تەۋەلسٸزدٸكتٸ ساقتاۋ جەنە تٶل تٸلدٸ تۇعىرعا قۇندىرۋ, ۇلتتىق مەدەنيەتتٸ دامىتۋ – ەلدٸڭ ەلەۋمەتتٸك, ەكونوميكالىق جەنە ساياسي تۇراقتىلىعىن نىعايتىپ, حالىقتىڭ بٸرلٸگٸن بەكەم, تٸرلٸگٸن باياندى ەتەدٸ. ساياساتتانۋشى قازبەك مايگەلدينوۆ قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «انا تٸلٸ» گازەتٸنە بەرگەن سۇحباتى كٶپتٸڭ كٶكەيٸندەگٸ سان سۇراققا جاۋاپ بەرگەن ٸرگەلٸ جارييالانىم بولدى دەيدٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ماقالاسى ەلٸمٸز ٷشٸن ماڭىزدى باعىتتاردى ايقىنداپ, حالىقارالىق ارەناداعى ورنىمىز مەن ٸشكٸ ساياسي تۇراقتىلىقتى ارتتىرۋعا باعىتتالعان ستراتەگييالىق قادامداردى ۇسىنادى. قازاقستاننىڭ دامۋى ٷشٸن جٷزەگە اسىرىلۋ تيٸس باسىم باعىتتار جٶنٸندە ساياساتتانۋشى قازبەك مايگەلدينوۆپەن سۇحباتتاسقان ەدٸك.
ەگەمەندٸك پەن ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸ نىعايتۋ
– پرەزيدەنت ماقالاسىندا تەۋەلسٸزدٸك پەن ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى ايتىلعان. ەگەمەندٸكتٸ نىعايتۋ جەنە قازاق تٸلٸن دامىتۋ باعىتىنداعى ستراتەگييالىق شەشٸمدەر ەلدٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋىنا, حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلٸنە قالاي ەسەر ەتەدٸ?
مەملەكەت باسشىسىنىڭ «ماقساتىم– ەكونوميكانى جەنە ەگەمەندٸكتٸ نىعايتۋ» ماقالاسىن ەلدٸڭ ٸشكٸ جەنە سىرتقى ساياسي باعىتتارى جەنە ەلەۋمەتتٸك ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ستراتەگييالىق ماقساتتارىن تٷسٸنۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن باعدارلامالىق ماقالا رەتٸندە قاراستىرامىن. پرەزيدەنت ماقالادا تەۋەلسٸزدٸك پەن ۇلتتىق بٸرەگەيلٸك مەسەلەسٸنە باسىمدىق بەرٸپ وتىر. ٶيتكەنٸ, ەگەمەندٸكتٸ نىعايتۋ مەسەلەسٸ ەل دامۋىنىڭ نەگٸزگٸ ٸرگەتاسى. بۇل قازاقستاننىڭ ٶز باعىتىن ايقىنداۋ قابٸلەتٸن قامتاماسىز ەتۋمەن تٸكەلەي بايلانىستى. قازٸرگٸ تاڭدا حالىقارالىق ارەنادا گەوساياسي تۋربۋلەنتتٸك كٷشەيٸپ, قاقتىعىستار ارتىپ كەلەدٸ. وسى جاعدايدا تەۋەلسٸزدٸكتٸ ساقتاۋ ٶتە ماڭىزدى. مىسالى, رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى قاقتىعىس جەنە ەلەمدەگٸ گەوساياسي تۇراقسىزدىق قازاقستان ٷشٸن تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ نەزٸك ەرٸ ماڭىزدى ۇعىم ەكەنٸن ەسكە سالادى. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل مەسەلەگە باسىمدىق بەرۋٸ – ەلدٸ سىرتقى قىسىمداردان قورعاۋعا باعىتتالعان ستراتەگييالىق شەشٸم دەپ ايتۋعا بولادى.
بۇل جەردە بٸر مىسال كەلتٸرە كەتەيٸن, اقتاۋداعى ەۋە اپاتى كەزٸندە ەلٸمٸز ٶزٸنٸڭ تەۋەلسٸز شەشٸم قابىلداۋعا قابٸلەتتٸ ەكەنٸن كٶرسەتتٸ. مەسەلەن, قارا جەشٸكتٸ تمد ەلدەرٸنٸڭ ارنايى كوميسسيياسىنا ەمەس, برازيليياداعى ەۋە اپاتتارىن زەرتتەيتٸن كوميسسيياعا بەرۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداندى.
پرەزيدەنت قازاق تٸلٸن دامىتۋدىڭ جەنە ۇلتتىق مەدەنيەتتٸ ٸلگەرٸلەتۋدٸڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ٶتتٸ. تٸل – مەملەكەتتٸڭ تٸرەگٸ, ۇلتتىڭ ايناسى, ەلدٸڭ مەدەني جەنە رۋحاني تۇتاستىعىنىڭ نەگٸزٸ. مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ كەڭٸنەن قولدانىلۋى قوعامداعى ورتاق قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرىپ, حالىقتىڭ بٸرلٸگٸن نىعايتادى. بۇل ەسٸرەسە مەملەكەتتٸك قىزمەتتٸڭ حالىقپەن تىعىز بايلانىستا بولۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. قازاق تٸلٸ عىلىم, بيزنەس, تەحنولوگييا جەنە ساياسات ٷشٸن كەڭٸنەن قولدانىلاتىن تٸل بولۋى تيٸس. مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەردٸڭ قازاق تٸلٸن بٸلۋ تالابى قوعامدا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى نىعايتۋعا باعىتتالادى دەپ ەسەپتەيمٸن. سول ارقىلى انا تٸلدٸ بٸلۋدٸ ناسيحاتتاۋ, جاستار اراسىندا تٸلدٸڭ مەرتەبەسٸن كٶتەرۋ جەنە مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە قازاق مەدەنيەتٸن ٸلگەرٸلەتۋ مٷمكٸن بولادى. ۇلتتىق بٸرەگەيلٸك ەلدٸڭ مەدەني, تٸلدٸك جەنە رۋحاني تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتەدٸ. قازاقستان سيياقتى كٶپۇلتتى ەل ٷشٸن بۇل فاكتور حالىقتىڭ بٸرلٸگٸ مەن تۇراقتىلىعىنىڭ ماڭىزدى كەپٸلٸ. پرەزيدەنت تە بۇل مەسەلەگە ەرەكشە نازار اۋدارىپ, ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸ نىعايتۋ ارقىلى ەلدٸڭ ٸشكٸ تۇتاستىعى ساقتالىپ, بولاشاق ۇرپاقتىڭ تاريحي جەنە مەدەني مۇراعا دەگەن قۇرمەتٸ قالىپتاساتىنىن جەتكٸزٸپ وتىر.
ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋ جەنە تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ
– ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋ باعىتىندا قولعا الىنعان شارالاردان قانداي نەتيجە كٷتۋگە بولادى?
– پرەزيدەنتتٸڭ 2019 جىلدان بەرٸ العا تارتىپ كەلە جاتقان ماڭىزدى باسىمدىقتارىنىڭ بٸرٸ – ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋ, ياعني مۇناي تەۋەلدٸلٸگٸن ازايتۋ. قازاقستان ەكونوميكاسى ۇزاق جىلدار بويى مۇناي مەن شيكٸزات ەكسپورتىنا تەۋەلدٸ بولىپ كەلدٸ. بٸراق جاھاندىق نارىقتاعى تۇراقسىزدىق, دوللار باعامىنىڭ ٶسۋٸ جەنە مۇناي باعاسىنىڭ اۋىتقۋى بۇل تەۋەلدٸلٸكتٸ قاۋٸپتٸ ەتەدٸ. سوندىقتان پرەزيدەنت جاڭا سالالارعا ينۆەستيتسييا تارتۋ ارقىلى ەكونوميكا دامۋىن جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرۋدٸ ماقسات ەتٸپ وتىر. مىسالى, تسيفرلىق ەكونوميكا, جاسىل تەحنولوگييالار, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ – ەلٸمٸزدٸڭ باستى قاجەتتٸلٸكتەرٸ. بۇل باستامالار ەلدٸڭ تۇراقتى دامۋىنا, جۇمىس ورىندارىنىڭ كٶبەيۋٸنە, جەنە ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمدىق ٶزگەرٸستەرٸنە ىقپال ەتۋٸ مٷمكٸن. قازاقستاننىڭ 2025 جىلعا دەيٸنگٸ ستراتەگييالىق دامۋ جوسپارىندا اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸن دامىتۋ نەگٸزگٸ باعدار رەتٸندە كٶرسەتٸلگەن. وسىعان بايلانىستى ەكونوميكانىڭ باسىم سەكتورلارىنا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. بۇل باعىتتار ەلدٸڭ ەكونوميكالىق قۇرىلىمىن نىعايتۋعا, تۇراقتى ٶسٸمدٸ قامتاماسىز ەتۋگە جەنە جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە تٶزٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. ٷكٸمەت تە بۇل ماقساتتاردى ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸن دامىتۋ, ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ جەنە ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ بويىنشا شارالار قابىلداۋدا. ەكونوميكالىق جەتٸستٸكتەر حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىنا تٸكەلەي ەسەر ەتكەندە عانا شىنايى نەتيجە دەپ ەسەپتەلەدٸ. وسىلايشا, ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋ قازاقستاننىڭ بولاشاق تۇراقتى دامۋى ٷشٸن ماڭىزدى قادام بولىپ تابىلادى. ايتا كەتەرلٸك, ماقالادا پرەزيدەنت ەكونوميكانىڭ 4%-دىق ٶسٸمٸ قازاقستان ٷشٸن جەتكٸلٸكسٸز ەكەنٸن العا تارتتى. ٷكٸمەت بۇل ٶسٸمدٸ ارتتىرۋدىڭ تىڭ تەسٸلدەرٸن تاباتىنىنا سەنٸم بٸلدٸرەمٸن.
كٶپۆەكتورلى سىرتقى ساياسات
– قازاقستاننىڭ كٶپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگٸزگٸ باسىمدىقتارىنا توقتالساڭىز
– قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستاننىڭ كٶپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىنا دا باسىمدىق بەرٸلٸپ وتىر. قازاقستان ورتالىق ازييا ايماعىنداعى قاۋٸپسٸزدٸك پەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋدا بەلسەندٸ رٶل اتقارۋدا. سونىمەن قاتار, ەل ستراتەگييالىق سەرٸكتەستەرٸمەن تەڭگەرٸمدٸ ساياسات جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ: رەسەي, قىتاي, ەۋروپا وداعى جەنە اقش.
بۇل ساياساتتىڭ اياسىندا قازاقستان ٶزارا تيٸمدٸ ىنتىماقتاستىققا باسىمدىق بەرەدٸ. مىسالى, بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاقستان ترانس-كاسپيي حالىقارالىق دەلٸزٸن دامىتۋدى باستى نازاردا ۇستاپ وتىر. بۇل جوبا قىتايدىڭ «بٸر بەلدەۋ, بٸر جول» باستاماسىمەن, رەسەيدٸڭ سولتٷستٸك-وڭتٷستٸك باعىتىنداعى جوباسىمەن جەنە ەۋروپاعا شىعاتىن مۋلتيمودالدى دەلٸزدەرمەن تىعىز بايلانىستى. ورتاق دەلٸزدٸ دامىتۋ وسى سەرٸكتەستەرمەن ٶزارا قارىم-قاتىناستى نىعايتۋعا ىقپال ەتەدٸ. قازاقستاننىڭ كٶپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتى - سىرتقى قاتىناستاردى ەرتاراپتاندىرۋ ارقىلى ۇلتتىق مٷددەلەردٸ قورعاۋعا جەنە ەلٸمٸزدٸڭ حالىقارالىق ارەناداعى ورنىن نىعايتۋعا باعىتتالعان كەشەندٸ ستراتەگييا.
ساياسي رەفورمالار جەنە ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتتٸلٸك
– قازاقستاندا جٷزەگە اسىرىلعان ساياسي رەفورمالار مەن ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتتٸلٸك باعىتىنداعى باستامالار ەلدٸڭ ەلەۋمەتتٸك جەنە ەكونوميكالىق دامۋىنا قالاي ىقپال ەتەدٸ?
– ەلدە سوڭعى بەس جىلدا جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان ساياسي رەفورمالاردى ەرەكشە اتاپ ٶتۋٸمٸزگە بولادى. بۇل رەفورمالار دەموكراتييالاندىرۋ جەنە ليبەراليزاتسييالاۋ باعىتىندا جٷزەگە اسىرىلۋدا. پرەزيدەنت باستامالارى تەك ەكونوميكالىق ەمەس, سونىمەن قاتار ساياسي رەفورمالارعا دا باعىتتالعان. ونداعى باستى ماقسات – دەموكراتييالىق ينستيتۋتتاردى نىعايتۋ جەنە ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ. 2022 جىلعى پرەزيدەنتتٸك سايلاۋ مەن 2023 جىلعى پارلامەنتتٸك سايلاۋ كەزٸندە, سونداي-اق كونستيتۋتسييالىق رەفورمالار بويىنشا رەفەرەندۋمدا بٸز جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلعانىن بايقادىق. اۋىل, اۋدان جەنە قالا ەكٸمدەرٸن تٸكەلەي سايلاۋ پيلوتتىق جەنە ناقتى رەجيمدە جٷزەگە اسىرىلدى. بۇل ورتالىقسىزداندىرۋ ساياساتى جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋداعى جاۋاپكەرشٸلٸك مەسەلەسٸنە ٷلكەن كٶڭٸل بٶلەتٸنٸن كٶرسەتەدٸ. سوڭعى ماقالادا قامتىلعان باستى مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ – ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتتٸلٸك جەنە حالىقتىڭ ەل-اۋقاتى. ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتتٸلٸك بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ كٶكەيتەستٸ مەسەلەلەرٸنٸڭ بٸرٸ بولىپ وتىر, سەبەبٸ ول قوعام تۇراقتىلىعىنىڭ نەگٸزگٸ كەپٸلٸ. سوندىقتان بۇل باعىتتا جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان جۇمىستاردىڭ نەگٸزگٸ تەتٸگٸ – حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ, جالاقىنى كٶبەيتۋ, ەلەۋمەتتٸك كٶمەك كٶرسەتۋ شارالارىن جالعاستىرۋ جەنە جۇمىسپەن قامتۋ ارقىلى جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىقتى تٶمەندەتۋ. مەنٸڭ ويىمشا, بۇل باعىتتا ٷلكەن جەتٸستٸكتەرگە قول جەتكٸزٸلدٸ. 2023 جىلى مۇعالٸمدەردٸڭ مەرتەبەسٸ زاڭمەن بەكٸتٸلٸپ, جالاقىلارى 30%-عا دەيٸن ارتتى. قازٸرگٸ تاڭدا دەرٸگەرلەر مەن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ مەرتەبەسٸن انىقتاۋعا قاتىستى زاڭ جوباسى قاراستىرىلۋدا. نەتيجەسٸندە, وسى سالاداعى قىزمەتكەرلەردٸڭ دە جالاقىسى ٶسەتٸنٸنە سەنٸمدٸمٸن.
قورىتا ايتقاندا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ماقالاسى – قازاقستاننىڭ دامۋى ٷشٸن ستراتەگييالىق ماڭىزدى باستامالاردى كەشەندٸ تٷردە ۇسىنىپ وتىرعان باعدارلامالىق قۇجات. بۇل باستامالار قازاقستاندى حالىقارالىق ارەنادا تۇراقتى جەنە بەدەلدٸ مەملەكەت رەتٸندە كٶرسەتەدٸ. ەل ٸشٸندە جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان رەفورمالار مەملەكەتتٸڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە جەنە ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتتٸلٸكتٸ ورناتۋعا باعىتتالعان نەگٸزگٸ تەتٸكتەر بولىپ تابىلادى.
جالپى العاندا, مۇنداي ماقالالاردىڭ جىل باسىندا جارييالانۋى ٶتە جاقسى ٷردٸس. بۇل دەستٷر جىل سايىن ساياسي دەستٷرگە اينالۋى تيٸس دەپ ەسەپتەيمٸن. بٸر جاعىنان, بۇل جىلدى قورىتىندىلاۋعا مٷمكٸندٸك بەرسە, ەكٸنشٸ جاعىنان, الداعى جىلعا باعىت-باعدار ۇسىنادى. سونىمەن قاتار, كٷز ايىندا مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقىنا دەستٷرلٸ جولداۋىن جاسايتىنى بەلگٸلٸ. وندا ەلٸمٸزدە اتقارىلۋى تيٸس ناقتى تاپسىرمالار مەن ٷكٸمەتتٸڭ باعىت-باعدارى ايقىندالادى. ال, بۇل ماقالانىڭ ەرەكشەلٸگٸ – جىلدى قورىتىندىلاۋ مەن الداعى ستراتەگييالىق باسىمدىقتاردى بەلگٸلەك. سوندىقتان بۇل يدەولوگييالىق تۇرعىدان ماڭىزدى قۇجات دەپ ەسەپتەيمٸن.
سۇحاباتتاسقان جاننا جومارت
