ياكۋتتىڭ قوس باقسىسىنىڭ انتيپۋتيندٸك اكتسيياسى
«پۋتين سەندەرگە ەمٸر ەمەس. ەركٸن ٶمٸر سٷرٸڭدەر! مەن جۇرتتى ەرتٸپ مەسكەۋگە بارماقپىن. مەن جالعىز ٶزٸم ەلسٸزبٸن. مەنٸمەن بٸرگە جٷرٸڭدەر! كٶپ دٷنيەنٸ ٷيرەنەسٸڭدەر. سوندا عانا بٸز ٶمٸردٸ ٶزگەرتە الامىز. پۋتيندٸ قۋۋ كەرەك. بولدى. مەنٸڭ جالعىز مٸندەتٸم – وسى. سوندا عانا بەرٸ ٶزگەرەدٸ. ەزٸرگە بٸز بەيبٸت شەرۋ جولىمەن كەلەمٸز. كەرەك بوسلا كٷش قولدانامىز», دەپتٸ ياكۋت باقسىسى.
باقسى جاياۋلاتقان بويى چيتادان ٶتٸپ, ۋلان-ۋدەگە جەتكەن. جول بويى ونى قولداۋشىلاردىڭ سانى كٶبەيٸپ كەلەدٸ دەيدٸ ورىس اقپاراتى. ونىڭ جاياۋ جورىعىنا قوسىلعاندار بولماعانىمەن, ول جٷرٸپ ٶتكەن ەلدٸ مەكەن تۇرعىندارى ماتەريالدىق كٶمەك كٶرسەتٸپ, اس-سۋىن جەتكٸزٸپ وتىرعان كٶرٸنەدٸ.
كرەملدەن پۋتيندٸ قۋۋعا بارا جاتقان ياكۋت باقسىسى بۋرياتيياعا جەتكەندە كٷشتٸك قۇرىلىمدار ونى قۇرىقتاعان ەكەن. جاياۋلاتىپ جورىققا شىققان جارىمقۇرساق جالعىز باقسىنىڭ تۇتقىندالۋى كەڭ ماسشتابتى قويىلىم بولعان.
باقسىنى تۇتقىنداۋ ٷشٸن ارنايى جاساق فەدەرالدى تراسسانى جاۋىپ تاستاعان. يركۋتسكٸ وبلىسىنىڭ شەكاراسىنا تاياۋ ماڭدا, ورماندا شاتىر قۇرىپ جاتقان باقسىنى تۇتقىنداۋ ٷشٸن قىرىق شاقتى ادام كەلگەن.
بەتپەردە كيگەن ەلگٸلەر باقسى شاتىرىن اينالا قورشاپ, تۇتقىنداپ, بەلگٸسٸز جاققا الىپ كەتكەن. تۇتقىنداۋعا كەلگەن ارنايى جاساق مۇزداي قارۋلانعان. باقسىعا اراشا تٷسكەندەرگە كٷش قولدانىپ, كەيٸن ولاردى دا تۇتقىنداعان. ەندٸ وعان «ەكسترەميستٸك توپ قۇردى» دەگەن ايىپ تاعىلۋى مٷمكٸن.
سٶيتٸپ, ەلەمگە ەمٸر جٷرگٸزۋ دەيتٸن يمپەرياليستٸك امبيتسيياسىن اشىق اڭعارتىپ جٷرگەن كرەمل قوجايىنى ۆلاديمير پۋتينگە قارسى جورىققا شىققان ياكۋت باقسىسى چيتا مەن ۋلان-ۋدەنٸ باسىپ ٶتٸپ, يركۋتسكٸنٸڭ شەكاراسىنا جەتكەندە ۇستالدى.
ايتپاقشى, باقسى گابىشەۆ تۋرالى ورىستى قويىپ, «The Guardian», «Deutsche Welle», «The New York Times» سەكٸلدٸ ەلەمدٸك اۋديتوريياسى بار باسىلىمدار جازىپ, «Amnesty International» دەيتٸن حالىقارالىق قۇقىق قورعاۋ ۇيىمى اراشا سۇراپتى.
اقىرىندا پۋتينمەن جەكپە-جەككە شىققان جاياۋ باقسى جولدا قۇرىقتالدى. ەڭگٸمە وسىمەن تەمام بولۋى كەرەك پە ەدٸ, بٸراق, الەكساندر گابىشەۆتٸڭ تۇتقىندالۋىنان كەيٸن «پۋتين-ٸبٸلٸستٸ كرەملدەن قۋامىن» دەگەن ۇرانمەن جاياۋلاتىپ جەنە بٸر باقسى شىقتى ياكۋتييادان.
ول – الەكساندر بارچاحوۆ دەيتٸن زەينەتكەر. ول ەۋەلٸ ياكۋتسكٸگە ۇشىپ بارماق كٶرٸنەدٸ. ول جاقتان تۇتقىندالعان باقسى الەكساندر گابىشەۆتٸڭ باتاسىن الىپ, سوسىن گابىشەۆ توقتاعان جەردەن, ياعني يركۋتسكٸ شەكاراسىنان ەرٸ قاراي جالعاستىرماق ەكەن.
ياكۋتييادان شىققان بۇل باقسىلاردىڭ كرەملگە, كرەملدٸڭ قوجايىنىنا وسىنشا كەكتەنۋٸنە سەبەپ تە جوق ەمەس. 27 قىركٷيەك – ياكۋتييا تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييالاعان كٷن. باسقا ەمەس, دەل وسى ۆلاديمير پۋتيننٸڭ بيلٸگٸ ياكۋتييانى سول تەۋەلسٸزدٸگٸنەن ايىرعان ەدٸ. ەسكە تٷسٸرٸپ, بٸر شولىپ شىعايىقشى...
تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 19 جىلى
2009 جىلى ساحا رەسپۋبليكاسى (ياكۋتييا) تەۋەلسٸزدٸكتەن باس تارتتى. باس تارتۋعا مەجبٷر بولدى. قازٸر ول رەسەيدٸڭ قۇرامىنداعى شاعىن فەدەرالدى ايماق, ەتنيكالىق توپ.
2009 جىلدىڭ 17 ماۋسىمىندا ساحانىڭ مەملەكەتتٸك جيىنى ەل كونستيتۋتسيياسىن ٶزگەرتتٸ. زاڭنىڭ جالپى مەتٸنٸنەن ياكۋتييانىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ مەن ازاماتتىعى تۋرالى باپ الىندى. دەل وسىلاي پۋتيندٸك مەسكەۋ ياكۋتييانىڭ 19 جىلدىق تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ تٷبٸنە جەتتٸ.
1990 جىلدىڭ 27 قىركٷيەگٸندە, رسفسر جوعارعى كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى بوريس ەلتسيننٸڭ جارلىعىنان كەيٸن ساحا كسر تەۋەلسٸزدٸگٸ, ياعني ياكۋتييا سۋۆەرەنيتەتٸ تۋرالى دەكلاراتسييا قابىلدانعان.
1991 جىلى قابىلدانعان «ياكۋتييا-ساحا كسر مەملەكەتتٸك ستاتۋسى تۋرالى» زاڭى بويىنشا ياكۋتييا رەسپۋبليكا ازاماتتىعىن بەرۋگە, ٶزٸنٸڭ دەربەس قۇقىقتىق جٷيەسٸن قۇرۋعا, رەسەيمەن جەنە ٶزگە دە شەت مەملەكەتتەرمەن قارىم-قاتىناس ورناتۋعا, دەربەس ٸشكٸ جەنە سىرتقى ساياسات جٷرگٸزۋگە قۇقىلى بولدى.
سٶيتٸپ, ٶز الدىنا بٶلەك قوعامدىق جەنە مەملەكەتتٸك جٷيە ورناتتى. كونستيتۋتسييا تٷزدٸ. ول بويىنشا ەشبٸر سىرتقى ىقپال ەتۋشٸ كٷش ەلدٸڭ ٸشكٸ شارۋاسىنا ياكۋتييا جوعارعى كەڭەسٸنٸڭ رۇقساتىنسىز ارالاسا المايتىن. تٸپتٸ كرەملگە دە شەكتەۋ قويىلعان ەدٸ.
سٶيتسە دە, كەيبٸر مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن مەملەكەتتٸك قىزمەتتەر رسفسر بيلٸگٸمەن اقىلداسىپ شەشٸلٸپ وتىردى. بۇل قۇقىقتىق مٸندەتتەر فەدەراتيۆتٸك جەنە وداقتىق كەلٸسٸمشارتتار نەگٸزٸندە جٷرگٸزٸلٸپ وتىردى.
ال 1991 جىلدىڭ قازان ايىندا «رەسپۋبليكا پرەزيدەنتٸ» لاۋازىمى بەكٸتٸلدٸ. ياكۋتييانىڭ العاشقى پرەزيدەنتٸ ميحايل نيكولاەۆ دەيتٸن ادام بولدى.
نيكولاەۆتىڭ تۇسىندا مەملەكەت اتاۋى ٶزگەردٸ. ياكۋتييا-ساحا كسر ەندٸ ساحا رەسپۋبليكاسى (ياكۋتييا) بولدى.
1992 جىلدىڭ 4 سەۋٸرٸندە ياكۋتييا ٶز كونستيتۋتسيياسىن قابىلدادى. ول بويىنشا ياكۋتييا تەۋەلسٸز, حالىق تاڭداۋى مەن قۇقىعىنا نەگٸزدەلگەن دەموكراتييالىق جەنە قۇقىقتىق مەملەكەت ەدٸ.
كونستيتۋتسيياعا سەيكەس, ياكۋتييا پرەزيدەنتٸ ٶز ەسكەرٸن جاساقتاۋعا, ال مەملەكەت ٶز تەرريتوريياسىندا ورنالاسقان تابيعي كەن ورىندارى مەن قازبا بايلىقتارىن ٶزٸ يگەرۋگە قۇقىلى بولدى. ال مەملەكەتتٸڭ بٸر بٶلٸگٸ رف ازاماتتارى ٷشٸن جابىلدى. ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, دەل وسى كەزەڭ ياكۋتييا مەملەكەتٸنٸڭ گٷلدەنگەن شاعى بولعان.
كونستيتۋتسييا قابىلدانعاننان تۇپ-تۋرا 1 ايدان سوڭ, ياكۋتييا جوعارعى كەڭەسٸ ارنايى شەشٸم شىعارىپ, ەلدٸڭ 34 اۋدانىنىڭ 11-ٸنە ارنايى رەجيم ەنگٸزدٸ. ازاماتتىعى جوق تۇلعالاردان ارنايى اۋداندارعا كٸرۋ ٷشٸن رۇقسات قاعازى (پروپۋسكٸ) تالاپ ەتٸلدٸ. ال ول رۇقسات قاعازىن الۋ ٷشٸن ياكۋتييانىڭ ارنايى اۋدانىنىڭ ازاماتتارى نەمەسە سول اۋداندا ورنالاسقان كەسٸپورىنداردان شاقىرتۋ تالاپ ەتٸلدٸ.
ال ارنايى رەجيم ەنگٸزٸلگەن اۋماقتىڭ جالپى كٶلەمٸ 1,33 ميلليون كۆادرات كيلومەتردٸ قۇراعان. بىلايشا ايتقاندا, ياكۋتييانىڭ سولتٷستٸگٸ مەن وڭتٷستٸك-شىعىس بٶلٸگٸ تٷگەل دەرلٸك جابىق بولدى. ەرەجە-تەرتٸپ بۇزىلعان جاعدايدا ەلدەن دەپورتاتسييالايتىن.
بۇعان ەرينە, مەسكەۋ نارازى بولدى. الايدا 1993 جىلى ياكۋتييا كونستيتۋتسييالىق سوتى «رەسەي ازاماتتارى ٷشٸن ارنايى رەجيم ەنگٸزۋ – رف كونستيتۋتسيياسىندا كٶرسەتٸلگەندەي, ولاردىڭ جٷرٸپ-تۇرۋى قۇقىق شەكتەۋ ەمەس, ياكۋتييا زاڭىن ورىنداۋدىڭ مەحانيزمٸ» دەپ مەلٸمدەدٸ.
ۆلاديمير پۋتيننٸڭ بيلٸككە كەلۋٸ
جوعارىدا ايتقانداي, ياكۋتييانىڭ تەۋەلسٸزدٸك جارييالاپ, دەربەس مەملەكەت قۇرۋى بوريس ەلتسينٸڭ تۇسىندا بولسا, ۆلاديمير پۋتين بيلٸككە كەلگەن 2000 جىلدان باستاپ ياكۋتييا تٷرلٸ ساياسي قىسىمعا ۇشىراي باستادى. ياكۋتييا بيلٸگٸنٸڭ كەن ورىندارىنا ٶزٸ قوجالىق جاساۋى مەسكەۋدٸڭ مازاسىن الدى.
2000 جىلدىڭ 30 مامىرىندا ۆلاديمير پۋتين ٶڭٸرلٸك ليدەرلەرگە رف مەن ٶڭٸرلەر اراسىنداعى شەكارانى, باسقارۋ جٷيەسٸندەگٸ شەكتەۋلەردٸ الىپ تاستاۋدى تالاپ قىلدى.
سول كەزدە رەسەيلٸك باسىلىمدار «ياكۋتييا مەن ٶزگە دە ٶڭٸرلەر كونستيتۋتسيياسىنىڭ جارتىسىنان كٶبٸ رف كونستيتۋتسيياسىنا قاراما-قايشى» دەپ دابىل قاعىپ, داۋ شاقىرىپ جازدى.
ۆلاديمير پۋتيننٸڭ باسقارۋىنداعى رەسەيدٸڭ ياكۋتيياعا شٷيلٸگۋٸنٸڭ ەڭ باستى سەبەبٸنٸڭ بٸرٸ – ياكۋتييا اۋماعىنداعى تابيعي كەن ورىندارىنا جەرگٸلٸكتٸ بيلٸكتٸڭ يەلٸك ەتۋٸ بولدى.
بۇل ياكۋتييا كونستيتۋتسيياسىنا ساي ەدٸ.
مىسالى, وسىنىڭ نەگٸزٸندە ەلدەگٸ الماس ٶندٸرۋمەن اينالىساتىن ەڭ ٸرٸ «الروسا» كومپانيياسى كەن ورنىن پايدالانىپ وتىرعانى ٷشٸن ياكۋتييا بيلٸگٸنە اي سايىن الىم-سالىق تٶلەپ وتىردى.
ياكۋتييا مەن كرەملدٸڭ اراسىنداعى داۋ جالعاسىپ جاتتى. مەسكەۋدٸڭ تىقاقتاۋىمەن ياكۋتييا ورتالىقتىڭ تالابىن ورىندايتىن بولدى. 2001 جىلى ياكۋتييا پرەزيدەنتٸ ميحايل نيكولاەۆ جەرگٸلٸكتٸ دەپۋتاتتارعا رەسپۋبليكا كونستيتۋتسيياسىنداعى 80-نەن استام باپتى قايتا قاراۋدى تاپسىردى.
بۇل 80 باپتى كرەمل رف كونستيتۋتسيياسىنا قاراما-قايشى دەپ تانىعان ەدٸ. بۇل 80 باپ رەسەيدٸڭ ياكۋتيياعا ىقپالىن ەلسٸرەتٸپ, ونىڭ كەن بايلىقتارىن يگەرۋگە شەكتەۋ قوياتىن نەگٸزگٸ باپتار ەدٸ.
نيكولاەۆ بۇل كەلٸسٸمگە نە ٷشٸن باردى? سول كەزدە ياكۋتييادا پرەزيدەنتتٸك سايلاۋ ٶتكٸزۋ جوسپارلانعان. ميحايل نيكولاەۆ ٷشٸنشٸ مەرتە پرەزيدەنتتٸككە تٷسپەك بولادى. ول ٷشٸن كرەملدٸڭ قولداۋى كەرەك. اقىرى ەلدٸك مٷددەنٸ پرەزيدەنتتٸك كرەسلو ٷشٸن ساتىپ جٸبەرۋگە ماقۇل بولادى.
الايدا ياكۋتييا دەپۋتاتتارى نيكولاەۆ ۇسىنعان 80 باپتىڭ تەك 29-ىن قاراۋعا كەلٸسەدٸ. سول كەزدە نيكولاەۆتىڭ كٶمەكشٸسٸ بولعان سۆەتلانا وحلوپكوۆا رەسەيلٸك «كوممەرسانتقا» سۇحبات بەرٸپ, دەپۋتاتتاردىڭ نيكولاەۆ تاپسىرماسىن ەلەمەۋٸ – پرەزيدەنتتٸك ناۋقانمەن بايلانىستى ەكەنٸن ايتىپ, بۇل دەمارش دەپۋتاتتاردىڭ اراسىندا پرەزيدەنتتٸك امبيتسيياسى بار بٸرلٸ-جارىم ادامنىڭ ٷگٸتتەۋٸمەن بولعان دەگەن اۋانداعى پٸكٸرٸن ايتقان.
2001 جىلدىڭ 3 مامىرى كٷنٸ ياكۋتييانىڭ جوعارعى سوتى تەك تٶرتٸنشٸ قارالىمنان كەيٸن عانا رەسپۋبليكا پروكۋراتۋراسىنىڭ ٶتٸنٸشٸن قاناعاتتاندىرىپ, فەدەرالدى كونستيتۋتسيياعا قايشى دەلٸنگەن 67 باپتى زاڭسىز دەپ تانىعان. بۇل 67 باپ ياكۋتييا كونستيتۋتسيياسىنداعى باپتار ەدٸ.
الايدا جەرگٸلٸكتٸ دەپۋتاتتار كونستيتۋتسييادان «ياكۋتييا پرەزيدەنتٸ ٶز ارميياسىن جاساقتاۋعا قۇقىلى» دەگەن بابىن عانا الىپ تاستاۋعا كەلٸسەدٸ.
اياعىندا ەل-حالىقتىڭ اراسىندا نيكولاەۆتىڭ يميدجٸ تٷسٸپ, ونى پرەزيدەنتتٸك دودادان ىعىستىرىپ شىعارۋعا بٸرنەشە مەرتە ەرەكەتتەر جاسالادى.
2001 جىلى ميحايل نيكولاەۆ پرەزيدەنتتٸك سايلاۋعا تٷسۋدەن ٶز ەركٸمەن باس تارتۋعا مەجبٷر بولادى.
سوتسيالدى مەملەكەت ستاتۋسى
2002 جىلدىڭ 13 قاڭتارى كٷنٸ ياكۋتييا پرەزيدەنتٸ بولىپ «الروسا» باسشىسى بولعان ۆياچەسلاۆ شتىروۆ تاعايىندالادى. ونى جەرگٸلٸكتٸ جۇرت مەسكەۋدٸڭ ادامى دەپ ەسەپتەدٸ.
ال 2004 جىلى شتىروۆ مەسكەۋگە قارسى دەمارشقا شىعادى. 22 شٸلدەدە رەسەي پرەزيدەنتٸنە, پرەمەر-مينيسترٸنە, دۋمانىڭ قوس پالاتاسىنا ارىز-حات جازادى. ياكۋتييا مەن رەسەي اراسىنداعى قۇقىقتىق مٸندەتتەردٸ بٶلٸسۋدٸڭ ەدٸل جاسالماعانىن ايتىپ شاعىمدانادى. رەسەي بيلٸگٸنە نارازىلىق بٸلدٸرەدٸ.
«مەسكەۋ قارجىنىڭ كٶپ بٶلٸگٸن مەملەكەتتٸڭ ٸشكٸ اۋداندارىنا بٶلٸپ, ٶڭٸرلەردەن تٷسەتٸن سالىقتىڭ باسىم بٶلٸگٸن فەدەرالدى بيۋدجەتكە اۋدارادى. ال شەتتەگٸ ايماقتارعا حالىققا ەلەۋمەتتٸك تٶلەمدەر جٷرگٸزۋدٸ مٸندەتتەپ, قوسىمشا جٷك ارتادى» دەپ ايىپتادى.
شتىروۆتىڭ حاتىن ياكۋتييادان بٶلەك بەس ايماقتىڭ باسشىلارى, بۋرياتييا, حاباروۆسك ايماعى مەن ساحالين, ماگادان وبلىستارىنىڭ باسشىلارى, كورياكس اۆتونومدى وكرۋگٸنٸڭ, كامچاتسك, چيتا, امۋر وبلىستارى مەن ەۆرەي اۆتونومدى وبلىستارىنىڭ جاۋاپتى تۇلعالارى قولداپ, قول قويادى.
شتىروۆ ارىزىندا «فەدەرالدى زاڭ جوباسىنا ەنگٸزٸلگەن تٷزەتۋلەر – كونستيتۋتسييادا جازىلعان ەلەۋمەتتٸك مەملەكەت ستاتۋسىن تەرٸستەيدٸ» دەپ جازىلعان. مەسكەۋ شتىروۆ پەن ٶزگە دە ايماق باسشىلارىنىڭ بۇل شاعىمىن ەلەۋسٸز قالدىردى.
اقپاراتتىق شابۋىل
شتىروۆتىڭ حاتى باسپاسٶزدە جارييا بولىسىمەن-اق, كرەملدٸڭ اقپاراتتىق پروپوگانداسى دەرەۋ ٸسكە قوسىلادى.
فەدەرالدى باق ياكۋتييا پرەزيدەنتٸن, ياعني شتىروۆتى ايىپتاپ اقپارات تاراتادى. ونى كوررۋپتسيونەر دەيدٸ. ەسٸرەۇلتشىل دەيدٸ. ياكۋتييا بيلٸگٸ مەن مەسكەۋ اراسىنداعى بۇل سوعىس بٸراز جىلعا سوزىلادى.
مەسكەۋ بۇل ۋاقىت ٸشٸندە اقپاراتتىق ھەم ساياسي قىسىمدى ٷزدٸكسٸز جٷرگٸزٸپ وتىرادى. ياكۋتييا بيلٸگٸنەن جەرگٸلٸكتٸ كونستيتۋتسيياداعى «تەۋەلسٸزدٸك» تۋرالى باپتى الىپ تاستاۋدى تالاپ ەتەدٸ.
2009 جىلى ياكۋتييا كونستيتۋتسيياسىنا 50-دەن استام ٶزگەرتۋ ەنگٸزٸلەدٸ. ال ياكۋتييا دەپۋتاتتارى كونستيتۋتسييادان تالاپ ەتٸلگەن باپتى الىپ تاستاۋعا قارسى بولادى.
ياكۋتييا تەۋەلسٸزدٸگٸنە سوڭعى نٷكتەنٸ رەسەيدٸڭ كونستيتۋتسييالىق سوتى قويدى. 2009 جىلدىڭ 8 ماۋسىمىندا رف كونستيتۋتسييالىق سوتى تاتارستان, باشقۇرتستان, تىۆا مەن ساحا (ياكۋتييا) رەسپۋبليكالارىنا از ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە كونستيتۋتسييادان «تەۋەلسٸزدٸك» تۋرالى باپتى الىپ تاستاۋدى تالاپ ەتەدٸ. شەشٸم شىققان سوڭ, 1 اپتا ٶتكەندە ياكۋتييا مەملەكەتتٸك جيىنى رەسەي تالابىن ورىنداۋعا كەلٸسەدٸ. وسىلايشا, ياكۋتييانىڭ 19 جىلعا جالعاسقان تەۋەلسٸزدٸگٸ جويىلادى.
تٷيٸن. 27 قىركٷيەك – ياكۋتييا سۋۆەرەنيتەتٸ تۋرالى دەكلاراتسييا قابىلدانعان كٷن. ال ٶتكەندە انتيپۋتيندٸك اكتسييا باستاپ, پۋتيننٸڭ جىنىن قاعۋعا شىققان باقسى گابىشەۆ قازٸر تۇتقىندا. ونىڭ ٷستٸنەن قىلمىستىق ٸس قوزعالعان. «ەكسترەميستٸك ەرەكەت جاساۋعا حالىقتى ٷگٸتتەدٸ» دەگەن ايىپ تاعىلعان.
نۇرگەلدٸ ەبدٸعانيۇلى
ارنايى «قالا مەن دالا» گازەتٸ ٷشٸن
وسى جەنە ٶزگە دە قۇندى, قىزىقتى ماقالالاردى "قالا مەن دالا" گازەتٸنەن وقي الاسىزدار!
