ٶزبەكستاندا ٶسكەن قازاق: "كەرٸموۆ "كٶپۇلتتى ەل" دەگەندٸ ايتقىزبادى"

ٶز باسىم قازاق ەلٸنە ٸرگەلەس جاتقان ٶزبەكستاننىڭ قازٸرگٸ ەلٸشەر ناۆوي وبلىسىنا قاراستى, تامدىبۇلاق اۋدانىندا تۋىپ ٶسكەن جانمىن.

1991 جىلدىڭ 31 تامىز ٶزبەكستان رەسپۋبليكاسى ٶز تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييالادى. ٶزبەكستاننىڭ استاناسى تاشكەنت قالاسى بىلاي تۇرسىن, شالعايداعى بٸزدٸڭ اۋىلدىڭ ٶزٸندە, ەرتەسٸنەن 1 قىركٷيەك كٷنٸ 9 سىنىپقا بارا جاتقانبىز, ەكٸمشٸلٸكتٸڭ ادامدارى ۆ.ي. لەنين, كارل ماركس, فريدريح ەنگەلس دەگەن كٶشەلەردٸ اۋىستىرىپ جاتتى.

بٸزدٸڭ مەكتەپتٸڭ اتى ۆ.ي.لەنين ەدٸ, رۋوۆ بولىپ ٶزگەردٸ.

كەشكە بارلىق تەلەارنالاردان يسلام كاريموۆ تٸكەلەي ەفيردەن بىلاي دەدٸ:

«بۇدان بىلاي

بٸز ۇلتتىق مەملەكەت قۇرامىز, سوندىقتان كٸمدە-كٸم ٶزبەك تٸلٸندە سٶيلەپ, ٶزبەك ۇلتىن جاقسى كٶرەتٸن بولسا, وتانىمىزدىڭ دامۋىنا ٶز ٷلەسٸن قوسقىسى كەلسە مارحابات.

ال ەگەردە ونداي ويى جوق بولسا, ەزٸرگە شەكارامىز اشىق, قالاعان جاقتارىڭىزعا كەتۋگە بولادى. بٸراق, كەيٸنٸرەك شەكارا جابىلادى كەتۋ قيىنعا سوعادى» دەدٸ.

راسىندا دا, ورىستٸلدٸلەرگە ٷيلەرٸن ساتقىزبادى, ولار باس اۋعان جاققا كەتەتٸنٸ – كەتتٸ, قالاتىنى – قالدى, كەيبٸرەۋلەرٸ شىمكەنت, تاراز جەنە الماتى سەكٸلدٸ اۋا-رايى ۇقساس قالالارعا كٶشٸپ الدى, بٸر-ەكٸ جىلدىڭ ٸشٸندە ٶزبەكستانداعى 200-دەن استام ورىس مەكتەپتەرٸ ٶزبەك مەكتەپتەرٸنە اينالدى.

1993 جىلى لاتىن ەرپٸنە كٶشٸرٸلدٸ.

ٶزبەك ٶزٸن «كٶپۇلتتى ەلمٸز» دەپ ايتپايدى

مەملەكەتتە – ٶزبەكتەندٸرۋ ماشيناسى جەدەل تٷردە بارلىق سالادا قارقىندى جۇمىس ٸستەي باستادى. ٸس قاعازدار لاتىن ەرپٸمەن باسىلا باستاپ ەدٸ, العاشقىدا بٸر-ەكٸ رەت قارسى شىققاندار بولدى, ارتىنشا جۇمعان اۋزىن اشتىرپادى. قازاقستاندا بار ۇلتتار ٶزبەكستاندا دا بار.

بٸراق,

ولار ەشقاشان «بٸز كٶپۇلتتى مەملەكەتپٸز» دەپ ايتپايدى.

مەملەكەتتٸ قۇرۋشى ۇلت – ٶزبەك ەكەنٸن ٶزگە ۇلتتىڭ ٶكٸلدەرٸ سانالى تٷردە تٷسٸنەدٸ. سوندىقتان دا ٶزبەكستاندا ٶمٸر سٷرگەن سوڭ ونىڭ تٸلٸن, سالت-دەستٷرٸن, تاريحىن تٷبەگەيلٸ بٸلۋگە تىرىسادى, ٶزبەكشە بٸلمەيتٸن ادامدى كٶشەدە كەزدەستٸرۋدٸڭ ٶزٸ – فانتاستيكا. «ورىس, اعىلشىن, قىتاي تٸلدەرٸن ٷيرەنٸڭدەر» دەپ ٷگٸتتەپ جاتقان بٸر ادامدى كٶرمەيسٸڭ.

بەرٸ, كەرٸسٸنشە پرەزيدەنت يسلام كاريموۆتان باستاپ, ەتٸكشٸگە دەيٸن تەك ٶزبەكشە سٶيلەيدٸ.

تٸپتٸ, افريكادان كەلگەن وقۋشىلار بٸر-ەكٸ جىلدا ٶزبەكشە سايراپ كەتەدٸ. قازاقستانداعىداي ولارعا «تٸلدەرٸڭدٸ دامىت, سالت-دەستٷرلەرٸڭدٸ ۇمىتپاڭدار» دەپ جەكە-جەكە عيمارات سالىپ بەرٸپ جاتقان بٸر ٶزبەكتٸ كٶرە المايسىڭ. «اسسامبلەيا نارودوۆ ٶزبەكستانا» دەگەن ساندىراق سٶزدٸڭ ٶزٸ ەرسٸ ەستٸلەدٸ.

ٶزبەكستاندا مەملەكەت قازىناسىنان تىشقاق لاق ساتىپ الاتىنداي قارجىنى جىمقىرعان ادامنىڭ تەگٸن سۇراماي-اق اتىپ تاستايدى. شەتەلگە قاشسا ينتەرپولدىڭ كٶمەگٸمەن جىلدار بويى ٸزدەپ جٷرٸپ ەلگە ەكەلٸپ ٶزبەكستان زاڭىمەن سوتتايدى.

 قازاقستاندا مەملەكەت بيۋدجەتٸن ميللاردتاپ ۇرلاپ, ٷي قاماۋىندا وتىرۋ قالىپتى جاعداي, اقشاسىن تٶلەسە سوتتالماسا دا بولادى.

تولەرانت – كوسموپوليت بولۋدان قازاقتار ەلەم چەمپيونى. جاعىمپازدىق پەن ساۋداگەرلٸكتەن ٶزبەكتەر مەن ۇيعىرلار جولدا قالدى. اراق ٸشۋ مەن تەمەكٸ تارتۋدان ورىستاردان وزىپ كەتتٸ. كٶرٸنگەن كٶك اتتىعا بايعا شىعۋ مەن كٸم كٶرٸنگەننٸڭ قىزىن ٷيگە الىپ كەلۋدەن الدىنا جان سالمادى.

ٶزبەكستاندا...

ال ٶزبەكستاندا تۋعان حالقىن الدايتىن قارجى سالاسىنا جاتاتىن كرەديت, يپوتەكا, ۆاليۋتا ايىرباستاۋ, لومبارد دەگەندەر مٷلدەم جوق.

ادامدى ازدىراتىن (ابورت) جاساندى تٷسٸك جاسايتىن ەمحانالار اتىمەن جوق. تٷنگٸ كلۋبتاردا گەيلەر مەن قىزتەكەلەر ستريپتيز كٶرسەتۋ, جىنىسىن ٶزگەرتۋ, بٸر جىنىستىلار ٷيلەنۋ نەمەسە بالا اسىراپ الۋ, شەتەلگە بالا ساتۋ, اتا-اناسىن قارتتار ٷيٸنە اپارىپ تاستاۋ, كەمەلەت جاسقا تولماعان بالالاردى زورلاۋ, جۇمىس ٸستەتٸپ لاقتىرىپ كەتۋ, ادام ساۋداسى, بايعا شىقپاي جاتىپ, مەكتەپ قابىرعاسىندا وقىپ جٷرٸپ بالا تابۋ دەگەن كەلەڭسٸزدٸكتەر ٶزبەكتەردٸڭ ٷش ۇيىقتاسا تٷسٸنە كٸرمەگەن.

اتا-اناسىن قارتتار ٷيٸنە اپارىپ تاستاۋ, ٶزبەكتەر ٷشٸن ٶلٸممەن تەڭ.

بالالار ٷيلەرٸنە بالالارىن ٶلسە دە اپارمايدى. شەتەلگە بالا ساتۋ كەرەك دەسەڭ, ٶزبەك قاتىندار بەتٸڭدٸ تىرناپ الادى. تەك تاشكەنتتە عانا ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ بالالارىن مەملەكەت ٶز قامقورلىعىنا الىپ, بارلىعىنا ٶزبەك ەسٸمدەرٸن بەرٸپ, ٶزبەك تٸلٸن ٷيرەتٸپ, ٶسكەننەن سوڭ, ەسكەري وقۋلارعا ەمتيحانسىز قابىلداپ, ادام بولىپ كەتۋٸنە جول اشىلعان.

دٸني كٶزقاراسى اتا-بابالارى ۇستانعان حانافي ماسحابتى پٸر تۇتادى. ٶزبەكستان بويىنشا 700-دەن استام مەشٸت بولسا, استاناسى تاشكەنتتە عانا كرەستياندارعا ارنالعان بٸراق شٸركەۋٸ بار. قازاقستاندا كٸم كٶرٸنگەنگە شٸركەۋ سالىپ بەرە بەرەدٸ جەنە قازاقتان باسقانىڭ بەرٸن قورعايتىن زاڭدار بار دا ال, قازاقتى قورعايتىن زاڭ جوق. دٸن جولىن ۇستانۋدان قازاققا قاراعاندا, اراب مۇسىلمان بولماي قالدى.

ٶزبەكستاندا بٸر جىلدا ٷش مەرەكە عانا بار.

31 تامىز – مۋستاكيلليك, ياعني تەۋەلسٸزدٸك مەرەكەسٸنە تەلەارنالاردا دەرەكتٸ فيلمدەر كٶرسەتٸلەدٸ, بەدەلدٸ قوعام قايراتكەرلەرٸنٸڭ قۇتتىقتاۋ سٶزدەرٸ ايتىلادى, ەڭبەكتەگەن سەبيدەن ەڭكەيگەن قاريياعا دەيٸن شاتتانىپ قۋانادى, تەك تاشكەنت قالاسىندا وت شاشۋ بولادى.

21 ناۋرىز – سامارقاندتىڭ كٶك تاسى ەرٸگەن, كٷن مەن تٷننٸڭ تەڭەسٸپ, جەر-دٷنيە جاڭا تٷسكەن كەلٸنشەكتەي قۇلپىرىپ, تابيعات-انا قىستان قۇتىلىپ, كٶكوراي شالعىن كٶك مايسا شٶپتٸڭ يٸسٸ اڭقىپ, جان-جانۋار قايتا تٷلەپ, ٸرٸ قارا مال شٶپكە تويىپ, قۇستار قايتا ورالىپ, تۋعان-تۋىس بٸرٸن-بٸرٸ ناۋرىز كٶجەگە شاقىرىپ, (سٷمالاك) قايناتىپ, مەرە-سەرە بولىپ تٶس قاعىستىرىپ, رەنٸش-نازى بولسا كەشٸرٸم سۇراسىپ, اعاش وتىرعىزىپ دٷركٸرەتٸپ تويلايدى.

ٷشٸنشٸ مەرەكە قۇربان ايت – ەر جىلى ٶزگەرٸپ تۇرعاندىقتان, ٷش كٷن ارنايى دەمالىس جارييالانادى. ارنايى بەكٸتٸلگەن جەرلەردە عانا, قۇربان شالىپ, قوناققا شاقىرىپ, ٶتٸپ كەتكەن اتا-بابالارىنا قۇران باعىشتايدى.

ال بٸز شە?

2005 جىلى 28 جاسىمدا تاشكەنت قالاسىنان استاناعا قونىس اۋداردىم. سودان بەرٸ قازاقستانداعى نەشە تٷرلٸ ادام ايتسا نانعىسىز قىلمىستار مەن توي-مەرەكەلەردٸڭ كۋەسٸ بولىپ جٷرمٸن.

قىستىڭ كٶزٸ قىراۋدا, سارىارقانىڭ سارى ايازى مەن قاقاعان قارلى بورانىندا تٷبٸمٸز تٷرٸك بولعانىنا قاراماستان, تٷرٸكتەكتەس مەملەكەتتەردەن الابٶتەن, مٷلدەم باسقا سارىندا ەۋەندەتۋگە قۇشتار 31 جەلتوقساندى ەلدەن ەرەكشە 1 قاراشادان باستاپ استانا ۆوكزالىنىڭ الدىنا شىرشا وتىرعىزىپ, جالت-جۇلت ەتكٸزٸپ كٷندٸز-تٷنٸ ەشەكەيلەپ قويادى, سول اياز اتا مەن اقشاقار 1 اقپانعا دەيٸن ٷش اي بويى تاپجىلماستان تۇرادى. استانا بويىنشا ونداي شىرشا ەربٸر مەكەمەنٸڭ الدىندا تۇرعىزىلادى.

ودان تىس كٶشەدەگٸ «س نوۆىم گودوم», «جاڭا جىلىڭىزبەن» دەگەن جازۋلار جاڭبىردان كەيٸنگٸ بەيشەشەكتەي قاپتاپ كەتەدٸ.

وسىلاي بٸر كٷنگە بولا داڭعازا داڭعىرتپەن ەسٸ كەتٸپ ەلەرٸپ, اۋزىنا كەلگەنٸن لەپٸرٸپ, ٶلگەن اتا-باباسى تٸرٸلٸپ كەلگەندەي قۋانىپ, وت اتىپ تۋلانىپ, كٶك قاتىنداي دولدانىپ جٷرگەن ەلەمدە قازاقتان باسقا بٸردە-بٸر حالىق جوق شىعار, سٸرە.

قازاقستان تەلەارنالارىن كٶرٸپ وتىرعان ادام بٸرەسە ورىسشا, بٸرەسە قازاقشا, بٸرەسە اعىلشىنشا, قىتايشا, فرانتسۋزشا ەن تىڭداپ سوڭىندا ەسەڭگٸرەپ قالادى, ٶيتكەنٸ قاي ەلدٸڭ تەلەارناسى ەكەنٸن تٷسٸنە الماي دال بولاسىڭ... تاڭنىڭ اتىسىنان قارا كەشكە دەيٸن ەن سالادى دا جاتادى.

ەندٸ قازاقستانداعى توي-مەرەكەلەردٸ تٸزٸپ كٶرەيٸك.

1 قاڭتار – جاڭا جىل دەپ تويلايدى.

7-13 قاڭتار – تاعى سول كٶرٸنٸس.

25 قاڭتار كٷنٸ «كرەستياندارمەن بٸرگە سۇپ-سۋىق سۋعا شومىلىپ كٷنەدان ارىلاسىڭ « دەگەن جالعان سٶزگە قۇدايداي سەنٸپ, جاتقان قاراكٶزدەردٸ كٶرٸپ جىلاعىم كەلەدٸ. قانداي بەيشارالىق دەسەڭشٸ.

14 اقپان قايداعى ۆالەنتين كٷنٸ دەپ ساندىراقتايدى, جاستار جاعى بٸر-بٸرٸن پەتەرگە سٷيرەپ, زينا جاساۋعا اسىعادى. قىزدىڭ اياعى اۋىر بولىپ قالسا, الدىرتىپ تاستاۋعا تىرىسادى نەمەسە سەبيلەر ٷيٸنە تاپسىرىپ قۇتىلادى. كەيٸن سٷيٸپ قوسىلعان كٷيەۋٸنەن بالا كٶتەرە الماي ەكٸ تٸزەسٸن قۇشاقتاپ بارماق تٸستەپ جٷرگەن قازاق قىزدار قانشاما.

بيىلدان باستاپ ەلباسى «1 ناۋرىز – العىس ايتۋ كٷنٸ» دەپ جارييالاپتى-مىس. كٸمگە كٸم العىس ايتۋ كەرەك ەكەنٸن ٶزدەرٸ تٷسٸنبەيدٸ.

3 ناۋرىز – كەشٸرۋ كٷنٸ.

8 ناۋرىز – حالىقارالىق ەيەل قىزدار كٷنٸ. پرەزيدەنت اقورداعا بەلسەندٸ قىز-كەلٸنشەكتەردٸ شاقىرىپ ولاردى بٸر كٷلدٸرٸپ, بٸر جىلاتادى.

13-14 ناۋرىز – ەلٸمٸزدٸڭ باتىس ٶڭٸرٸ «امال كٶرٸسۋ كٷنٸن» اتاپ ٶتەدٸ.

21-22-23 – ناۋرىز ۇلىستىڭ ۇلى كٷنٸ.

1 مامىر – حالىقتار دوستىعى كٷنٸ.

7 مامىر – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وتان قورعاۋشىلار كٷنٸ. نەگٸزٸ داريعا نازارباەۆانىڭ تۋعان كٷنٸ.

9 مامىر – جەڭٸس كٷنٸ.

25 مامىر – سوڭعى قوڭىراۋ كٷنٸ.

31 مامىر – قۋعىن-cٷرگٸندٸ ەسكە الۋ كٷنٸ.

1 ماۋسىم – بالالار كٷنٸ.

6 شٸلدە – استانانىڭ ھەم ەلباسىمىزدىڭ تۋعان كٷنٸ, 1-10 شٸلدە ارالىعىندا استانادا ەر تٷرلٸ ٸس-شارالار بولىپ ٶتەدٸ.

30 تامىز – كونستيتۋتسييا كٷنٸ.

1 كىركٷيەك – بٸلٸم كٷنٸ.

22 كىركٷيەك – تٸلدەردٸ دامىتۋ كٷنٸ.

1 قازان – ۇستازدار كٷنٸ.

1 جەلتوقسان – تۇڭعىش پرەزيدەنت كٷنٸ.

ودان قالا بەردٸ قۇربان ايت, ورىستاردىڭ پوستحاسى, ەر جىلى ٶتەتٸن استانا ەكونوميكالىق فورۋمى, ەۋرازييالىق مەدييا فورۋمى, دٷنيە جٷزٸنٸڭ دٸندەرٸنٸڭ سامميتٸ, ەۋرازييا ەكونوميكالىق وداق جينالىسى, EXPO-2017, ت.س.س...

قىپ-قىزىل شىعىن, تاۋسىلمايتىن, بٸتپەيتٸن توي—دۋمان...

ابايدىڭ ايتقان «مال شاشپاعى» بولىپ شىعا كەلمەي مە? بٸز بەن سٸزدٸڭ سالىعىمىزدان جينالعان قايران اقشالار-اي. 

دوللاردىڭ تۇراقسىزدىعى, جاپپاي جۇمىسسىزدىق, 25 جىلدا دەنٸ ساۋ بٸر زاۆود نەمەسە بٸر فابريكا جۇمىس ٸستەمەيدٸ, تەك شيكٸزاتقا تەۋەلدٸ ەلگە اينالعانىمىزدى بٸلمەي دە قالدىق...

جۇمامۇرات شەمشٸ,

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

(Abai.kz سايتىنان ىقشامدالىپ الىندى)