بيوالۋانتٷرلٸلٸكتٸ قالاي ساقتايمىز?
بۇل ٶز كەزەگٸندە, بٸرٸنشٸدەن, قازٸر ماڭىزدى كٷن تەرتٸبٸنە ەنگەن بيوالۋانتٷرلٸلٸكتٸ ساقتاۋ مەن قورعاۋدا ٶسٸمدٸك تٷرلەرٸنە جاسالعان مونيتورينگ بولسا, ەكٸنشٸدەن, جايىلىمدىق جەرلەردٸڭ ناقتى ازىقتىق ٶنٸمدٸلٸگٸن باعالاۋ ەدٸ. سول ارقىلى جايىلىمداردىڭ سىيىمدىلىعىن ەسەپتەپ, سول جەرلەردە جايىلاتىن مالداردىڭ سانى انىقتالاتىن. قازٸر جەردٸڭ باسىم بٶلٸگٸ جەكە شارۋاشىلىقتارعا بەرٸلگەن, ولاردىڭ بۇل مەسەلەگە كٶڭٸل بٶلمەۋٸنٸڭ سەبەبٸنەن جايىلىمدار توزىپ بار جاتىر.
مەملەكەتتٸك باعدارلامالاردا اۋىل شارۋاشىلىق جەرلەرٸن تيٸمدٸ پايدالانۋ مەن نارىقتىق اينالىمعا ەنگٸزۋ, اۋىل شارۋاشىلىق جەرلەرٸن پايدالانۋدا تۇراقتى تٷردە مونيتورينگ جٷرگٸزۋ قاراستىرىلعان. سونىمەن بٸرگە ٷكٸمەتتٸڭ داعدارىس كەزٸندە اۋىل شارۋاشىلىق سالاسىن قولداۋ باعدارلامالارى بۇل سالاعا تىڭ سەرپٸن بەرسە, اۋىل شارۋاشىلىق ٶنٸمٸن ٶندٸرۋشٸلەر ٷشٸن قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى كەلٸسٸمگە ساي قورعاس كەدەن بەكەتٸنەن قىتايعا اۋىل شارۋاشىلىق جەنە بال ٶنٸمدەرٸن ەكسپورتتاي الاتىنىمىز جاعىمدى جاڭالىق بولىپ وتىر. جان سانى ميللياردتان اساتىن كٶرشٸمٸز بٸز ٷشٸن ٶتە ٷلكەن نارىق جەنە ولار ٷشٸن تابيعي, تازا تاعامدىق ٶنٸم كٶزٸ بولىپ ەسەپتەلەمٸز. الايدا وسى ايتىلعان سالانى ٶركەندەتۋ جولىندا شەشٸمٸ قيىن مەسەلەلەر دە بار, ولاردىڭ بٸرٸ – جايىلىمداردىڭ توزۋى نەمەسە جايىلىم قورلارىنىڭ دۇرىس پايدالانىلماۋى.
قازٸر قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا 188,59 ملن گەكتارعا جۋىق پايدالانۋعا بولاتىن تابيعي جايىلىم بار. 2015 جىلعى 1-قاڭتاردا قر ۇەم ستاتيستيكا جٶنٸندەگٸ كوميتەتٸنٸڭ مەلٸمەتتەرٸنە قاراعاندا رەسپۋبليكا اۋماعىندا شارۋاشىلىقتىڭ بارلىق كاتەگوريياسىندا جىلقى مالىنىڭ سانى 1819,4 مىڭ باستى; ٸرٸ قارا مال 5911,9 مىڭ باستى; قوي 17215,4 مىڭ باستى, ەشكٸلەر 2332,9 مىڭ باستى, تٷيە 164,0 مىڭ باس, قۇس 35 181,9 مىڭ باستى قۇرادى. الايدا بۇل جانۋارلاردىڭ ەل اۋماعىندا تارالۋى بٸركەلكٸ ەمەس, كەيبٸر وبلىستاردا جايىلىمنىڭ قورى ەربٸر مال باسىنا شاققاندا 1 تسەنتنەرگە دە جەتپەيدٸ. بۇل, ەسٸرەسە, حالىق جيٸ قونىستانعان جەنە ەگٸن شارۋاشىلىعىنا جەردٸ كٶپ پايدالاناتىن ايماقتارعا قاتىستى بولىپ تۇر. سول سەبەپتەن بۇل ٶڭٸرلەردە جايىلىمنىڭ توزۋى بەلەڭ الۋدا.
ەكٸنشٸ سەبەپ, مال باسى ازايعان كەزدە بۇرىنعىداي جاز جايلاۋ, قىس قىستاۋ دەيتٸن وتارلى مال شارۋاشىلىعىن ٶزگەرٸسكە ۇشىراتىپ العانىمىز. سوندىقتان قازٸر كٶپ اۋىلداردىڭ تابىن سيىرلارى مەن قورالى قويلارى جىلدىڭ تٶرت ماۋسىمىندا اۋىل ماڭى جايىلىمىندا باعىلىپ جاتىر. بۇل – ەت جەنە سٷت ٶنٸمدەرٸنٸڭ ساپاسى مەن اۋىل حالقىنىڭ تابىسى ٶسۋٸنە جەنە ٶنٸمدەردٸ تۇتىنۋشىلاردىڭ دەنساۋلىعىنا ەسەر ەتۋدە (سەبەبٸ, جايىلىم جەتٸسپەگەندٸكتەن, ٶنٸم ٶندٸرۋشٸلەر مالدارىن قوسىمشا ازىقتاندىرۋعا مەجبٷر. ولار بەرەتٸن ەگٸن شارۋاشىلىق ٶنٸمدەرٸنٸڭ كەيبٸر تۇقىمدارى گەنەتيكالىق موديفيكاتسييالانعان, ال كەيبٸر داقىلدارعا تٷسٸمٸن جوعارىلاتۋ ٷشٸن حيمييالىق تىڭايتقىشتار قولدانىلعان. ونىڭ ٷستٸنە مال باسىن ارتىق ٶسٸرٸپ, ٶنٸمٸن بازارعا سالا الماعاندىقتان, بٸز شەتەلدٸك ٶنٸمدەردٸ پايدالانۋدامىز).
ٷشٸنشٸدەن, حالىق اراسىندا «تۇياق كەستٸ بولۋ» اتالىپ كەتكەن جايىلىمنىڭ توزۋى سول ٶڭٸردەگٸ پايدالى ٶسٸمدٸك تٷرلەرٸنٸڭ قۇرىپ-جوعالۋىنا ەكەلۋدە. جوعارىدا اتالعان سەبەپتەر – تەك اۋىل شارۋاشىلىعىندا عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە ومارتا ۇستاپ, بال ٶندٸرۋشٸلەر ٷشٸن دە ماڭىزدى مەسەلە. وسى اتالعان مەسەلەلەردٸ شەشۋدٸڭ بٸر جولى, ول – گەوبوتانيكالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن كەڭٸرەك, جوعارى دەرەجەلٸ ۇيىمداستىرۋ. جٷرگٸزٸلەتٸن زەرتتەۋ جۇمىستارىنان كٷتٸلەتٸن نەتيجەلەر مىنانداي بولماق: بٸرٸنشٸدەن, جەرگٸلٸكتٸ جەنە جالپى ەل اۋماعىنداعى جايىلىمدىق جەرلەردٸڭ سىيىمدىلىعىن ەسەپتەۋ, سول ارقىلى باعىلاتىن مال سانىن بەلگٸلەۋگە بولادى; ەكٸنشٸدەن, ەر ٶڭٸردەگٸ ٶسەتٸن ٶسٸمدٸكتەردٸڭ ونتوگەنەزدٸك ەرەكشەلٸگٸن ەسكەرە وتىرىپ, جايىلىم قورىنىڭ شەگٸن انىقتاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ; ٷشٸنشٸدەن, جايىلىمدىق جەرلەردەگٸ پايدالى ٶسٸمدٸك تٷرلەرٸن (مال ازىقتىق, بالدىق, تەحنيكالىق, دەرٸلٸك ت.ب.) ەسەپكە الا وتىرىپ, شارۋالارعا قوسىمشا كٸرٸس كٶزٸن تابۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, تٶرتٸنشٸدەن, جەرگٸلٸكتٸ ۋلى جەنە ارامشٶپتەر تٷرلەرٸن انىقتاپ, ولاردىڭ زييانىن بولدىرماۋ, سانىن كٶبەيتپەۋ جاعىن قاراستىرادى; بەسٸنشٸدەن, وتارلى مال شارۋاشىلىعى مەن ارا شارۋاشىلىعى ٷشٸن ەر جەردەگٸ ەفەمەر, ەفەمەرويدتاردىڭ, باسقا پايدالى ٶسٸمدٸك تٷرلەرٸنٸڭ گٷلدەۋ, جەمٸس بەرۋ مەزگٸلدەرٸ مەن قورلارىن سيپاتتاپ, الىناتىن ٶنٸمٸنٸڭ سانى مەن ساپاسىن جوعارىلاتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ; التىنشىدان, بارلىق ادامزات بالاسىنىڭ موينىنا جٷكتەلگەن بيوالۋانتٷرلٸلٸكتٸ قورعاۋ جەنە ساقتاۋعا ۇسىنىستار جاسالادى; جەتٸنشٸدەن, ساپالى گەوبوتانيكالىق كارتالار جاسالىپ جەنە جينالعان مەلٸمەتتەر قورىن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ارنايى كۋرستارىندا وقۋ ماتەريالى رەتٸندە پايدالانۋعا بولادى.
ەڭ باستىسى, وسى كٷتٸلەتٸن نەتيجەلەر بويىنشا ەلٸمٸزدٸ ەكونوميكالىق ٶرلەۋگە جول اشۋعا, ەلباسى العا قويعان «ۇلت جوسپارىنىڭ» ورىندالۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردى جٷزەگە اسىرۋعا بولادى.
ەرينە, گەوبوتانيكالىق زەرتتەۋ جٷرگٸزۋ, ول, ەڭ الدىمەن, ارنايى باعدارلامانى جەنە قارجىلىق قولداۋدى قاجەت ەتەدٸ. سونىمەن بٸرگە بۇل جەردە مامان مەسەلەسٸن دە ەسكەرمەسەك بولمايدى. بۇرىننان گەوبوتانيكالىق عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن ارنايى بوتانيكالىق زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى جەنە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸ جٷرگٸزٸپ كەلدٸ. سونىڭ ٸشٸندە ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ بيولوگييا جەنە بيوتەحنولوگييا فاكۋلتەتٸنٸڭ عالىمدارى دا مەملەكەتتٸك جوبالار اياسىندا بٸرنەشە ٸرگەلٸ زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋدە. الايدا, ولاردىڭ كٶبٸ اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىسسىز سيرەك كەزدەسەتٸن, رەليكتٸ, ەندەمدٸك جەنە دەرٸلٸك ٶسٸمدٸكتەرگە ارنالعان زەرتتەۋ جۇمىستارى. بٷكٸل قازاقستانعا قاجەتتٸ گەوبوتانيكتەر بۇرىننان ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە دايىندالىپ كەلەدٸ. 2010 جىلى ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دا گەوبوتانيكا ماماندىعىنىڭ ماگيستراتۋراسى, 2012 جىلى دوكتورانتۋراسى اشىلدى. مەملەكەتتٸك وقۋ باعدارلامالارىنا ساي باكالاۆردىڭ 1, 2 جىلدارىندا ستۋدەنتتەر بوتانيكا كۋرسى بويىنشا دالا-وقۋ پراكتيكاسىنا جٸبەرٸلەدٸ جەنە بوتانيكا سالاسىنا قاتىستى ديپلومدىق تاقىرىپ تاڭداعان ستۋدەنتتەر 3, 4 كۋرستاردا ٶندٸرٸستٸك پراكتيكادان ٶتەدٸ. بوتانيكالىق زەرتتەۋ ەدٸس-تەسٸلدەردٸ جاقسى مەڭگەرگەندەرٸ گەوبوتانيكا ماماندىعىنىڭ ماگيستراتۋراسىنا تٷسٸپ, وقۋىن جالعاستىرا الادى. دەگەنمەن, ەگەر مەملەكەت جايىلىمدار مەن بيوالۋانتٷرلٸلٸكتٸ ساقتاۋعا قاتىستى اۋقىمدى باعدارلامانى قولعا السا, ەرينە, بٸزدە كادر تاپشىلىعى تۋىندايدى, سول كەزدە گەوبوتانيكا ماماندىعى بويىنشا باكالاۆر ماماندىعىن اشۋ ۋاقىت تالابىنا اينالادى.
ناشتاي مۇحيتدينوۆ, بيولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور,
ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ, بيولوگييا جەنە بيوتەحنولوگييا فاكۋلتەتٸ.
ەلٸبەك ىدىرىس, گەوبوتانيكا ماماندىعى بويىنشا PhD دوكتورى, وقىتۋشى.
