترلٸگٸ بۇل كارتينانى كٶرە وتىرىپ, شىنايى ستاتيستيكانى جوققا شىعارىپ وتىر. وسىعان قاراماستان, مەملەكەتتٸك اپپارات ورىس تٸلٸندە سٶيلەيدٸ.
«جاس الاش» باسىلىمىنىڭ جۋرناليستەرٸ «كارتينا 30 جىل بولدى ٶزگەرەر ەمەس... شەنەۋنٸكتەردٸڭ تٷرٸ قازاق, تٸلٸ ورىس» دەپ ناليدى.
ەڭگٸمە ابستراكتٸلٸ بيۋروكراتييادا ەمەس, كٷن سايىن حالىقپەن جۇمىس ٸستەيتٸن پەداگوگ, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرٸ دا بار.
اۋرۋحانالارداعى قۇجات اتاۋلىنىڭ بەرٸ مەديتسينا قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ كٶپشٸلٸگٸ انا تٸلدەرٸن بازالىق دەڭگەيدە بٸلمەيتٸندەرٸ ٷشٸن ورىس تٸلٸندە تولتىرىلادى, بٸراق سولاردىڭ 80 پايىزى ەتنيكالىق قازاقتار.
«تٸل پاترۋلدەرٸنٸڭ» قۇرباندارىنىڭ بٸرٸ جۇمىستا ورىسشا سٶيلەيتٸن دەرٸگەر-نەۆرولوگ ەميلييا گرەچانيك. ارالاس مەكتەپتەردەگٸ پەداگوگتەردٸڭ كٶبٸ قازاق تٸلٸن جەتٸك بٸلمەيدٸ. PISA تەستٸلەۋٸنٸڭ مەلٸمەتتەرٸ بويىنشا, ورىستٸلدٸ سىنىپتارداعى وقۋ ساۋاتتىلىعىنىڭ دەڭگەيٸ 21 پايىزعا جوعارى, جاراتىلىستانۋ-عىلىمي دەڭگەيٸ 19 پايىزعا, ماتەماتيكالىق ساۋاتتىلىق دەڭگەيٸ 11 پايىزعا.
باسقا سٶزبەن ايتقاندا, تٸل مەسەلەسٸنە قاتىستى تاڭداۋدى حالىق ٶزٸ جاسادى. ورىس تٸلٸ قاتىناس تٸلٸ, ال قازاق تٸلٸ ۇلتتىق تٸل رەتٸندە ساقتالۋدا. الايدا ساياسي ەليتادا قازاق تٸلٸن كٶپشٸلٸككە كٷشتەپ تاڭۋعا تىرىسقان «ەرٸكسٸز» ۇلتشىلداردىڭ پارتيياسىنىڭ كٶرٸنٸسٸ ايقىن.
ىقپالدى ۇلتشىلدار
رەسەيدٸڭ پرەمەر-مينيسترٸ ميحايل ميشۋستيننٸڭ قازاقستانعا ساپارى بارىسىندا ورىس تٸلٸنٸڭ جاعدايى مەن ەكسترەميستٸك «پاترۋلدەر» مەسەلەسٸ تالقىلاندى.
تامىزدىڭ ورتاسىندا ٶتكەن ساپاردا ەۋرازييالىق ينتەگراتسييانى دامىتۋدى جاقتاعان قۇقىق قورعاۋشى ەرمەك تايشىبەكوۆ جەتٸ جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى. دەل وسى كٷنٸ قازاقستاننىڭ اقپارات ۆيتسە-مينيسترٸ بولىپ رۋسوفوبيياشىل اسقار وماروۆ تاعايىندالدى.
سونداي-اق, وماروۆ «قازاقپارات» اگەنتتٸگٸندە باسشىلىق ەتكەن كەزەڭدە قازاقستاننىڭ جاڭا كارتاسىن جارييالاۋىمەن تانىمال بولدى, وندا رەسەي مەن ٶزبەك اۋماقتارى «قىسقارتىلعان».
سونىمەن قاتار, وماروۆ ساياسي ەليتاعا بٸرٸكتٸرٸلگەن ۇلتشىلداردىڭ جالعىز مىسالى ەمەس. سولاردىڭ بٸرٸ ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن, قىلمىستىق توپ مٷشەلەرٸن قورعايتىن مەملەكەتتٸك كوميسسييانىڭ اتىنان رەسەيگە قارسى مەلٸمدەمەلەر جاساپ جٷرگەن پارلامەنت دەپۋتاتى ايدوس سارىم.
ەكٸ جىل بۇرىن ول باتىستىق قوزعالىس «جاڭا قازاقستان» ساياسي كەڭەسٸنٸڭ مٷشەسٸ بولدى. اتالعان قوزعالىستا سىرتتاي ون جىلعا سوتتالعان ەكس-پرەمەر ەكەجان قاجىگەلدين جەنە ۇلتارالىق داۋ تۋدىرعانى ٷشٸن تٷرمەگە وتىرعان سەرٸكجان مەمبەتالين بار.
«جاڭا قازاقستان» ساياسي كەڭەسٸ سارىمدى قوسقاندا ۆاشينگتونعا بارىپ, مەمدەپ پەن اقش كونگرەسٸ سەناتىنىڭ قابىلداۋىندا بولدى. وندا 1930 جىلعى جاپپاي اشارشىلىقتى گەنوتسيد دەپ تانۋعا قاتىستى مەموراندۋم كەلٸسٸمٸ جٷرگٸزٸلدٸ.
دەگەنمەن امەريكالىق ساپاردان سوڭ سارىم «نۇر وتان» پارتيياسىنىڭ قاتارىنا, سونداي-اق پارلامەنت دەپۋتاتتارى مەن اتالعان كوميسسييا مٷشەلەرٸنٸڭ قۇرامىنا كٸردٸ. بۇل بٸر عانا ەپيزود ەمەس.
بۇعان دەيٸن اتى اتالعان پرەزيدەنت كەڭەسشٸسٸ ەرلان قارين 2019 جىلى پرەزيدەنت جانىنداعى قوعامدىق كەڭەسكە «ويان, قازاقستان» ۇلتتىق قوزعالىسىنىڭ كٶشباسشىلارىن سٶيلەۋگە شاقىردى.
سول سەت ۇيىم پرەزيدەنت سايلاۋىن مويىنداۋدان باس تارتىپ, جاستاردى كٶشەگە شىعۋعا شاقىردى. «وياندىقتاردى» پەرزيدەنت قۇرىلىمى قاتارىنا قوسۋ كٷمەندٸ بولىپ كٶرٸنگەنٸمەن, ەليتاعا امەريكالىق بايلانىس ارقىلى شىققان بولۋ كەرەك.
بيلٸك جەنە اقشا
قازاقستان ساياساتىنداعى جەنە مەملەكەت اپپاراتىنداعى مانساپ كٶبٸنەسە وتباسىلىق-كلاندىق بايلانىستار ارقىلى ٸسكە اسىرىلادى, وندا ٷلكەندەر قىزمەت ساتىسىمەن كٸشٸلەرٸن جىلجىتادى جەنە ىقپال ەتۋ جەلٸلەرٸن قالىپتاستىرادى. اتالعان بايلانىس جٷيەسٸندە كەسٸبي قاسيەتتەر, ەدٸلەتتٸلٸك نەمەسە ۇيىمداستىرۋشىلىق قابٸلەت ەمەس, كلانعا ادالدىق قانا ەسەپكە الىنباق. بٸراق مۇنداي كلانعا كٸرۋ قيىن, ول تەك تۋىلۋ قۇقىعىمەن نەمەسە سەتتٸ نەكە نەتيجەسٸندە عانا قولجەتٸمدٸ.
بۇعان بالاما مانساپ تەك اقش قۇرعان جەلٸلٸك ىقپال ەتۋ قۇرىلىمدارى, وقۋ جوبالارىنا قاتىسۋشىلار قاۋىمداستىعىنا نەگٸزدەلگەن. ولار اقشالاي جەنە اقپاراتتىق قولداۋ الىپ, بٸر-بٸرٸن العا جىلجىتادى.
مەسەلەن, ەرلان قارين ەڭبەك جولىن اقتٶبەدە مەكتەپ مۇعالٸمٸ رەتٸندە باستاعان, بٸراق كٶپ ۇزاماي «ينتەرنيۋس» (اقش) قورى مەن «ەبەرت قورى» (گەرمانييا) جوبالارىنا قاتىسقان «ورتالىق ازييا ستراتەگييالىق زەرتتەۋلەر اگەنتتٸگٸ» ٷەۇ ديرەكتورى بولدى. ول سونىمەن قاتار ۆاشينگتونداعى امەريكالىق ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ وقىتۋشىسى بولدى.
قارين پرەزيدەنتتٸڭ كەڭەسشٸسٸ بولعاننان كەيٸن امەريكالىق جٷيەدە دامىپ كەلە جاتقان «وياندىقتاردىڭ» ساياسي ەليتا قاتارىنا كٸرۋٸنە ىقپال ەتۋٸ تاڭعالارلىق جاعداي ەمەس.
مەكتەپتەگٸ بٸلٸمدٸ قازاقىلاندىرۋ تۋرالى مەلٸمدەمەلەرٸمەن تانىمال قازاقستاننىڭ بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترٸ اسحات ايماعامبەتوۆ ەڭبەك جولىن قاراعاندى وبلىسىنداعى ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ شاعىن مەكەمەسٸنەن باستاعان.
بٸراق 2006 جىلى ول اقش پەن ۇلىبريتانييا قارجىلاندىراتىن «مەسكەۋلٸك ساياسي زەرتتەۋلەر مەكتەبٸنە» (رەسەيدٸڭ ەدٸلەت مينيسترلٸگٸ شەتەلدٸك اگەنت رەتٸندە قىزمەت ەتەتٸن كوممەرتسييالىق ەمەس ۇيىمداردىڭ تٸزٸلٸمٸنە ەنگٸزگەن) وقۋعا جٸبەرٸلدٸ. ەڭبەك اقتاۋسىز بولمادى. ەكٸ جىل بويى ايماعامبەتوۆ جەنە ونىڭ «اڭسار جاستار ليگاسى» ۇيىمى جالپى سوماسى 200 مىڭ دوللاردى قۇرايتىن «سوروس» قورىنىڭ گرانتىن يەلەندٸ.
كەيٸننەن بٸلٸم مينيسترٸ بولعاندا ايماعامبەتوۆ امەريكالىق قوردىڭ مەكتەپتەردەگٸ جوبالارىنىڭ جٷزەگە اسىرىلۋىن قولدادى. بٸراق سىبايلاس جەمقورلىق فاكتٸلەرٸن انىق كٶرسەتٸپ تۇرعان بۇل ەرەكەتتەر وماروۆتىڭ دا, قاريننٸڭ دە قازاقستاننىڭ ساياسي ەليتاسىنا كٸرۋٸنە كەدەرگٸ بولمادى.
ۇلتشىلداردىڭ ەليتاداعى ٶزارا قولداۋى ولارعا ساياسي بيلٸك پەن قارجىلاي رەسۋرسقا يە بولۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
ايماعامبەتوۆ 2017 جىلى بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸندە ۆيتسە-مينيستر بولىپ تۇرعاندا قازاق تٸلٸندە كٸتاپ شىعارۋمەن اينالىساتىن «ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسىنىڭ» قۇرىلۋىن قولدادى. باسشىلىققا ونىمەن بٸرگە ەرلان قارين مەن ايدوس سارىم كٸردٸ. قور 2,5 ميلليارد تەڭگە اقشا الدى (شامامەن 6 ميلليون دوللار).
سونىمەن قاتار, ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جٶنٸندەگٸ مەملەكەتتٸك كوميسسييانى ارانداتۋشىلىق سٶز سٶيلەۋ الاڭىنا اينالدىرعان دەل وسى امەريكالىق ۇلتشىلدار. ولار «جاي عانا قىزىلداردى ٶلتٸرگەن» ۇلى وتان سوعىسى كەزٸندەگٸ ساتقىنداردى اقتاۋعا جەنە 1930 جىلدارداعى اشتىقتى «قازاقتاردىڭ گەنوتسيدٸ» دەپ مويىنداۋعا شاقىرادى.
ەكٸمشٸلٸك-ساياسي بايلانىستار جٷيەسٸ مەن مٸندەتتەمەلەر ۇلتشىلداردىڭ ساياسي توبىنا مەملەكەتتٸك جٷيەگە ەسەر ەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. قازاقستانداعى ورىس تٸلٸنٸڭ ىقپالىنا نۇقسان كەلتٸرۋ ولار ٷشٸن باستى مٸندەتكە اينالۋدا, ٶيتكەنٸ جالپى اقپاراتتىق جەنە تٸلدٸك كەڭٸستٸك رەسەيمەن دوستىق قارىم-قاتىناستى قالىپتاستىرادى. 2020 جىلى اقش قورعانىس مينيسترلٸگٸنٸڭ تاپسىرىسى بويىنشا قازاقستاندا جٷرگٸزٸلگەن زەرتتەۋ كٶرسەتكەندەي, ەل تۇرعىندارىنىڭ 74,1 پايىزى مەسكەۋمەن جەنە تەك 27 پايىزى ۆاشينگتونمەن وداق قۇرۋدى جاقتاعان.
امەريكالىق ۇلتشىلدار بيلٸكتە جٷرگٸزٸپ وتىرعان رەسپۋبليكانى «قازاقىلاندىرۋ» ەرەكەتتەرٸ رەسەي مەن قازاقستان اراسىنداعى تٸلدٸك بايلانىستى بۇزۋعا جەنە اقش-تىڭ ەلدەگٸ ٸشكٸ ساياسي پروتسەستەرگە ىقپال ەتۋٸنە كٶبٸرەك مٷمكٸندٸك بەرۋگە باعىتتالعان.
رەداكتسييادان:
رەسەي اقپاراتتىق سوعىستىڭ جاڭا تەسٸلٸن تاڭداعان سىڭايلى. بۇعان دەيٸن حالىق اراسىنان شىققان تٸل جاناشىرلارىن قارعاپ-سٸلەپ كەلگەن وداقتاسىمىز ەندٸگٸ جەردە بيلٸك باسىنداعى ازاماتتارعا سوقتىعا باستاپتى. كرەمل يدەولوگتارى قازاقستاندى قازاقىلاندىرۋ تٶبە باستان باستالعان باستاما دەپ تۇسپالدايدى. وسىناۋ ماقالادا قاريننٸڭ, سارىمنىڭ, ايماعامبەتوۆتٸڭ اتى اتالۋى بەكەر ەمەس. بۇنى پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸ جاۋاپسىز قالدىرمايدى دەپ سەنەمٸز.
