بٸز, بەرٸمٸز دە بالا بولدىق, سول بٸر الاڭسىز دەۋرەندٸ باستان ٶتكەردٸك, ال بالالاردىڭ بويىنا تۋعانىنان دۇرىس كٶزقاراستار مەن ۇلتتىق نانىمداردى سٸڭٸرۋ, ولاردى تۋعان تاريحىمەن, تەگٸمەن تانىستىرۋ, پاتريوتتىق رۋحتى سٸڭٸرۋگە مٷمكٸندٸك بەرۋ ٶتە ماڭىزدى. ٶيتكەنٸ, پرەزيدەنتٸمٸز ايتقانداي, «وتانعا دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸك وتباسى وشاعىنا دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸكتەن باستالادى, ال تۋعان شاڭىراقتان العان تەربيە – بارشا حالقىمىزدىڭ سالاۋاتتى, تابىستى بولاشاعىنىڭ كەپٸلٸ».
تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىنداعى مەملەكەتتٸڭ بۇل مەسەلەدەگٸ دەيەكتٸ ساياساتى ٶزٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن كٶرسەتٸپ-اق جاتىر.
قر پرەزيدەنتٸنٸڭ جانىنداعى ەيەلدەر ٸستەرٸ جەنە وتباسىلىق-دەموگرافييالىق ساياسات جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق كوميسسييا دا وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋدا جەنە وتباسى قۇندىلىقتارىن ناسيحاتتاۋدا ماڭىزدى رٶل اتقارىپ كەلەدٸ. ۇلتتىق كوميسسييا مەملەكەت باسشىسىنىڭ از قامتىلعان وتباسىلاردى قولداۋعا, انا مەن بالانى, رەپرودۋكتيۆتٸ دەنساۋلىقتى نىعايتۋعا, وتباسى سالاسىنداعى زاڭنامالىق بازانى جەتٸلدٸرۋگە جەنە ەيەلدەردٸڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان كٶپتەگەن باستامالارى رەتٸمەن جٷزەگە اسىپ, مۇقىم ۇلتتى العا جىلجىتۋدا.
ەل ٶمٸرٸندەگٸ ايتۋلى وقيعالاردىڭ بٸرٸ قىركٷيەك ايىنىڭ ەكٸنشٸ جەكسەنبٸسٸندە اتالىپ ٶتەتٸن وتباسى كٷنٸن مەرەكەلەۋ جەنە وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى تەربيەلەۋ جەنە وتباسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا جىل سايىنعى «مەرەيلٸ وتباسى» ۇلتتىق بايقاۋىنىڭ ٶتكٸزٸلۋٸ بولدى. وسى شارا بارىسىندا نەكە جەنە وتباسى جاعدايى دا ايرىقشا نازارعا الىنادى. وسى ٸس-شارانىڭ ارقاسىندا ەلٸمٸزدٸڭ ەڭ لايىقتى وتباسىلارىنا سالتاناتتى جاعدايدا قۇرمەت كٶرسەتٸلۋدە.
بۇل كەڭ بايتاق وتانىمىزدىڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندە تۇراتىن, شاڭىراق باقىتىنىڭ قايتالانباس تەجٸريبەسٸنە يە بولعان ەرتٷرلٸ جاستاعى, ەتنيكالىق ورتاداعى, كەسٸپتەگٸ ادامداردىڭ ەسٸمدەرٸن كٶپشٸلٸككە تانىتادى, ٷلگٸ الۋعا سەپتەسەدٸ. دەگەنمەن, ەر لاۋرەاتتىڭ ٶز تاريحى بار, ول دەگەنٸڭٸز قايتالانباس ەۋەن سيياقتى ەستٸلەتٸنٸنە قاراماستان, بٸرٸكتٸرۋشٸ موتيۆ ٸسپەتتٸ. ولار ٶز بالالارىنا, نەمەرەلەرٸنە جەنە اينالاسىنا ۇلتتىق نەگٸزگە ساياتىن قۇندىلىقتار مەن تەربيەنٸڭ دۇرىس جٷيەسٸن سٸڭٸرەدٸ.
مەملەكەتتٸك وتباسىلىق-دەموگرافييالىق ساياساتتى قولداۋدا ازاماتتىق قوعامنىڭ تٷرلٸ ينستيتۋتتارىنا ٷلكەن كٶڭٸل بٶلٸنەتٸنٸن اتاپ ٶتكەن جٶن. بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاقستاندا مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸك نەگٸزٸندە جاس وتباسىلارعا, جالعىزباستى انالارعا, بالالارعا, قارتتارعا جان-جاقتى كٶمەك كٶرسەتۋ مەسەلەلەرٸمەن اينالىساتىن كٶپتەگەن قوعامدىق ۇيىمدار بار. ولاردىڭ قاتارىندا زاماناۋي ٷردٸستەر مەن الدىڭعى بۋىننىڭ جيناقتاعان تەجٸريبەسٸن بٸرٸكتٸرەتٸن «وتباسىم» ۇلتتىق قۇندىلىقتار ورتالىعى جۇمىس ٸستەيدٸ. ٶيتكەنٸ, ۇلتتىڭ گەنەتيكالىق كودىن الىپ جٷرەتٸن جالعىز دٷنيە – وتباسى.
ۇرپاقتار ساباقتاستىعى مەسەلەسٸنە تەرەڭ نازار اۋداراتىن بۇل ورتالىق جاستىق جٸگەر مەن عاسىرلار بويى جيناقتالعان دانالىقتى بٸرٸكتٸرۋگە كٷش سالادى. وسى ەكٸ باعىتتى دامىتا وتىرىپ, قازاقى بولمىس, بايىرعى بٸلٸم قويماسىن جويماي, ەل تاريحىنداعى جاڭا بەلەسكە ٶتە ٷيلەسٸمدٸ قادام باسقاندىعىن ايقىن كٶرسەتەتٸن كٶپتەگەن جوبالاردى ەزٸرلەپ, جٷزەگە اسىرىپ جاتىر. جاس ۇرپاقتى قولداۋ جەنە مٷمكٸندٸكتەردٸڭ جاڭا كٶكجيەكتەرٸنە باعىتتاۋ شارالارى دا كٶڭٸل كٶنشٸتەدٸ
ورتالىق 2014 جىلدىڭ اقپان ايىندا تەۋەلسٸزدٸك سارايىندا استانا جۇرتشىلىعىنا تانىستىرىلدى. قوعامدىق بٸرلەستٸك كٶپتەگەن ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى بار جوبالاردى جٷزەگە اسىردى, ونىڭ بٸرٸنشٸسٸ ۇلتتىق دەستٷردٸ پاش ەتۋ جەنە وتاندىق كيٸم ديزاينەرلەرٸن تانىمال ەتۋ شارالارى بولدى. ودان كەيٸنگٸ باسقا دا جوبالار: قازاق تاعامدارىنىڭ ۇمىتىلىپ بارا جاتقان رەتسەپتەرٸن جاڭعىرتۋ, ۇلتتىق ويىنداردى ٶتكٸزۋ, حالىقارالىق ٸس-شارالار مەن دٶڭگەلەك ٷستەلدەرگە, كٶرمەلەرگە قاتىسۋ, «بٸز نەكەنٸ ساقتاۋ ٷشٸن!» ەرٸكتٸ كواليتسيياسى باستاپقى مٷددە تۇرعىسىنان شىعا بٸلدٸ دەسەك, قاتەلەسپەيمٸز.
ورتالىق جۇمىسىنىڭ بٸرٸ – كٸتاپ پەن ەدەبيەت ارقىلى وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋ. ٶتكەن جىلى اكادەميك بولات بوپايۇلىنىڭ «قازاق ەدەبيەتٸ» جەنە «قازاق ناۋرىزناماسى» كٸتاپتارىنىڭ تۇساۋى كەسٸلدٸ. قازٸر ورىس تٸلٸندەگٸ «قازاقتىڭ سالت-دەستٷرٸ مەن مەدەنيەتٸ» اتتى كٸتاپ باسپاعا دايىندالۋدا. بۇل قىزىقتى دا تارتىمدى دەستٷرلەردٸ عانا ەمەس, ۇلتتىق تاعامداردىڭ ۇمىتىلىپ بارا جاتقان تٷرلەرٸن دە سيپاتتايتىن كٶلەمدٸ جەنە مازمۇندى جيناق. مىسالى, جاۋجٷرەك, بىلامىق, قارىن بٷرمە, وراما سيياقتى ۇلتتىق تاعامدارىمىزدى پاش ەتەدٸ.
دانا بابالارىمىز ايتقانداي: «وتباسى جوق ادام تامىرسىز اعاشپەن تەڭ». تامىر جٷيەسٸ ٶسٸمدٸكتٸ ٶزٸنە قاجەتتٸنٸڭ بەرٸمەن قورەكتەندٸرەتٸنٸ, تۇقىمدى ٶركەنگە, ٶركەندٸ ساباققا اينالدىراتىنى سيياقتى, ٶزارا تٷسٸنٸستٸككە, ادامگەرشٸلٸك ۇستانىمدارعا نەگٸزدەلگەن تەربيە, سالت-دەستٷر ساباقتاستىعىنا نەگٸزدەلگەن تۋىستىق بايلانىستاردىڭ كەڭ جٷيەسٸ نەزٸك تە تاپ-تازا بالانىڭ ساناسىنا مولىنان ازىق بەرەدٸ, ناعىز ۇلتتىق ۇستىندا ٶسٸرەدٸ. بۇل ٶسكٸننٸڭ قانداي بولۋى وتباسىندا پايدا بولعان جەنە سٸڭٸرٸلگەن ەموتسيونالدى ازىققا بايلانىستى.
قازٸرگٸ بالالار شەتەلدٸك فيلمدەردٸ, مۋلتفيلمدەردٸ كٶرۋدٸ, ٶزگە ەلدٸڭ, ەسٸرەسە باتىستىڭ مۋزىكاسىن تىڭداۋدى ۇناتاتىنىن جيٸ ايتامىز. بٸراق بالالارىمىزدى وتانسٷيگٸشتٸككە, وتانعا, مەملەكەتتٸك رەمٸزدەرگە, ۇلتتىق سالت-دەستٷرگە دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸك رۋحىندا تەربيەلەۋ ٷشٸن ٶزٸمٸز نە ٸستەي الامىز? بۇل رەتتە ەڭ الدىمەن ەر ادامنىڭ ٶز بالاسىن تەربيەلەۋدەگٸ جەكە جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ارتتىرۋ كەرەك. بۇل ماڭىزى زور جٷكتٸ بالاباقشاعا, مەكتەپكە نەمەسە ۋنيۆەرسيتەتكە ارتپاۋ كەرەك. رۋحاني جەنە ادامگەرشٸلٸك قۇندىلىقتاردىڭ بارلىق نەگٸزدەرٸ جاستايىنان وتباسىندا قالانادى.
بٸرتۇتاس بولاشاق ەلٸن قالىپتاستىرۋ – مەملەكەت باسشىسى ايتقان «100 ناقتى قادام» اۋقىمدى رەفورماسىنىڭ ەڭ ماڭىزدى باعىتى. سوندىقتان ەربٸر قازاقستاندىق ٷشٸن «مەڭگٸلٸك ەل» قۇندىلىقتار جٷيەسٸنٸڭ مۇراتتارىن, جالپى قازاقستاندىق ٷي ۇلتتىق يدەياسىن تٷسٸنۋ جەنە سٸڭٸرۋ ايرىقشا سالماقتى شارۋا. رەسپۋبليكادا باستى قۇندىلىق – سان الۋاندىقتاعى بٸرلٸكتٸ كٶرسەتەتٸن قازاقستاندىق بٸرەگەيلٸك پەن حالىق بٸرلٸگٸنٸڭ قالىپتاسقان مودەلٸ جاساقتالدى. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ شيرەك عاسىرىندا بٸز باستى بايلىعىمىز – تۇراقتىلىق, بارلىق ەتنوستاردىڭ تەڭدٸگٸ جەنە تولەرانتتىلىق ەكەنٸن تٷسٸندٸك. بٸز قازاقستان حالقىنىڭ بٸرەگەي بٸرلٸگٸنٸڭ اتموسفەراسىن ساقتاي بٸلۋٸمٸز كەرەك, بۇعان اتا-بابالارىمىزدىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ەدەت-عۇرىپتارى مەن دەستٷرلەردە جيناقتالعان بٸلٸمٸ مەن دانالىعى كٶمەكتەسەدٸ.
تاريحي دەستٷرلەر نەگٸزٸندە وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى تەربيەلەۋ ەرتٷرلٸ مەدەنيەتتەر ساباقتاستىعى مەن ۇلتارالىق كەلٸسٸمدٸ نىعايتادى.
ناعىز رۋحاني-ادامگەرشٸلٸك جەنە دەستٷرلٸ وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى سٸڭٸرگەن وتباسى عانا مەملەكەتتٸڭ تٸرەگٸ بولادى.
