ەلٸمٸزدە وتباسىلىق سوتتاردىڭ ٸسكە قوسىلىپ, جاس جۇبايلاردى بارىنشا جاراستىرۋعا, مەدياتسييا ارقىلى تاتۋلاستىرۋعا كٶڭٸل بٶلٸنۋٸ, ودان قالدى وتباسى قۇندىلىعىن قالىپتاستىراتىن “مەرەيلٸ وتباسى” سەكٸلدٸ جوبالاردىڭ ۇيىمداستىرىلىپ, اجىراسۋ سالىعىنىڭ كٶبەيٸپ, ەرلٸ زايىپتىلاردىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ارتتىراتىن زاڭنامالاردىڭ قابىلدانۋى, وتباسىلىق مەرەكەلەردٸڭ پايدا بولۋى وسىنىڭ ايعاعى.
مەسەلەن بيىل ەلٸمٸزدە العاش رەت ەكەلەر كٷنٸ مەن انالار كٷنٸ رەسمي تٷردە بەلگٸلەنٸپ تويلاندى. ەكەلەر كٷنٸ ماۋسىم ايىنىڭ ٷشٸنشٸ جەكسەنبٸسٸنە بەكٸتٸلسە, ال انالار كٷنٸ مامىردىڭ ەكٸنشٸ جەكسەنبٸسٸ اتاپ ٶتٸلمەك.
اتاپ ٶتەر بولساق, ناۋرىز ايىندا اشىق نقا سايتىندا جارييالانعان ٷكٸمەت جوباسىندا «ەكەلەر كٷنٸ» مەن «انالار كٷنٸن» بەكٸتۋ تۋرالى ۇسىنىس كٶتەرٸلگەن بولاتىن. اراعا ەكٸ اي سالىپ, پرەمەر-مينيستر ەليحان سمايىلوۆ تيٸستٸ ٷكٸمەت قاۋلىسىنا قول قويىپ, «ەكەلەر كٷنٸ» مەن «انالار كٷنٸ» مەرەكەسٸ رەسمي تٷردە بەكٸتٸلدٸ. وتباسىنداعى ەكەنٸڭ رٶلٸن كٷشەيتٸپ, اناعا قۇرمەتتٸ ارتتىراتىن, ەكە مەرتەبەسٸن كٶتەرۋگە ىقپال ەتەدٸ دەپ كٷتٸلٸپ وتىرعان بۇل كٷننٸڭ ەلٸمٸزدەگٸ وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋعا دا ىقپال ەتەرٸ انىق.
مەرەكەنٸڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتكەن اقپارات جەنە قوعامدىق دامۋ مينيسترلٸگٸ "مەرەكەلٸك كٷندەردٸڭ تٸزبەسٸنە "ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن ەلدەرٸندە وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋ, وتباسى جەنە اتا-انا ينستيتۋتىن نىعايتۋ ٷشٸن اتالىپ ٶتەتٸن "انالار كٷنٸ" جەنە "ەكەلەر كٷنٸ" مەرەكەلەرٸ ەلٸمٸزدە دە رەسمي مەرەكە رەتٸندە بەلگٸلەندٸ. “ەكەلەر كٷنٸ" مەرەكەسٸن ەنگٸزۋ قازاقستانداعى وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى ٸلگەرٸلەتۋگە, وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋعا, سونداي-اق ەكەلەر ينستيتۋتىن دامىتۋعا ىقپال ەتەدٸ. مۇنداي مەرەكە كٶپتەگەن ەلەم ەلدەرٸندە بار", – دەپ مەلٸمدەدٸ.
– الداعى ۋاقىتتا بۇل كٷندەردٸڭ ماڭىزىن ارتتىرىپ, وتباسى قۇندىلىعىن قالىپتاستىرۋعا ٶز ىقپالىن تيگٸزسٸن دەسەك, ولاردىڭ مەرەكەلەنۋٸنٸڭ دە بەلگٸلٸ بٸر جٷيەسٸن قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك, – دەيدٸ ەتنوگراف عالييا قايداۋىلقىزى. – بۇل كٷندەردٸڭ بەلگٸلەنۋٸ دەر كەزٸندە قولعا الىنعان يگٸ شارا بولدى. تالاي جىلدار انالار كٷنٸ دەپ 8 ناۋرىز تويلاپ كەلدٸك. ەندٸ وسى انالار كٷنٸ مەن ەكەلەر كٷنٸن جالپىحالىقتىق مەرەكەگە اينالدىرا الساق ماقساتىمىزدىڭ ورىندالعانى. مەسەلەن وسى كٷنٸ وتباسىلىق جارىستار ۇيىمداستىرساق, كٶپ بالالى, التىن قۇرساقتى انالارىمىزدى دەرٸپتەيتٸن شارالار ۇيىمداستىرىلسا, تەلەديداردان ەكەنٸڭ وتباسىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸگٸ تۋرالى روليكتەر كٶرسەتٸلٸپ, ەكەلەرٸنە جەتٸ اتا ەسٸمٸ جازىلعان قول ەڭبەكتەرٸن سىيعا بەرٸپ قۋانتسا, ەكەلەردٸڭ ەرلٸگٸ, وتباسىن اسىراۋداعى جانكەشتٸلٸگٸ پاش ەتٸلٸپ جاتسا شٸركٸن.
مەكتەپتەرگە ارنايى كەلٸپ, ەسكەري قىزمەتكەرلەر مەن قۇتقارۋشى ماماندارى ٶز ماماندىقتارىنىڭ قيىندىقتارى مەن قىزىقتارىن بٶلٸسسە, مەكتەپتەگٸ ەر بالالاردىڭ بويىندا جٸگٸتتٸك مٸنەز قالىپتاستىرۋعا, قارىنداسقا اعا بولىپ قامقور بولۋدى ۇعىنىپ, اناسىنا كٶمەكتەسۋگە دايار تۇرار ەدٸ.
ەر جٸگٸتتٸڭ شىنايى بولمىسىن سەزٸنە تٷسەر ەدٸ. ەڭ باستىسى بۇل كٷندەردٸ بەلگٸلەدٸك, ەندٸ تەك سونى تيٸمدٸ پايدالانۋعا تىرىسايىق.
مەسەلەن قازاقستاندا مەكتەپ جاسىنا تولماعان بالالاردىڭ كٷتٸمٸ مەن تەربيەسٸنە ەكەلەردٸڭ تەك 6,6% عانا قاتىسادى ەكەن. دەمەك تالاي ەر بالانىڭ وتباسىندا, ٶمٸرٸندە ەكەنٸڭ رٶلٸ جەتٸسپەيدٸ. حالىق ٸشٸندە دە وتباسىلىق ەدەتتەر قالىپتاسىپ, سول كٷنٸ بٶلەك شىعىپ كەتكەن بالالارى انالارىن, ەكەلەرٸن ٸزدەپ كەلٸپ, بٸر داستارحان باسىندا باس قوساتىن مٷمكٸندٸكتەر تۋىنداتا الساق كەرەمەت بولار ەدٸ.
نەگٸزٸ حالقىمىزدىڭ وتباسىنداعى قالىپتاسقان ۇلتتىق ەدەت عۇرىپتارى كەرەمەت, تەك سولاردى ۇمىتىپ قالدىق. ەكەنٸڭ قىزىنا شەشەسٸ ارقىلى شىعۋى, ەكە مەن قىز اراسىنداعى كەرەمەت سىيدى بايقاتادى. نەمەسە كٸشٸلەردٸڭ ٷلكەندەرگە قاتىستى ەدەبٸ 100 مەكتەپ بەرە الماس ەرەكشە ۇلتتىق مەنتاليتەتٸمٸز ەدٸ. وسى مەرەكە سول ەدەپتەردٸ ەسكە سالارداي بولسا دەيمٸن, – دەيدٸ.
شىنى كەرەك بيىل بٸرٸنشٸ رەت تويلانعان مەرەكە اتاۋلى كٷننٸڭ ماڭىزىن اشىپ كٶرسەتە الماعانداي. دەگەنمەن ەتونگراف عالييا قايداۋىلقىزى ايتقانداي «انالار كٷنٸ» مەن «ەكەلەر كٷنٸنٸڭ» ماڭىزىن ارتتىرۋ ٶز قولىمىزدا.
وسى ورايدا وتباسى قۇندىلىقتارى ۇعىمىنان ايرىلۋىمىزعا نە سەبەپ? مامانداردى سٶزگە تارتىپ كٶرگەن ەدٸك.
دەموگراف ەسەن قۋانىشبەكۇلى
– وتباسىلىق قۇندىلىقتاردىڭ ٶزگەرۋٸنە ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك, مەدەني فاكتورلار دا ەسەر ەتەدٸ. ەلەم قازٸر تەز ٶزگەرٸپ جاتىر. مەدەنيەتتەر مەن ٶركەنيەتتەر ميداي ارالاسقان قوعامدا ٶزگەرٸسكە ۇشىراۋىمىز قالىپتى قۇبىلىس.
دەگەنمەن ۇلتتىق وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋعا بارىنشا تىرىسۋىمىز كەرەك. سوندا جاھاندانۋعا جۇتىلمايمىز. عاسىرلار بويى قالىپتاسقان كەلٸننٸڭ اتاسىنىڭ بەتٸنە تٸك قاراماۋى, بالانىڭ ەكەگە سٶز قايتارماۋى, قول كٶتەرمەۋٸ, بالاعات سٶز ايتپاۋى سەكٸلدٸ قۇندىلىقتارىمىزدان ايرىلماۋىمىز كەرەك.
كەيدە سٷيٸسٸپ امانداسىپ جاتاتىن اتا مەن كەلٸندەردٸ كٶرگەندە بٸرتٷرلٸ بولامىن. نەمەسە ەكەسٸ جٶن سٶز ايتىپ جاتسا, بالاسىنىڭ جٷرە تىڭداۋى دەگەن سەكٸلدٸ مەسەلەر وتباسىنداعى تەپە تەڭدٸلٸك زاڭدىلىعىن بۇزادى. سوندىقتان اتانىڭ ورنى, كەلٸننٸڭ رٶلٸ, ەنەنٸڭ مٸندەتٸ, بالانىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ دەگەن دٷنيەلەردەن ايرىلىپ قالىپ جاتىرمىز.
سول اسىل قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ناسيحاتىن ارتتىرساق ٶكٸنبەس ەدٸك. جالپى ەركٸم ٶز ورنىن بٸلە شاڭىراق شايقالماس ەدٸ. جاھاندانۋ سول ەركٸمدٸ ٶز ورنىنان ايىردى. نەتيجەسٸندە اجىراسۋ كٶبەيٸپ كەتتٸ. اتاپ ٶتەر جايت, تەلەديداردان كٶسەتٸلەتٸن ٶنٸمدەردە دە اتا-انا وبرازى بيٸك, بالانىڭ اتا-اناعا دەگەن قۇرمەتٸ شەكسٸز جەنە اتا-انالار تاراپىنان بالاعا قاتىناستىڭ مەن¬تاليتەتٸمٸزگە ساي بولۋى ەسكەرٸلۋٸ كەرەك. ادامي قاسيەتتەر, وتباسى قۇندىلىقتارى, ونىڭ ٸشٸندە مورالدىق, رۋحاني قۇندىلىقتاردى دەرٸپتەيتٸن دٷنيەلەر عالامتوردا, تەلەديداردا كٶبٸرەك كٶرسەتٸلۋٸ كەرەك.
عالامتورعا دا شەكتەۋ كەرەك. جاستارى بٸرگە تولا سالا تەلەفوننان نە بولسا سونى كٶرٸپ وتىراتىن بالانىڭ بولاشاعىنان قورقام. تالاي ەل بالالاردىڭ عالامتوردان كٶرەتٸن دٷنيەلەرٸنە تٷرلٸ شەكتەۋ قويدى. بٸزگە دە وسى قادام كەرەك, – دەيدٸ.
قۋانىش ەرمەكوۆا
