– مەرلان قىلىشۇلى, ەلٸمٸزدە پلازمانى زەرتتەيتٸن زەرتحانانىڭ بار ەكەنٸن كٶپشٸلٸك بٸلمەيدٸ. سوندىقتان وقىرماندارىمىز ٷشٸن سٸزدەردٸڭ جۇمىستارىڭىز قىزىقتى. پلازمانى زەرتتەۋدٸڭ ماڭىزى جايىندا ايتساڭىز...
– يە, پلازمالار تەحنولوگييالارىن دامىتۋ ٶتە قىزىق. قازاقستاندا پلازمانى زەرتتەۋمەن بٸزدٸڭ ۋنيۆەرسيتەت قانا اينالىسادى. جالپى, قازاقستاندا پلازمالار تەحنولوگيياسىمەن كەڭ كٶلەمدٸ زەرتتەپ, وقۋ ورىن جانىنان ارنايى زەرتحانالاردىڭ اشىلۋىنا رامازان سەبيتۇلىنىڭ سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸ زور. سول كٸسٸنٸڭ ارقاسىندا ەلٸمٸزدە پلازمانى زەرتتەيتٸن عالىمدار شوعىرى قالىپتاستى دەسەك ارتىق ايتقاندىق بولماس ەدٸ. قازٸرگٸ تاڭدا بٸزدٸڭ زەرتحانادا ستۋدەنت جاستار مەن ماگيسترانت, دوكتورانتتار عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارمەن اينالىسۋدا. وسىلايشا بٸزدەر وقۋ ورىن قابىرعاسىندا بٸلٸكتٸ مامانداردىڭ قالىپتاسۋىنا ٶز ٷلەسٸمٸزدٸ قوسىپ كەلەمٸز.
عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىمىز جايىندا جازعان ماقالالارىمىز يمپاكت-فاكتورلىق كٶرسەتكٸشٸ جوعارى عىلىمي جۋرنالداردىڭ جارييالانىپ, جوعارى سٸلتەمەگە يە بولىپ جاتقان جايى بار. بۇل, بٸز ٷشٸن ٷلكەن جەتٸستٸك.
[caption id="attachment_23138" align="alignnone" width="2640"]
– پلازمانى زەرتتەپ جٷرگەن قازۇۋ عالىمدارىنىڭ قانداي جەتٸستٸكتەرٸ بار?
– پلازمالار تەحنولوگيياسىن دامىتۋ ٸسٸمەن اينالىسىپ جٷرگەن ٸزدەنۋشٸ-عالىمداردىڭ قول جەتكٸزگەن نەتيجەلەرٸ جەتەرلٸك. قولمەن ۇستاپ, كٶزبەن كٶرەتٸن ماڭىزدى جوبامىز پلازمالار تەحنولوگيياسىنىڭ ارقاسىندا الىنعان گازدى رازريادتى شامداردى اتاۋعا بولادى. توزاڭدى پلازمانىڭ نەگٸزٸندە دايىندالعان بۇل شامدار ەدەتتەگٸ پايدالانىپ جٷرگەن قىل شامدارمەن سالىستىرعاندا جارىقتى ەكٸ ەسە ارتىق بەرەتٸنٸمەن ەرەكشەلەنەدٸ. ال ەلەكتر قۋاتىن قىل شامدارمەن بٸردەي تۇتىنادى. بٸر عانا كەمشٸلٸگٸ, گازدى رازريادتى شامداردى زارارسىزداندىرۋ ٸسٸ كٷردەلٸ. بٸراق ەرەجەسٸن ساقتاپ, زارارسىزداندىرسا, ەشقانداي مەسەلە تۋىندامايدى. بٷگٸندە بٸزدەر جاڭا شامدى جەتٸلدٸرۋ ٷستٸندەمٸز.
بٸلەتٸن شىعارسىز, ەديسوننىڭ ٶزٸ بٷگٸندە پايدالانىپ جٷرگەن قىل شامعا قول جەتكٸزۋ ٷشٸن ونىڭ 2 مىڭعا جۋىق نۇسقاسىن دايىنداعان بولاتىن. ەڭ باستىسى, بٸزدەر توزاڭدى پلازما نەگٸزٸندە دايىندالعان گازدى رازريادتى شامنىڭ پايدالى, قۋات كٶزٸن ٷنەمدەيتٸنٸن ٸس جٷزٸندە دەلەلدەدٸك. الداعى ۋاقىتتا ونى حالىقتىڭ پايدالانۋىنا ىڭعايلى بولۋى ٷشٸن بارىنشا جەتٸلدٸرەتٸن بولامىز.
قازٸرگٸ تاڭدا نانوتەحنولوگييالار قارقىندى دامىپ جاتقانىن بٸلەسٸز. وسى رەتتە بٸزدەر گازدى ورتادان گازدى پلازمالى-حيمييالىق سينتەزدەۋ تەسٸلٸنە سٷيەنٸپ, بٶلشەكتەر الۋدىڭ جولىن تاۋىپ, جاڭا عىلىمي تەسٸلدٸ پاتەنتتەگەنٸمٸزدٸ ٷلكەن جەتٸستٸككە باعالاۋعا بولادى. بۇل تەسٸلدٸڭ تەحنيكالىق رەگلامەنتٸ مەن قوندىرعىسىن دايىن. عىلىمي جۇمىستىڭ نەتيجەسٸندە الىنعان كٶمٸرتەكتەردٸ مەديتسينا سالاسى مەن كومپازيتتٸ ماتەريالدار الۋ ٸسٸنە كەڭٸنەن قولدانۋعا بولادى.
تاعى دا ايتا تٷسسەك, بٸزدٸڭ عالىمداردىڭ پلازمانىڭ كٶمەگٸمەن ميكروبٶلشەكتەر الۋ تەسٸلٸ دە عىلىمي ورتادا جوعارى باعالانعانىن ايتۋعا تيٸسپٸن. بٷگٸندە كٶلەمٸ 10-100 ميكرومەتر بولاتىن بٶلشەكتەردٸ الۋدىڭ تەسٸلٸن مەڭگەردٸك.
– ميكروبٶلشەكتەر الۋ تەسٸلٸنٸڭ قانداي پايداسى بار?
– عىلىمنان سىرت جٷرگەن ادامدار كەز كەلگەن عىلىمي جۇمىستىڭ نەتيجەسٸندە بٸر زات الۋ كەرەك دەپ ويلايدى. يە, كەز كەلگەن عىلىمي جۇمىستىڭ نەتيجەسٸ بولادى. بٸراق كەيبٸر عىلىمي جۇمىستاردىڭ سوڭىندا ناقتى زات الىنىپ جاتسا, ەندٸ بٸرٸندە عىلىمي مەسەلەنٸ شەشۋدٸڭ تەسٸلٸ پايدا بولادى. ميكروبٶلشەكتەردٸ الۋ تەسٸلٸن دە سوڭعىسىنا جاتقىزۋعا بولادى. بۇل تەسٸلدٸ ۇساق بٶلشەكتٸ دەرٸلەر دايىندايتىن فارماتسەۆتيكا سالاسىندا قولدانۋعا بولادى. وسى بٸر تەسٸل ۇساق بٶلشەكتەردٸ سۇرىپتايتىن, سەپاراتسييالايتىن جاڭا عىلىمي تەسٸلدٸڭ تۋىنداۋىنا نەگٸز بولدى. بٸزدەر ميكروبٶلشەكتەردٸ العاندا ولاردىڭ كٶلەمٸ 10-100 ميكرومەتر كٶلەمٸندە بولاتىنىن ايتتىق قوي. سەپاراتسييالاۋ تەسٸلٸندە ەرتٷرلٸ ٶلشەمدەگٸ ميكروبٶلشەكتەردٸ بٸر ٶلشەم بويىنشا سۇرىپتاپ جينايتىن مٷمكٸندٸك تۋدى. بٸر ٶلشەمدەگٸ ميكروبٶلشەكتەردەن جاسالعان دەرٸ ادام دەنساۋلىعىنا جاقسى ەسەر ەتەتٸنٸمەن ەرەكشەلەنەدٸ. سول سيياقتى بٸر ٶلشەمدەگٸ جارىق شاعىلىستىراتىن بوياۋلاردىڭ ميكروبٶلشەكتەرٸن جيناپ, ساپالى, جارىق شاعىلىستىراتىن قاسيەتٸ جوعارى جول بەلگٸلەرٸن بويايتىن زات الۋعا بولادى.
– قازٸرگٸ تاڭدا پلازمالى تەلەديدارلار جوعارى سۇرانىستا ەكەنٸن بٸلەسٸز. سونىمەن قاتار جوعارى تەمپەراتۋراداعى پلازمالاردىڭ كٶمەگٸمەن تٷرلٸ مەتالداردى وڭاي كەسۋگە بولادى. بٷگٸندە دامىعان مەتالل ٶڭدەۋ سالاسىن پلازماسىز ەلەستەتۋ مٷمكٸن ەمەس.
قازاقستان جىلۋ مەن ەلەكتر قۋاتىن نەگٸزٸنەن كٶمٸردەن الادى. كەيدە جىلۋ قازاندىقتارىندا ساپاسى تٶمەن كٶمٸرلەر تولىق جانباي قالاپ جاتادى. وسى جانباي قالعان ساپاسىز كٶمٸرلەردٸ پلازماترونداردىڭ كٶمەگٸمەن تولىقتاي جاعىپ جٸبەرۋگە بولادى. مەنٸڭشە, بۇل تەحنولوگييا ەلٸمٸزدەگٸ جىلۋ قازاندىقتارىندا قولدانىلادى.
بۇدان باسقا از قۋاتتى پلازماتروندار بار. ولاردى عىلىمي ورتادا سالقىن پلازمالار دەپ اتايدى. سالقىن پلازماترونداردىڭ ەڭ جوعارعى تەمپەراتۋراسى 40 گرادۋستان اسپايدى. بٷگٸندە مۇنداي پلازماتروندار مەديتسينا سالاسىندا قولدانىلا باستادى. پلازما وت جالىن بولىپ جانىپ تۇرادى. بٸراق وعان كٷيٸپ قالمايسىز. قازٸر دەرٸگەرلەر سۋىق پلازمانىڭ كٶمەگٸمەن ادام دەنەسٸنە شىققان تٷرلٸ جارالاردى ەمدەپ, جاراقاتتاردى ميكروبتاردان تازارتۋدا. دامىعان ەلدەر سالقىن پلازمانى مەديتسينا سالاسىندا پايدالانۋدى باستاپ كەتتٸ. بٸزدەر زەرتحانالىق جاعدايدا سالقىن پلازما الاتىن مٷمكٸندٸگٸمٸز بار. گەرمانيياعا پلازمالىق تەحنولوگييانى دامىتۋعا قاتىستى باسقوسۋعا بارعانىمدا, ونداعا ٸرٸ كومپانييالاردىڭ جاساپ شىعارعان مەديتسينالىق باعىتتاعى پلازماتروندارىن ٶز كٶزٸممەن كٶردٸم. بولاشاقتا سالقىن پلازما مەديتسينا سالاسىنىڭ ايىرىلماس بٶلشەگٸنە اينالاتىنىنا سەنٸمدٸمٸن.
پلازمالىق تەحنولوگييانىڭ يگٸلٸگٸن كٶرۋدە ەلەم عالىمدارى فرانتسييادا جابىلىپ ٸسكە اسىرىپ جاتقان تەرمويادرولىق سينتەز قوندىرعىسى جوباسىن ەرەكشە اتاپ ٶتۋگە بولادى. بٸزدەر كٷندە تەرمويادرولىق سينتەز جٷرٸپ, عالامات ەنەرگييا بٶلٸنٸپ جاتقانىن بٸلەمٸز. عالىمدار سونىڭ كٸشٸرەيتٸلگەن نۇسقاسىن جاساپ, سارقىلماس قۋات كٶزٸن الۋ ٸسٸمەن 60 جىلدان بەرٸ تىنىمسىز ەڭبەك ەتٸپ جاتىر. ۇعىنىقتى تٸلمەن ايتساق, تەرمويادرولىق سينتەز قوندىرعىسىندا جوعارى تەمپەراتۋرالىق پلازما پايدا بولعاندا سۋتەگٸ يادرولارىن بٸر-بٸرٸمەن سوقتىعىستىرىپ, ٷلكەن مٶلشەردە ەنەرگييا الۋعا بولادى. بۇل ٷشٸن ميلليونداعان گرادۋسقا جەتەتٸن پلازما قاجەت. كٷندە وسى ٷردٸس تىنىمسىز جٷرٸپ جاتىر. وسى ٷردٸستٸڭ ارقاسىندا جەر بەتٸندەگٸ تٸرشٸلٸك ميللياردتاعان جىلداردان بەرٸ جالعاسىپ كەلەدٸ.
– ەڭ بٸرٸنشٸدەن, تەرمويادرولىق تەسٸلمەن قۋات كٶزٸن الۋ قورشاعان ورتاعا ەشقانداي زالال كەلمەيدٸ. اتوم ەلەكتر ستانسالارى اپاتقا ۇشىراسا, اينالاسىن قانشالىقتى لاستايتىنىن جاپونييادا فۋكۋسيما ستانساسىندا ورىن العان اپات كەزٸندٸ كٶردٸك قوي. تاعى بٸر ەرەكشەلٸگٸ, اتوم ستانسالارىندا يادرولاردى ىدىراتىپ, ەنەرگييا السا, تەرمويادرولىق سينتەز تەسٸلٸمەن كەرٸسٸنشە, يادرولاردى بٸر-بٸرٸمەن سوقتىعىستىرىپ, ەنەرگييا الىنادى. وسىنداي باستى ەرەكشەلٸگٸ بار.
– اتوم ەلەكتر ستانسالارىنىڭ نەگٸزگٸ شيكٸزات قورى ۋران ەكەنٸن بٸلەمٸز. ال تەرمويادرولىق سينتەز تەسٸلٸمەن قۋات كٶزٸن ٶندٸرۋدە قانداي وتىن تٷرٸ قولدانىلادى?
– ونىڭ نەگٸزگٸ وتىنى – سۋتەگٸ. قازٸرگٸ تاڭدا سۋدان سۋتەگٸنٸ بٶلٸپ الۋدىڭ تەحنولوگييالارى بار. سۋ بار جەردە سۋتەگٸنٸ ٶندٸرٸپ الۋعا بولادى. سوندىقتان عالىمدار تەرمويادرولىق سينتەزدٸ سارقىلماس ەنەرگييا كٶزٸ دەپ بەكەر ايتىپ جٷرگەن جوق. بۇل باعىتتا جۇمىس ٸستەپ جاتقان عالىمدار جوعارى تەمپەراتۋراداعى پلازمانى, ياعني 100-150 ملن. گرادۋستاعى جوعارى تەمپەراتۋرانى بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىت ارالىعىندا ۇستاپ تۇرۋدىڭ جولىن قاراستىرىپ جاتىر. ايتالىق, كٷننٸڭ بەتٸندە تەمپەراتۋرا 5 ملن. گرادۋس بولسا, ال ورتاسىندا ول 100-150 ملن. گرادۋسقا دەيٸن جەتەدٸ. سۋتەگٸ اتومىن سوقتىعىستىرىپ, كٷردەلٸ رەاكتسييا جٷرگٸزۋ ٷشٸن وسىنداي تەمپەراتۋرا قاجەت.
– عالىمدار سونداي عالامات تەمپەراتۋرانى قانشا ۋاقىتقا دەيٸن ۇستاپ تۇر?
– قاتەلەسپەسەم, بٷگٸندە عالىمدار 100-150 ملن. گرادۋستىق جوعارى تەمپەراتۋرانى بٸر مينۋتقا جۋىق ۋاقىت ۇستاپ تۇر. «بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ مەنٸن جەتٸك بٸلمەيتٸن جاندار وسى-اق پا?» دەپ ويلاپ قالۋى مٷمكٸن. ال عىلىم ٷشٸن بۇل – ٷلكەن كٶرسەتكٸش, عالامات جەتٸستٸك بولىپ تۇرعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك.
– تەرمويادرولىق قوندىرعى ٷزدٸكسٸز جۇمىس ٸستەپ تۇرۋى ٷشٸن جوعارى تەمپەراتۋرانى ۇدايى ۇستاپ تۇرۋ كەرەك پە?
– جوق. ول مٷمكٸن ەمەس. مەنٸڭ پايىمداۋىمشا, جوعارى تەمپەراتۋرانى يمپۋلستىق باعىتتا ۇستاپ تۇرۋ كەرەك شىعار. مەسەلەن, بٸر مينۋت جوعارى تەمپەراتۋرا بەرٸلسە, ەكٸ مينۋت ٶشٸپ تۇرادى. بٸر مينۋتتىڭ ٸشٸندە عالامات ەنەرگييا الۋعا بولادى. بۇل ٸسپەن اينالىسىپ جاتقان عالىمدار تەرمويادرولىق قوندىرعىلاردى 2020-2025 جىلدارى ٸسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىر. سول كەزدە فرانتسۋزدار سارقىلماس قۋات كٶزٸنە قول جەتكٸزەتٸن بولادى.
– ايدىن ايىمبەتوۆ عارىشقا ۇشقاندا سٸزدەردٸڭ عىلىمي جۇمىستارىڭىزعا بايلانىستى عارىشتا عىلىمي تەجٸريبە جٷرگٸزگەنٸن ەستٸدٸم. سول عىلىمي جۇمىس جايىندا ايتساڭىز...
– ەدەتتە گازدى يونداپ پلازما الامىز. يونداۋدىڭ ەكٸ تەسٸلٸ بار. بٸرٸنشٸسٸ – ٷلكەن ماگنيتتٸك ٶرٸس ارقىلى ٸسكە اسسا, ەكٸنشٸسٸ – جوعارى تەمپەراتۋرانىڭ كٶمەگٸمەن جٷزەگە اسادى. وسى يوندالعان پلازماعا ۇنتاق قوسساڭىز, ول توزاڭدى پلازماعا اينالىپ, كريستال پايدا بولادى. ونى كريستال دەپ اتاۋدىڭ ٶزٸندٸك سەبەبٸ بار. پلازما كريستالىنىڭ تورلارى كەدۋٸلگٸ قاتتى كريستالدىڭ تورلارىنا ٶتە ۇقساس. بٸزدەر وسى پلازمالىق كريستالدى تارتىلىس كٷشٸ جوق عارىش كەڭٸستٸگٸندە قانداي كٷيگە تٷسەتٸنٸن بٸلۋ ٷشٸن ايدىن ايىمبەتوۆ پلازمالىق كريستالدى ٶزٸمەن بٸرگە عارىشقا الىپ ۇشىپ, عىلىمي تەجٸريبە جاسادى. عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ نەتيجەسٸندە عارىشتا گراۆيتاتسييا كٷشٸ 0-گە تەڭ بولعاندىقتان پلازمالىق كريستالدىڭ شار تەرٸزدٸ ٷلكەيەتٸنٸن بايقادىق. بٸزدەر عارىشتا جٷرگٸزٸلگەن تەجٸريبەلەردٸ زەرتتەپ, جوعارى يمپاكت-فاكتورلىق كٶرسەتكٸشكە يە «ەۋروپالىق فيزيكا سەريياسى» جۋرنالىنا ٶزٸمٸزدٸڭ ماقالامىزدى جارييالادىق. بٷگٸندە بٸزدٸڭ ماقالامىزعا كٶپتەگەن سٸلتەمە جاسالىنۋدا. الداعى ۋاقىتتا عارىشتا جٷرگٸزٸلگەن تٶرت تەجٸريبە بويىنشا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزٸپ, ەكٸ عىلىمي ماقالا جارييالاۋدى كٶزدەپ وتىرمىز. وسىلايشا پلازمالار تەحنولوگيياسىنىڭ دامۋىنا قازاقستان اتىنان ٶز ٷلەسٸمٸزدٸ قوسىپ جاتقان جايىمىز بار.
نۇرلان جۇماقانوۆ,
«ۇمعتسو» اق قوعاممەن بايلانىس بٶلٸمٸنٸڭ جەتەكشٸسٸ
