[caption id="attachment_13460" align="alignleft" width="345"]
بٷگٸنگٸ قوناعىمىز – «ەلمۇرا» كومپانيياسىنىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى ەرٸ جەتەكشٸسٸ سالتانات ٶمٸرەلٸ.
قازاقتىڭ بايىرعى قولٶنەر بۇيىمدارىن بٷگٸنگٸ زاماننىڭ سۇرانىسىنا ساي مەنەرلەپ, ساپالى دا قولدانۋعا لايىقتى بۇيىمدار ەزٸرلەگەن, ونىسىن ٷلكەن كەسٸپكە اينالدىرعان «ەلمۇرا» كومپانيياسىنىڭ جۇمىسى ٶزگەلەردٸ ٶزٸنە تاڭعالدىرماي تۇرمايدى.
باس-اياعى 8 جىلدىڭ ٸشٸندە اتى الىس-جاقىن شەتەلدەرگە تانىلعان كومپانييا بٷگٸندەرٸ تٷركييا, رەسەي, قىتاي, يران سەكٸلدٸ ەلدەرگە ٶز ٶنٸمدەرٸن ساۋدالاپ, قازاقتىڭ ۇلتتىق قولٶنەرٸ مەن بۇرىن تۇرمىستا كٷندەلٸكتٸ قولدانعان اسىل بۇيىمدارىن ٶزٸمٸزدٸڭ شەبەرلەر ارقىلى جاساتىپ, ونى نارىققا شىعارۋ ارقىلى حالىق اراسىندا قىزىعۋشىلىققا يە بولۋدا.
ەگەر سٸز ٷيٸڭٸزگە سەنٸ مەن مەنٸ ساي بۇيىمداردى جيناعىڭىز كەلسە, وندا وسى كومپانييا ٶنٸمدەرٸن ٸزدەۋگە بولادى. ايتالىق, استاۋ, ساپتىاياق, شىنى, كەبەجە, كەلٸ-كەلساپ, شاڭىراق, قاسىق, ساندىقتىڭ تازا اعاشتان جاسالعان, سىرتى نەشە تٷرلٸ ويۋمەن كٶمكەرٸلگەن, اعاشى سان قايتارا مەنەرلەنگەن, ەبدەن كەپتٸرٸپ, سىنبايتىن, جارىلمايتىن دەڭگەيدە يٸ قاندىرىلىپ, بابى كەلٸسكەن, سەندٸك بۇيىم رەتٸندە دە, قوناق كٷتۋ كەزٸندە دە, قاراپايىم ىدىس-اياق تٷرٸندە دە قولدانۋعا ىڭعايلى زاتتاردى كٶرسەڭٸز, وسى سالانى دامىتۋعا بارىنشا ٷلەس قوسىپ جٷرگەن ۇجىمنىڭ بٸرٸ – «ەلمۇرا» كومپانيياسى ەكەنٸن بٸلگەنٸڭٸز جٶن. بۇدان بٶلەك, تەرٸ مەن كيٸزدەن دە سان تٷرلٸ ٶنٸم شىعارىپ, ەلگە ۇسىنىپ كەلەدٸ.
بٸز وسى ۇجىم جەتەكشٸسٸمەن ەڭگٸمە بارىسىندا بۇل كەسٸپتٸ باستاپ, دامىتۋ بارىسىندا كەزٸككەن قيىنشىلىقتار مەن قىزىقتى سەتتەر تۋرالى سۇراعان ەدٸك.
[caption id="attachment_13461" align="alignright" width="372"]
«باسقالار ٸستەگەندٸ بٸز نەگە ٸستەمەيمٸز?»
– كەسٸبٸڭٸزدٸ باستاعانىڭىزعا 8 جىل بولىپتى. كەسٸپتٸڭ دەل وسى تٷرٸن تاڭداۋىڭىزعا نە سەبەپ بولدى?
– وسىدان 8 جىل بۇرىن قىتايدان اتامەكەنگە قونىس اۋداردىم. تەۋەلسٸز ەلدٸڭ بٸر تۇرعىنى بوپ قىزمەت ەتسەك, ەل قاتارلى كٷن كٶرسەك دەگەن ارمان بولدى. الماتىعا كەلگەن سوڭ, جۇرت قاتارلى جۇمىس ٸستەمەك نيەتپەن بازار ارالادىم. سوندا بايقاعانىم, ٶز ەلٸمٸزدە كەسٸپ ەتۋگە, جاعدايىمىزدى تٷزەۋگە مٷمكٸندٸك مول ەكەن. كەيبٸر اعايىندار مۇندا جۇمىس باستاۋ, جەكە تٸرلٸك ەتۋ ٶتە قيىن دەپ, زارزاماندى ٷيٸپ-تٶكتٸ. مەن وعان سەنبەدٸم. ەڭ باستىسى, قانداي كەسٸپتٸ يگەرەم دەسەڭ دە, الدىڭا كەسە-كٶلدەنەڭ تۇرار ەشكٸم جوق. كەز كەلگەن مەكەمەگە بارساڭىز, ٶز تٸلٸڭدە تٷسٸنٸسە الاسىڭ. بٸرٸ بولماسا بٸرٸ قازاق تٸلٸن بٸلەدٸ. جاعدايىڭدى ايتساڭ, شالقايىپ, كەرگٸمەيدٸ. ادامدار اراسىندا مەيٸرٸم بار.
سودان كٶپ ٶتپەي بازارعا باردىق. بازار تولى سىقاعان زات. كەيدە الۋشىدان ساتۋشى كٶپ پە دەپ ويلايسىز. سول بازاردا ميلليونداپ پايدا تاۋىپ جاتقانداردىڭ باسىم بٶلٸگٸ ٶزگە ۇلتتار ەكەن. اناۋ قىرعىزستاننان كەلٸپ, بٷكٸل قازاقتىڭ بازارىن جاۋلاپ العان ەتٸ تٸرٸ جانداردى كٶرٸپ سٷيٸندٸم ەرٸ كٷيٸندٸم.
سٷيٸنگەنٸم – ولاردىڭ ەڭبەكشٸلدٸگٸ, كٸرپٸك ٸلمەي, جۇمىس ٸستەيتٸندٸگٸ. بٸر ەلدەن بٸر ەلگە كەلٸپ ساۋدا ٸستەپ, وتباسىن عانا ەمەس, ەلٸنە ينۆەستيتسييا قۇيىپ وتىرعان قىرعىز ازاماتتارعا نەگە سٷيٸنبەيسٸڭ?!
كٷيٸنگەنٸم – بٸزدٸڭ ازاماتتاردىڭ بازاردا اربا يتەرٸپ, سولاردىڭ زاتتارىن ارلى-بەرلٸ تاسىپ جٷرگەنٸ بولدى. ولار قىرعىزستاننان, قىتايدان, تٷركييادان زات ساتىپ الىپ, سونى ساۋدالاپ-اق پايدا تاۋىپ جٷر. بٸزدٸڭ كٶبٸمٸز ولار ٸستەگەندٸ ٸستەي الامىز. تەك تەۋەكەل ەرٸ ۇمتىلىس كەمشٸن.
مەن سوندا: «باسقالار ٸستەگەندٸ بٸز نەگە ٸستەي المايمىز?» دەگەن بايلامعا كەلدٸم. بٸردەن قۇلاشتى كەڭگە جايۋعا قارجىلىق مٷمكٸندٸگٸمٸز جوق ەدٸ. ەڭ باستىسى – قانداي كەسٸپپەن اينالىسۋدى دۇرىس تاڭداۋ. سودان الماتىداعى بارلىق بازاردىڭ اۋجايىن بٸلدٸم. كيٸم-كەشەك, ٸشپەك-جەمەك, قۇرىلىس ماتەريالدارى... ول سالادا بەسەكە قىزعان. بايقاسام, ەر بازاردىڭ بۇرىش-قۋىسىندا, ەلەۋسٸز جەرلەردە ۇلتتىق قولٶنەر بۇيىمدارى, ەشەكەيلەر, ساپاسىز جاسالعان كەدەسىيلار تۇرادى. ونىڭ دەنٸ قىرعىزستاننان, قىتايدان كەلگەن. ال ٶزٸمٸزدٸڭ شەبەرلەر جاساعان زاتتار ۋداي قىمبات ەرٸ ديزاينى دا كٶڭٸلگە قونىمسىز. سوندا: «وسى ۇلتتىق بۇيىمدارىمىزدى زامانعا ساي ەتٸپ مەنەرلەپ, ەرلەپ, نارىققا شىعارىپ كٶرسەك, قالاي بولار ەكەن?» دەگەن وي كەلدٸ.
– قايدان... ول شاقتا بۇل تەك ٸشكٸ ارمانىم ەدٸ. بٸراق وسى سالادان جىراق كەتكەنٸم جوق. قىتايعا دومبىرا اپاردىم. ول جاقتاعى قانداستاردىڭ اراسىندا جاقسى سۇرانىسقا يە بولدى. قاراپايىم جۇرتشىلىق قازاقستاننىڭ دٷنيەسٸ دەسە بولدى, قۋانا-قۋانا ساتىپ الۋعا تىرىسادى. بۇل جاقتىڭ دٷنيەسٸن ساپالى دەپ ويلايدى. مەن الماتىداعى دومبىرا جاسايتىن شەبەرلەرمەن جولىعىپ, دومبىرانى كٶبٸرەك ساتىپ الاتىنىمدى, ونىڭ باعاسى دا تيٸمدٸ بولۋىن ايتتىم. دومبىرانىڭ تٷر-تٷرٸن, ەسٸرەسە جاس بالالارعا ارنالعان شاعىن ٷلگٸلەرٸن قىتايعا كٶپتەپ جٸبەردٸم. ول جاقتا سۇرانىس ارتا تٷستٸ. سودان كەيٸن تويباستارعا ارنالعان قازاقى بۇيىمداردى جاساساق دەگەن وي تۋدى. الماتىدا تويباستاردىڭ زاتتارىن ساتاتىن دٷكەندەر بار بولعانىمەن, كٶبٸ قىتايدىڭ جىلتىراق زاتتارىن, ارزان ويىنشىقتارىن ساتادى ەكەن. مەن وسىعان قازاق قولٶنەر شەبەرلەرٸنٸڭ بۇيىمدارىن قوسۋدى قولعا الدىم. الماتىداعى شەبەرلەر مەن تٸگٸنشٸلەردٸڭ بٸرازىنا جولىعىپ كٶرٸپ ەم, سان تٷرلٸ سىلتاۋ ەستٸدٸم. ولارعا مىنانداي زات جاساساڭىز, باعاسىن پەلەنشە تەڭگەدەن ساتىپ الامىن دەسەم دە, بٸرٸ ارى, بٸرٸ بەرٸ تارتتى. ولاردان الاتىن ازىن-اۋلاق زاتتى بازارعا سالعاننان تٷسەر پايدا جوق. سودان كەيٸن قىرعىزستاندىق ساۋداگەرلەرگە كٶرسەتٸپ ەم, ولار قۋانىپ كەتتٸ. بٸز جاساپ بەرەلٸك دەدٸ. قانشا تاۋار كەرەك دەسەڭٸز دە ولار ۋاقىتىندا زاتىڭىزدى ەكەلەدٸ. تٸپتٸ ارتىعىمەن جاسايدى. كەي كەزدەرٸ تٷن جارىمىندا 7-8 ماشينامەن تويباستاردىڭ زاتتارىن ەكەلٸپ, كەزەككە تۇراتىن. سول جىلدارى ساۋدامىز كٷسەت بولدى. قارجىمىز دا جينالىپ, بۇرىنعى ارمانىمدى ورىنداۋعا مٷمكٸندٸك تۋدى.
«قولٶنەر شەبەرلەرٸنٸڭ الدىنا بارۋدان جالىقپادىم»
– بٷگٸنگٸ ٸسٸڭٸزدٸ باستار كەزدە قانداي قيىنشىلىقتارعا تاپ بولدىڭىز?
– تويباستاردىڭ ۇساق-تٷيەگٸن ساتاتىن كونتەينەرلەردەن تٶرتەۋٸ بولدى. ساۋدا جاساپ ٷلگەرمەگەن كەزٸمٸز ەدٸ. كەيٸننەن بەسەكەلەستەر كٶبەيدٸ ەرٸ بۇل ساۋدا ٶزٸمە ونشا ۇناي قويمادى.
مەنٸڭشە, ادام ٶزٸنٸڭ ٸستەگەن ٸسٸنەن لەززات الۋى كەرەك. ٶزٸڭنٸڭ جان دٷنيەڭ راحات تاپپاسا, قانشا پايدا تاپساڭ دا, ٷنجىرعاڭدى بٸردەڭە باسىپ تۇرعانداي سەزٸنەسٸڭ. بٸراز تەجٸريبە جيناپ, بازاردىڭ جاعدايىن بٸلدٸم. ەڭ باستىسى, تاريحي وتانىم – قازاقستاندا قانداي جۇمىس باستاساڭ دا جەتٸستٸككە جەتۋگە بولاتىنىنا كٶزٸم جەتتٸ. ەگەر تەك قانا پايدا تابۋدى ويلاسام, تويباستاردىڭ زاتتارىن ساتىپ, ودان ٶزگە دە ەلگە ٶتٸمدٸ تاۋارلاردى ساۋدالاپ كٷنەلتە بەرۋٸمە بولار ەدٸ. مەنٸڭ ويىمنان وسى ٶتپەدٸ.
بٸرٸنشٸدەن, ٶزٸم ويعا تٷيگەن قولٶنەر بۇيىمدارىن دامىتقىم كەلدٸ. ەكٸنشٸدەن, وسى ارقىلى ٶز ەلٸمٸزدٸڭ ساپالى ٶنٸمدەرٸن شىعارىپ, شىن شەبەرلەرگە اقشا تابۋ مٷمكٸندٸگٸن سىيلاعىم كەلدٸ. بار-جوعى ٷش كٷن ٸشٸندە بارلىق تويباستار زاتتارىن ٶزگەلەرگە ٶتكٸزٸپ, ول ساۋدامەن بٸرجولاتا قوشتاستىم. بەلدٸ بەكەم بۋىپ, قولٶنەر سالاسىنا كٸرٸستٸم.
ەڭ باستى قيىنشىلىق – شەبەرلەردٸ تابۋ ەرٸ ولارمەن كەلٸسٸمگە كەلۋ بولدى. مىسالى, اعاشتان تٷيٸن تٷيەتٸن شەبەردٸ ٸزدەپ باردىڭىز دەلٸك, ول سٸزگە بٸردەن كەلٸسٸم بەرمەيدٸ. «مۇنداي زاتتاردى كٸم الادى دەيسٸڭ?» دەپ, ٷمٸتسٸز سٶزبەن ەڭسەڭدٸ باساتىندار دا, «مۇنداي دٷنيەمەن اينالىسىپ, اقشاڭدى بوسقا شاشپا» دەپ اقىل ايتاتىندار دا كەزٸكتٸ.
«پارا بەرگەنشە, بارا بەر» دەگەن عوي. الدارىنا كەلٸسٸمٸن العانشا سان مەرتە باردىم. شەبەردٸڭ بەرٸ الماتىدا بولسا بٸر سەرٸ, ەر شالعايدا. ٶزگە وبلىستارعا ارنايى ٸزدەپ بارىپ, جاتا-جابىسا سٶيلەسكەن كٸسٸلەرٸم بولدى. «پەلەن جەردە بٸر ٸسمەر كٸسٸ بار ەكەن» دەسە, مەكەن-جايىن الىپ, ەرٸنبەي ٸزدەۋگە كٶشتٸم. ەبدەن تيتىقتاعان, «وسى ٸسٸمنەن ەشتەڭە ٶنبەس پە ەكەن» دەپ سارىۋايىمعا سالىنعان كەزٸم دە بولدى. بٸراق ەسٸمدٸ جيىپ, قالايدا جەتٸستٸككە جەتۋٸم كەرەك دەپ, قايتا جٸگەرلەندٸم.
[caption id="attachment_13464" align="alignleft" width="427"]
– قولٶنەر بۇيىمدارىنا قاراعاندا بايقاعانىمىز, سان تٷرلٸ زات بار ەكەن. مۇنىڭ ەربٸرٸنٸڭ جەكە-جەكە شەبەرلەرٸ بولادى. سونىڭ بەرٸنٸڭ تٸلٸن تابۋعا تۋرا كەلگەن بولىپ تۇر عوي...
– يە, مۇنىڭ بەرٸن بٸر نەمەسە بەس-التى ادام جاساي المايدى. جاساعىسى كەلسە دە, ٷلگەرمەيدٸ. جەنە ٷنەمٸ جاڭا زاتتارمەن تولىقتىرىپ وتىرامىز.
قولٶنەر بۇيىمدارى ٷش باعىتتان تۇرادى: اعاش, تەرٸ, كيٸز ٶنٸمدەرٸنەن جاسالاتىن زاتتار. بۇلاردىڭ ەربٸرٸنٸڭ جاسالۋ تەحنيكاسى, ٶڭدەۋ, جاساۋ جولدارى ەرقيلى. بٸرەۋ اعاشتان استاۋ, كەلٸ-كەلساپ, ساندىق, كەبەجە, قاسىق جاساسا, ەندٸ بٸرەۋ ودان دومبىرا, قوبىز جاساۋدى قاناعات تۇتادى.
شەبەرلەردٸڭ بٸر ەرەكشەلٸگٸ, بٸر شەبەردٸڭ جاساعان دٷنيەسٸن ەكٸنشٸ شەبەر دەل سول سەكٸلدٸ كٶشٸرمەسٸن جاساي المايدى. ەسٸرەسە, اعاشتان جاسالاتىن بۇيىمداردى ايتىڭىز, ەكٸ شەبەرگە بٸر نۇسقانى جاسا دەپ تاپسىرىس بەرگەنٸڭٸزبەن, ەكەۋٸنٸكٸ ەكٸ تٷرلٸ بولىپ شىعا كەلەدٸ. بۇرىنعى بابالارىمىز قولٶنەر بۇيىمدارىن جاسايتىن شەبەرلەر مەن ۇستالاردى قاتتى قۇرمەتتەگەن دەپ ەستۋشٸ ەدٸم. سوعان ەندٸ كٶزٸم جەتتٸ. ولاردى قۇرمەتتەيتٸن جٶنٸمٸز بار ەكەن. مٸنەكي, مىنا اعاش تەگەنەگە قاراڭىز. قىمىز قۇيۋعا ارنالعان. سىرتىنداعى ٶرنەگٸن كٶردٸڭٸز بە, بۇل ەشقانداي ستانوكسىز, اعاش ۇستاسىنىڭ سان كٷندٸك جۇمىسى ارقىلى ويىلعان. ەندٸ وسى زاتتاردى 5-10 مىڭ تەڭگەگە باعالاۋعا بولا ما? وندا شەبەردٸڭ كٶز مايى مەن تەرٸ دالاعا كەتپەي مە?
قازٸر تٶرتٸنشٸ باعىتتا جۇمىس ٸستەپ جاتىرمىز, ياعني, اعاش, تەرٸ, كيٸز ٶنٸمدەرٸنەن جاسالاتىن بۇيىمداردىڭ قاتارىنا مٷيٸز, سٷيەكتەن كەدەسىي ٶنٸمدەرٸن جاساۋدى قوستىق. مىنا قوبىزدى كٶرسەڭٸز, تٷگەلدەي سٷيەك پەن مٷيٸزدەردەن جاسالعان. اسىقتاردىڭ تٸزبەگٸنٸڭ ٶزٸ بٸرشاما! بۇل – قاتارداعى بازارعا سالىنعان كٶپ زاتتىڭ بٸرٸ ەمەس, ٶنەر تۋىندىسى. باعاسى دا سوعان لايىق.
[caption id="attachment_13463" align="alignright" width="268"]
«ايرىقشا تولقيتىن بٸر سەتٸم بار»
– قازٸر سٸزدٸڭ تاپسىرىستارىڭىز بويىنشا تۇراقتى جۇمىس ٸستەيتٸن شەبەرلەر بار شىعار?
– ٶزٸمنٸڭ نەگٸزگٸ ماماندىعىم – سۋرەتشٸ. جاستايىمنان سۋرەت سالۋعا ەۋەس بولدىم. ونىڭ ٷستٸنە, قازاقىلىعىنىڭ قايماعى بۇزىلماعان كٷنەس توپىراعىندا بويجەتتٸم. كٷنەس قازاقتارى ٶنەرگە, ۇلتتىق بوياۋعا تولى سالتقا باي. قىزداردىڭ جاساۋىن كەستەلەنگەن تٷسكيٸز, شىمىلدىق, جٷكجابۋلارمەن بەزەندٸرگەنٸن بالا كەزدەن كٶرٸپ ٶستٸك. ەلٸ كٷنگە اپالارىمىز بەن ەپكەلەرٸمٸزدٸڭ قولىنان شىققان بۇيىمداردى كٶرسەم, ولاردىڭ شەبەرلٸكتەرٸنە تاڭدانامىن. باۋ توقۋ, كيٸز باسۋ, كيٸزگە ٶرنەك سالۋ, قۇراق قۇراۋ, تەكەمەت, سىرماق جاساۋ... بٸر قاراساڭىز, ميحناتتى تٸرلٸك. ال استارىنا ٷڭٸلسەڭٸز – ٶنەر ورداسىنا تٸگٸلگەن اق وتاۋ ەكەن عوي. قادٸرٸن ەندٸ بٸلٸپ جٷرمٸز.
بٸردٸ ايتىپ, بٸرگە كەتتٸم-اۋ. ٶزٸم سۋرەتشٸ بولعاندىقتان, قولٶنەر بۇيىمدارىنىڭ ديزايندٸك جۇمىسىنىڭ تارتىمدى بولعانىنا باسا مەن بەرەمٸن. ەر شەبەرمەن سٶيلەسٸپ, ولارعا زاتتىڭ سىزبا نۇسقاسىن ۇسىنامىن. ولار كەلٸسٸمٸن بەرسە, ارى قاراي تۇراقتى جۇمىس ٸستەيمٸز. وسى كٷنٸ بٸزبەن جۇمىس ٸستەيتٸن شەبەرلەر, ۇستالار ٶتە كٶپ. ولار جاساعان جۇمىسىنا ساي اقشا الادى.
مەنٸڭ ايرىقشا قۋاناتىن, تولقيتىن بٸر سەتٸم بار: ول شەبەرلەر جاساعان دٷنيەنٸ تەزٸرەك ٶتكٸزٸپ, ولارعا قارجىلارىن ۋاقتىلى بەرگەن كەزٸم. سول شاقتا مەنەن باقىتتى ادام جوقتاي سەزٸنەمٸن. ەلگە زييانىم تيمەسە ەكەن دەپ تٸلەيتٸن باسىم, بٸر قازاقتىڭ قولٶنەر شەبەرٸ ٶز اقشاسىن, ەڭبەگٸنٸڭ جەمٸسٸن السا, بالاشا مەز بولام. ولارعا قارىز بولماسام ەكەن, ولار ٶز ٸسٸنٸڭ يگٸلٸگٸن كٶرسە ەكەن دەپ تۇرامىن.
– ەستۋٸمشە, قازٸر ارنايى تسەحتارىڭىز جۇمىس ٸستەيدٸ ەكەن. تسەح قوسىلعاننان بەرٸ شەبەرلەردٸڭ ەڭبەگٸ ازايعان جوق پا?
– جوق. ٶزٸمٸزدٸڭ تسەحتا بٸز نارىققا شىعارعان سانسىز زاتتىڭ بار-جوعى 40 پايىزى جاسالادى. مىنا تۇرعان دٷنيەنٸڭ بارلىعىن بٸر تسەح ارقىلى جاساۋ مٷمكٸن ەمەس. تسەح جونىپ, يٸپ, كٸشٸرەيتٸپ, جوباسىن كەلتٸرگەنٸمەن, ارى قارايعى جۇمىستى تاعى دا سول تسەحتاعى شەبەرلەر ٸستەيدٸ. ال كەيبٸر زاتتاردى تٸپتەن تسەحتا جاساۋ مٷمكٸن ەمەس. ونى ارنايى كەسٸبي شەبەرلەر, ۇستالار, اعاششىلار عانا جاساي الادى. سونداي-اق, زاتتىڭ سانىن كٶبەيتۋ ٷشٸن بەرٸن تسەح ارقىلى جاساۋ كەرەك دەگەنگە قارسىمىن. بٸزدٸڭ كومپانييا شەبەرلەردٸڭ ٶز ٶنٸمدەرٸن ساتۋىنا مۇرىندىق بولعانىنا قۋانامىن. بٸزبەن جۇمىس ٸستەگەن كٸسٸلەر ەڭ باستىسى تۇراقتى كٸرٸس تابادى. ولارمەن ٷنەمٸ اقىلداسىپ-كەڭەسٸپ وتىرامىن. كٷندەلٸكتٸ ەكٸ ساعات ۋاقىتىم شەبەرلەرمەن پٸكٸرلەسۋگە كەتەدٸ.
«شەتەلدٸكتەر قازاقتىڭ تٶل بۇيىمدارىنا قىزىعادى»
– شەتەلدٸكتەر قازاقتىڭ ۇلتتىق قولٶنەر بۇيىمدارىنا نەگە قۇمار?
– ٶتكەندە ٶزٸمٸزدٸڭ دٷكەنگە كەلسەم, ٸشٸ تولى قاريدار (كليەنت). كٶبٸ شەتەلدٸكتەر ەكەن. يراننان كەلٸپتٸ. سول جاقتا حالىقارالىق مەرتەبەلٸ كٶرمە ٶتپەكشٸ كٶرٸنەدٸ. سوعان قازاقتىڭ كەدەسىيلارىن, تاريحي سيپاتى بار دٷنيەلەردٸ ٸزدەپ جٷر ەكەن. بٸزدٸڭ زاتتارعا قاتتى قىزىققاندارى بايقالادى. الماتىدان قازاقتىڭ ۇلتتىق بۇيىمدارىن ٸزدەپتٸ. «تسۋم» ساۋدا ورتالىعىنا بارعان ەكەن, ول جەردٸڭ زاتتارى ٶتە قىمبات تٷسٸپتٸ. نەگٸزٸ, «تسۋم»-داعىلاردىڭ كٶبٸ بٸزدەن الىپ, ەكٸ-ٷش ەسە باعاسىنا ساتادى. سول جاقتان بٸزدٸ ەستٸپ, ارنايى ٸزدەپ كەلٸپتٸ. ولار بٸزدەن كٶپ زات الاتىنىن ايتىپ, تيٸمدٸ باعاعا بەرسەڭٸزدەر دەدٸ. بٸز ەسەپتەي كەلە, مٷمكٸندٸگٸنشە ارزانداتىپ, ٶزٸمٸزگە دە, ولارعا دا تيٸمدٸ باعا ۇسىندىق. بٸردەن كەلٸسٸپ, تۇراقتى قارىم-قاتىناس جاساۋدى باستاپ كەتتٸك. سودان بەرٸ ولارمەن بٸرگە جۇمىس ٸستەپ كەلەمٸز.
الماتىعا شەتەلدەن كەلەتٸن تۋريستەر كٶپ. ولار ەلٸنە سىيلىق رەتٸندە قازاقتىڭ قولٶنەر بۇيىمدارىن الا كەتەدٸ. ولار مۇنداي زاتتاردى قايدان تابادى? كٶبٸ ساپاسىز, ەسەمدٸگٸ مەن ەسەرلٸلٸگٸ جوق دٷنيەلەر بولعاسىن, كٶڭٸلدەرٸ قالادى. اسىلى, شەتەلدٸكتەردٸڭ كٶبٸ ساپالى, تازا دٷنيەگە ىنتىق. بٸز سونى تٷسٸنبەي جٷرمٸز.
بٸزدەن جاپون, كورەي ەلدەرٸنٸڭ تۋريستەرٸ, ەۋروپالىقتار زات ساتىپ العاندا, مەنٸڭ كٶكٸرەگٸمدە ماقتانىش كەرنەيدٸ. ولاردىڭ ٶزدەرٸ دە قازاقستاندا جاسالعان تاۋارلاردى العىسى كەلەدٸ.
قازٸر قىتاي, تٷركييا, يران ەلدەرٸمەن جاقسى جۇمىس ٸستەپ جاتىرمىز. بۇرىن مۇنداي زاتتاردى قىتايلار جاساپ, ٶزٸمٸزگە ساتۋشى ەدٸ. قازٸر بٸز سونى كەرٸسٸنشە ٸستەپ وتىرمىز.
«حالىق ساپالى دٷنيەگە ۇمتىلادى»
– تٷسٸنگەنٸم, بۇيىمدار تازا ەرٸ ساپالى زاتتاردان جاسالاتىندىقتان, ەرٸ ناقتى شەبەرلەردٸڭ قولىنان شىعاتىندىقتان, باعالارى دا ەدەۋٸر قىمبات سەكٸلدٸ. بۇل حالىققا تيٸمسٸز ەمەس پە?
– بٸزدٸڭ زاتتار ەرتٷرلٸ باعادا ساتىلادى. ديزايندٸك جۇمىسى كٷردەلٸ, ۋاقىتتى كٶپ الاتىن, كەتەتٸن ماتەريالدارى دا قىمبات زاتتاردىڭ باعاسى دا جوعارى. ەندٸ بٸرٸ قاراپايىم, ويۋ-ٶرنەگٸ از, شاعىنداۋ بولىپ كەلەدٸ. ولاردىڭ باعاسى سەل تٶمەن. نەگٸزٸندە, بٸز بازارداعى حالىقتىڭ ەر توبىنا لايىقتى باعالارمەن جۇمىس ٸستەۋگە تىرىسامىز.
بٸراق, بەرٸبٸر قىتايدىڭ جاساندى زاتتارىنان باعاسى قىمباتىراق ەكەنٸ شىن. قۋانارلىعى, حالىق ساپاسىز دٷنيەلەردەن جالىقتى. نە السا دا ساپالى ەرٸ كٶركەم, بٸر-ەكٸ كٷندٸك ەمەس, ۇزاق ۋاقىت ۇستاۋعا بولاتىن زاتتار الۋعا ۇمتىلادى.
– اعاشتى, كيٸز بەن تەرٸنٸ مەنەرلەۋ, ولاردى ٶڭدەۋ قيىنعا سوعىپ جاتقان جوق پا?
– ول قيىندىقتى ايتسام, تاۋسىلماس ەڭگٸمە. اعاشتى كەپتٸرۋدٸڭ قانشالىقتى قيىن ەكەنٸن تەك سول ٸسپەن اينالىسقاندار عانا بٸلەدٸ. اعاشتان جاسالعان استاۋ, ساندىق, ودان ٶزگە كەدەگە جارايتىن زاتتار اعاشتىڭ بابى دۇرىس بولماسا, جارىلىپ كەتۋٸ مٷمكٸن. تالاي اعاشىمىزدى كەپتٸرەمٸز دەپ, ٸسكە جارامسىز ەتتٸك. سونداي-اق, ەر اعاشتىڭ ٶزٸندٸك قاسيەتٸ بار. بٸر زاتتى قاراعاشتان, بٸر زاتتى اق قايىڭنان, ەندٸ بٸرٸن ٷيەڭكٸ, شەتەن سەكٸلدٸ ٶزگە اعاشتاردان جاساۋعا تۋرا كەلەدٸ. بۇلاردى كەپتٸرۋدٸڭ ەرتٷرلٸ جولى بار. بٸرٸنٸكٸ بٸرٸنە ۇقسامايدى. كيٸزدٸڭ دە, تەرٸنٸڭ دە سونداي قۇپييالارى جەتەرلٸك. قازٸر سونىڭ بەرٸن يگەردٸك.
– «ەلمۇرا» دەگەن جۋرنال شىعارىپ جاتىر ەكەنسٸزدەر. مۇنداعى ماقساتتارىڭىز وسى قولٶنەر بۇيىمدارىن كەڭٸرەك ناسيحاتتاۋ ما?
– وسىدان بٸراز جىل بۇرىن جاسى جەرورتاعا جەتكەن بٸر كٸسٸنٸ كەزٸكتٸردٸم. ٶزٸ قالانىڭ قازاعى. قامشىنى كٶرٸپ, ونىڭ نە ەكەنٸن تانىمادى. وعان ايتىپ تٷسٸندٸرۋ ٶتە قيىن بولدى. سوسىن قاراداي قارنىم اشىپ, «بٸز كٸمبٸز?» دەگەن سۇراق تۋىندادى. ويلاسا كەلە, «ەلمۇرا» جۋرنالىن شىعارۋدى قولعا الدىق. مۇندا وسى زاتتاردى ناسيحاتتاۋدان بۇرىن, ونىڭ ۇلت ٶمٸرٸندەگٸ ماڭىزىن, تاريحىن, جاسالۋ جولدارىن, كەدەگە جاراتۋ بارىسىن تٷسٸندٸرۋدٸ كٶزدەدٸك.
بۇل بۇيىمدار ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ بٸر بٶلشەگٸ ەكەنٸن ەلگە تٷسٸندٸرگٸمٸز كەلدٸ.
– ەسەرلٸ ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
سۇحباتتاسقان ت. ٶسكەنباي.
سۋرەتتەردٸ تٷسٸرگەن س. قىزايبەك.
