قازاقستانداعى قۇرىلىس سالاسىنىڭ دامۋىنا ارقانىڭ تٶسٸندەگٸ استانانىڭ ايرىقشا ىقپال ەتكەنٸ داۋسىز. «شەۆرون» كومپانيياسى جەنە «قالا مەن دالا» گازەتٸنٸڭ بٸرلەسكەن جوباسى شەڭبەرٸندە بۇل جولعى ەڭگٸمەمٸز قۇرىلىس سالاسى تٶڭٸرەگٸندە بولماق. ەرينە, بۇل سالانىڭ اۋقىمى كەڭ. بٸردٸ ايتىپ, بٸردٸ قويىپ كەتپەۋ ٷشٸن ناقتى تاقىرىپتى تاڭدادىق. ەلٸمٸزدە ٶندٸرٸلە باستاعان زاماناۋي كومپوزيتتٸ قۇرىلىس ماتەريالدارى مەن تىڭ تەحنولوگييالار جايىندا سٶز قوزعايمىز.
وتقا سالسا جانبايدى. ول نە?
قۇرىلىس سالاسىندا سۇرانىسقا يە وتاندىق قۇرىلىس ماتەريالدارى از دا بولسا بار. سولاردىڭ بٸرٸ, جانۋ مەسەلەلەرٸ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عالىمى ۆلاديمير ەفرەموۆ ويلاپ تاپقان ٶرتكە قارسى جابىن. يە, سولاي. جوبانى ويلاپ تابۋ ٷشٸن عالىم10 جىلىن سارپ ەتٸپتٸ.
– كەز-كەلگەن قۇرىلىس نىسانىن سالعاندا ونىڭ ٶرتكە قارسى قاۋٸپسٸزدٸگٸنە مەن بەرەدٸ. قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ 20 پايىزى ٶرت قاۋٸپسٸزدٸگٸنە جۇمسالاتىنىن بٸرەۋ بٸلسە, بٸرەۋ بٸلمەۋٸ مٷمكٸن. ٶز باسىم ٶرتكە قارسى ححح14 جابىنىن ەزٸرلەۋ ٷشٸن 10 جىل ۋاقىتىمدى سارپ ەتتٸم. بٸزدٸڭ جابىندى كٶرگەن ادام العاشقىدا بوياۋمەن شاتاستىرادى. يە, ونى بوياۋ سيياقتى قولدانىلادى. دەگەنمەن ونى ٶرتكە قارسى جابىن دەپ اتاعان جٶن. ول اعاش پەن تەمٸرگە بوياۋ سيياقتى جاعىلعانمەن, ٶرت ورىن العان جاعدايدا حيمييالىق رەاكتسيياعا تٷسٸپ, قالىڭدىعى 1-1,5 ميلليمەتر كٶلەمٸندەگٸ جابىن كٶبٸكتەنٸپ, ٶزٸنٸڭ باستاپقى قالىڭدىعىنان 50-100 ەسەگە دەيٸن ٸسٸنٸپ شىعادى. وسىلايشا ححح14 قۇرىلىس نىسانىنىڭ قاڭقالارىن جانىپ كەتپەۋدەن ساقتايدى.
وسى ورادان عالىمنىڭ ەڭگٸمەسٸن ٷزەيٸك. ول ٶز سٶزٸندە «نىساننىڭ قاڭقالارىن ساقتايدى» دەيدٸ. نىساننىڭ قاڭقاسى قازٸرگٸ كٷنٸ تەمٸردەن تۇرعىزىلادى? ال تەمٸر وتقا جانۋشى ما ەدٸ? عالىمعا وسى سۇراقتى قويدىق
– يە, تەمٸر وتقا جانبايدى. بٸراق قاندايدا بٸر ٸرٸ نىساندا الاپات ٶرت بولسا تەمپەراتۋرا 500 گرادۋسقا دەيٸن كٶتەرٸلەدٸ.تۇتاس عيمارتتى ۇستاپ تۇرعان تەمٸر باعانالار جوعارى تەمپەراتۋرا كەزٸندە ٶزٸنٸڭ بەرٸكتٸك قاسيەتٸن جوعالتادى. مۇنداي جاعدايدا تەمٸر باعاندار مايىسىپ, كٶز الدىڭىزدا عيمارات وپىرىلىپ قۇلاپ تٷسۋٸ مٷمكٸن. ەگەر تەمٸر باعانالاردى ححح14 جابىنمەن قاپتالسا, مۇنىڭ الدىن الۋعا بولادى, – دەدٸ بٸزگە عالىم.
كٷشتٸ يە? عالىم بٸزگە جوبانى تەجٸريبە جٷزٸندە كٶرسەتتٸ. اعاشتان جاسالعان ەكٸ يتتٸڭ ۇياسىنىڭ بٸرٸن ححح14 ٶرتكە قارسى جابىنىمەن قاپتاپ, ەكٸنشٸسٸن قاپتاماي ٶرتەگەندە 10-15 مينۋتتىڭ ٸشٸندە قاپتالماعان ۇياشىق ٶرتەنٸپ, زاماتتا كٷلگە اينالدى. ال ٶرتكە قارسى جابىن قولدانىلعان ۇياشىق ٸسٸنٸپ, مٷلدە جانباي قويدى. بۇدان كەيٸن ۆلاديمير لەوندۆيچ جانباعان ۇياشىقتىڭ سىرتىنداعى كٶبٸكتٸ قىرىپ تاستاعاندا اعاش ٶرتەنبەك تٷگٸلٸ, كٷيٸكتە شالماعانىن كٶرٸپ, قايران قالدىق! ححح14 ٶرتكە قارسى جابىنىن قولدانسا 5 جىلعا دەيٸن تٸلسٸز جاۋدان قورىقپاۋعا بولادى ەكەن.
باستىسى ٶندٸرٸس بار. جانۋ مەسەلەلەرٸ ينستيتۋتى وسى بٸر كومپوزيتتٸك قۇرىلىس ماتەريالىن ەكسپورتقا شىعارىپ جاتىر.
جەردٸڭ ٷشتەن بٸرٸن قۇرايتىن بايلىق
بازالت تۋرالى نە بٸلەمٸز وسى? قۇرىلىسقا اسا قاجەت وسى بٸر قاراپايىم عانا تاستىڭ سىرىن بٸلۋ ٷشٸن بازالتتى زەرتتەۋگە, سەنەسٸز بە 30 جىل عۇمىرىن سارپ ەتكەن (!) قۋاندىق بەرتاەۆپەن سٶيلەستٸك.
بەرتاەۆ بازالتتىڭ پايدالى زات ەكەنٸن دەلەلدەۋ ٷشٸن باسىنداعى باسپاناسىن دا ساتقان. ٶكٸنٸشكە وراي, ونىڭ يدەياسى, عىلىمي ەڭبەگٸ ەلٸمٸزدە لايىقتى باعاسىن العان جوق...
عالىم قازٸر رەسەيدە جۇمىس ٸستەۋدە. بٸراق بٸر سەتتە دە ەلٸن ەستەن شىعارعان ەمەس. رەسەيگە حابارلاستىق.
– بازالتتىڭ سوڭىنا تٷسٸپ زەرتتەگەنٸمە 30 جىلدان استى. بٷگٸندە جەر بەتٸندەگٸ تەمٸر رۋداسى تاۋسىلۋعا تاياۋ. ارى كەتسە 40-50 جىلدان كەيٸن تەمٸر تاۋسىلادى. بۇدان كەيٸن قولدانىستان شىققان تەمٸر بۇيىمداردى قايتا بالقىتىپ, بٸراز ۋاقىت امالدايمىز. بٸراق دٷنيەجٷزٸ ٷشٸن تەمٸردٸڭ ورنىن الماستىراتىن ماتەريال قاجەت. سوندىقتان بازالت بٸرتٸندەپ تەمٸردٸڭ ورنىن باساتىنىنا سەنەم. ٶز باسىم بازالتتى العاش رەت جىلۋ ساقتاۋ ٸسٸنە پايدالانىپ, ونىڭ شەكسٸز مٷمكٸندٸگٸنە كٶز جەتكٸزدٸم.
وسى ارادا عالىمنان بازالت جايلى بٸراز قىزىقتى دەرەكتٸ ەستٸدٸك. بٸلسەك, بازالت جٸبٸنٸڭ بەرٸكتٸگٸ اسپالى كٶپٸرلەرگە پايدالانىلاتىن تروستان دا مىقتى ەكەن! دەگەنمەن, ونىڭ تەمٸردەن قانداي ارتىقشىلىعى بار?
عالىم بۇعان بىلاي دەپ جاۋاپ بەردٸ:
– ول ٶتە جوعارى تەمپەراتۋراعا شىدايدى. بٷگٸندە ەۋە ماماندارى ۇشاق اپاتتارىنىڭ كٶپشٸلٸگٸنە ۇشاقتىڭ سىرتىنا قاتقان مۇز دا سەبەپشٸ بولاتىنىن ايتۋدا. ەگەر بٸزدەر ۇشاقتىڭ سىرتقى بٶلٸگٸنە بازالتتى قولدانساق, مۇز قاتادى دەپ مٷلدە الاڭدامايمىز. ٶيتكەنٸ بازالتتان جاسالعان جابىنعا ەشقاشان سۋ تۇرمايدى, سىرعىپ كەتەدٸ. قىستا ۇشاقتاردىڭ مۇزىن قاعىپ ەۋرەگە تٷسپەيمٸز. ەلەمدەگٸ ەڭ قاتتى زات الماس. الماستىڭ تىعىزدىعى 10 پايىز بولسا, بازالتتٸكٸ 8-9 پايىزدى قۇرايدى. وسىدان-اق ونىڭ بەرٸك ماتەريال ەكەنٸن بايقاۋعا بولادى. ەلەكتر قۋاتىن تاراتاتىن كابەلدٸڭ سوزىلىپ كەتپەۋٸ ٷشٸن ونىڭ اراسىنا بولات تەمٸر سالىپ كەلدٸك. سوڭعى كەزدەرٸ بولات سىمدى بازالت جٸبٸ الماستىرا باستادى. نەتيجەسٸندە, كابەل بٸرشاما جەڭٸلدەپ, پايدالانۋعا قولايلى بولۋدا. ەدەتتە ەنەرگەتيكتەر 50 شاقىرىمعا سوزىلاتىن كابەلدٸ اۋىر تەحنيكامەن تارتىپ ماشاقاتقا تٷسٸپ جاتادى. ال اراسىندا بازالت جٸبٸ سالىنعان جەڭٸل كابەلدٸ كەز كەلگەن ادام قولمەن جيناپ الادى. ەگەر بولاتتان جاسالعان كابەلدٸ رەتتەپ جيناماساڭىز شاتاسىپ كەتەتٸنٸ بەلگٸلٸ. ال بازالت ٶزٸنٸڭ فورماسىن ەش ۋاقىتتا جوعالتپايدى, – دەيدٸ ول.
امان تٶلەەۆ قازاق عالىمىنىڭ كٶمەگٸنە مۇحتاج بولعان
بۇل عانا ەمەس. عالىمنىڭ ايتۋىنشا بازالتتى ۇنتاقتاسا تاپتىرماس تىڭايتقىش ەكەن. ايتالىق, ەلەمگە راۋشان گٷلدەرٸن ەكسپورتتايتىن گوللاندييا ەر گٷلدٸڭ تٷبٸنە بٸر-بٸر قاسىق بازالت ۇنتاعىن سەبەدٸ. ەرينە, بەكەردەن سەپپەيدٸ عوي...
ٷي سالاتىن 3D پرينتەر
– قىتايدا باردىم. ولار ٷي سالۋدا 3D پرينتەرلەر پايدالانىپ جاتىر. وسى ماقساتتا شانحايعا بارىپ, ونىڭ جۇمىسىمەن تانىستىم. ەرينە, قازٸرگٸ زاماندا 3D پرينتەر جاساپ كٶپشٸلٸكتٸ تاڭقالدىرا المايسىڭ. بۇل جەردە مەسەلە وسى پرينتەرگە قۇيىلاتىن سۇيىقتىقتا. ەدەتتە ٷي قۇرىلىسىنا قاجەتتٸ 3D پرينتەرلەرگە بەتوندى پايدالاناتىنى بەلگٸلٸ. بٸراق وعان قاراپايىم بەتون جارامايدى. ەگەر 3D پرينتەرمەن ٷي سالۋدى ماقسات تۇتساڭىز, 10-15 مينۋتتىڭ ٸشٸندە قاتاتىن بەتون قاجەت. قىتايدىڭ 3D پرينتەرلەرٸن تاماشالاعاندا, ونى قۇراستىرۋشىلار بەتوننىڭ قۇرامى جايىندا سىر شاشاپادى. قۇپييا ۇستادى. وسىدان كەيٸن بٸزدەر بەتوندى زەرتتەپ, ونىڭ قۇپيياسىن ٸزدەدٸك. ٸزدەنٸستٸڭ ارقاسىندا پوليمەر تٷتٸكشەلەردٸ ويلاپ تاۋىپ, ونى بەتونعا قوسىپ, 3D پرينتەردٸڭ جۇمىس ٸستەۋٸنە ىڭعايلى بەتون الدىق, – دەيدٸ جاس عالىم.
ەندٸ ٷي سالاتىن 3D پرينتەر جايىندا ايتايىق. شىڭعىس بولاشاق 3D پرينتەردٸڭ اۋماعى 15-20 مەتردٸ, بيٸكتٸگٸ 7-8 مەتردٸ قۇرايدى دەيدٸ. ول بٸزدەرگە بولاشاق پرينتەردٸڭ شاعىن ٷلگٸسٸن دە كٶرسەتتٸ. قاجەتتٸ باعدارلامالار ورناتىلعان شاعىن 3D پرينتەرمەن تٷرلٸ مٷسٸندەر باسىپ شىعارۋعا بولادى ەكەن. «جاقسى, جارايسىڭ!» دەدٸك ٸشتەي.
ەندٸ قازاقستاندىق عالىمدار ويلاپ تاپقان پوليمەر تٷتٸكشەلەردٸڭ سىرىنا توقتالساق. ەدەتتە ٷي سالعاندا قۇرىلىسشىلار تەمٸر ارماتۋرالاردى قولدانىپ ٸرگەتاس پەن قابىرعانىڭ بەرٸكتٸگٸن قامتاماسىز ەتٸلەتٸنٸ بارشاعا مەلٸم. بۇل بۇرىننان كەلە جاتقان تەحنولوگييا. ارماتۋرانى كٶلدەنەڭٸنەن جەنە تٸگٸنەن سالىپ, قابىرعانىن بەرٸكتٸگٸن قامتاماسىز ەتٸپ جٷرمٸز.
ال ٶتە بەرٸك, ادام شاشىنان 20 ەسە جٸڭٸشكە پوليمەر تٷتٸكشەلەردٸ بەتونعا ارالاستىرعاندا ول ايقىش-ۇيقىش باعىتتا ورنالاسىپ, ٸرگەتاس پەن ٷي قابىرعاسىنىڭ بەرٸكتٸگٸن تٷرلٸ باعاتتى قامتاماسىز ەتەتٸن مٷمكٸندٸككە يە. بۇل ٶز كەزەگٸندە 3D پرينتەرلەرمەن ٷي سالۋعا كەڭٸنەن جول اشىپ وتىر.
ەڭگٸمە بارىسىندا شىڭعىس مۇنداي پوليمەر تٷتٸكشٸلەردٸ ٶزگە ەلدەردٸڭ عالىمدارى دا ويلاپ تاۋىپ, قۇرىلىس سالاسىنا پايدالانىپ جاتقانىن العا تارتتى.
– بٸزدٸڭ پوليمەر تٷتٸكشە تازا قازاقستاندىق ٶنٸم دەپ ايتۋعا بولادى. يە, وسىعان ۇقساس پوليمەر تٷتٸكشەلەردٸ ٶزگە ەلدەردٸڭ عالىمدارى دا ويلاپ تاپقان. بٸراق ولاردىڭ ٶنٸمدەرٸنٸڭ باعاسى ٶتە قىمبات. بٸز وسىعان دەيٸن كٷنٸنە 10 گرامم عانا پوليمەر تٷتٸكشە الۋشى ەدٸك. قازٸرگٸ تاڭدا قۇرىلعىمىزدى جەتٸلدٸرٸپ, كٷنٸنە 1 كەلٸگە دەيٸن پوليمەر تٷتٸكشە الاتىن دەڭگەيگە جەتۋگە كٷش سالىپ جاتىرمىز. بٸر توننا بەتونعا 1 كەلٸ پوليمەر تٷتٸكشە قوسساڭىز, بەتونىڭ بەرٸكتٸك قابٸلەتٸ بٸرنەشە ەسەگە ارتىپ شىعا كەلەدٸ – دەيدٸ ول.
ايتپاقشى, شىڭعىستىڭ جوباسىنا قىزىققان مالايزييا مەملەكەتٸ عالىمدى شاقىرتىپ جاتىر ەكەن. بارا ما, ەلدە بارماي ما? دارىندىلاردى ساقتاپ قالعىمىز كەلسە ولاردىڭ جوبالارىنا قولداۋ كٶرسەتكەن جٶن-اق.
دايىنداعان, نۇرلان جۇماحان
