اشىعىن ايتقاندا...
قازاقستان مەملەكەتٸن قازاق حالقىنىڭ مٷددەسٸنە جەنە قازاق مەدەنيەتٸ مەن تاريحىنا ساي مەملەكەت ەتٸپ قۇرساق دەيمٸز. بۇل – مەنٸڭ ارمانىم, ويىم. بۇل ەشقانداي دٷنيەجٷزٸلٸك تەجٸريبەگە قايشى كەلمەيدٸ. ٶيتكەنٸ قاي حالىق بولسىن ٶزٸنە ساي مەملەكەت قۇرىپ وتىر.
كەيبٸرەۋلەر قازاقستاندا باسقا ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ تۇراتىندىعىن كٶلدەنەڭ تارتىپ, جالپى قازاقستاندى باسقا حالىقتاردىڭ ورتاق مەكەنٸ سيياقتى ەلەستەتەدٸ.
ال مەنٸڭ ايتارىم, «بۇل كٶپ ۇلتتار ٶكٸلدەرٸنٸڭ ورتاق مەكەنٸ ەمەس, قازاقتىڭ مەكەنٸ». بٸراق قازاقتىڭ مەكەنٸندە بٸزدەن دە باسقا ۇلتتاردىڭ ٶكٸلدەرٸنە تۇرا بەرۋٸنە مٷمكٸنشٸلٸك بار. مەن «ۇلتتاردىڭ ٶكٸلٸ» دەگەندٸ ەدەيٸ ايتىپ وتىرمىن.
ال قازٸرگٸ وپپوزيتسيياداعىلار دا, بيلٸكتەگٸلەر دە «ۇلتتار, ەتنوستار» دەگەن تەرميندٸ قولدانادى.
شىن مەنٸسٸندە, قازاقستاندا تەك بٸر عانا حالىق, ەتنوس ٶمٸر سٷرەدٸ, ول – قازاقتار. قالعاندارى ەتنيكالىق توپتاردىڭ ٶكٸلدەرٸ, باسقا ۇلتتاردىڭ دياسپورالارى.
ەرٸ بٸزدٸڭ ايتىپ جٷرگەنٸمٸز تەك قانا «قازاق» ماقساتى ەمەس, قازاقستانداعى ساياسي جٷيەنٸ دەموكراتييالاندىرۋ, پرەزيدەنتتٸڭ ٶكٸلەتتٸگٸن شەكتەۋ, پرەزيدەنتتٸڭ قولىنداعى قۇزىر زاڭ شىعارۋشى بيلٸك پەن اتقارۋشى بيلٸككە بٶلٸنٸپ بەرٸلۋٸ كەرەك. ونىڭ ٷستٸنە, سوتتارىمىز سايلانۋى كەرەك. بۇل – بٸرٸنشٸدەن.
ەكٸنشٸدەن, ەكونوميكا سالاسىندا شيكٸزات شىعاراتىن سالالاردان باسقا, سول شيكٸزاتتى ٶندٸرۋ, قولدان كەلگەن ٶنٸمدەردٸ قازاقستاندا جاساۋ, ٶندٸرٸستەردٸ دامىتۋ, سونداي-اق شاعىن جەنە ورتا بيزنەسپەن شۇعىلداناتىنداردىڭ سالىعىن جەڭٸلدەتۋ, تٸپتٸ بٸراز ۋاقىتقا توقتاتا تۇرۋ ارقىلى ٶزٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق كاپيتالىمىزعا دەمەۋ جاساۋ.
سونىمەن قاتار بيلٸك بولسىن, باسقا دا دەموكراتييا ورناتامىز دەۋشٸ ساياسي كٷشتەر بولسىن, بارلىعى مەملەكەتتٸك تٸلگە كەلگەندە جالتاق. وسى ورايدا بٸزدٸڭ قوزعالىسىمىز, «مەملەكەتتٸك تٸل – قازاق تٸلٸن بٷكٸل قازاقستان ازاماتتارى مەڭگەرۋٸ كەرەك» دەگەن تالاپ قويىپ, بيلٸك وسىعان قۇلاق اسسا دەپ وتىر.
ونىڭ ٷستٸنە, قازاق ەمەستەر قازاق تٸلٸن مەڭگەرۋمەن قاتار ٶز تٸلدەرٸن دە بٸلۋٸ قاجەت. ٶيتكەنٸ تەك قانا قازاق تٸلٸن بٸلۋ كەرەك دەسەك ول باياعى ورىستاندىرۋ ساياساتىنىڭ باسقا تٷرٸ بولار ەدٸ. بٸزدٸڭ ناقتى ماقساتتارىمىز – وسى.
مٷمكٸن ەمەس
قازاقستاندى رەسەيدٸڭ قول استىنا قايتا ەنگٸزۋ مٷمكٸن ەمەس. بۇنداي وي-پٸكٸر مەسكەۋدەن شىعىپ جاتسا دا, قازاقستاننىڭ ٶزٸ سول ورىس يمپەريياسىنا جاقىنداسىپ, قولتىعىنا قايتا كٸرۋ ەرەكەتتەرٸن جاساپ جاتقانى قۇپييا ەمەس. رەسەيلٸك باسىلىمداردى قاراساڭىز, ەكونوميكا سالاسىن, ساۋدا سالاسىن, باسقا سالانى العاندا قازاقستان مەن رەسەي بٸرٸگٸپ الدى, ەندٸ قالعانى ساياسي ينتەگراتسييا دەپ جازادى. ونىڭ نەگٸزٸ دە جوق ەمەس. ٶيتكەنٸ بٸز ساۋدا-ساتتىق ەكونوميكالىق بايلانىستارىمىزدى تەك رەسەيگە عانا بۇرىپ جاتىرمىز. اقپارات كەڭٸستٸگٸندە دە سولاي.
رەسەيدٸڭ تاراپىنان قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸنە تٸل تيگٸزگەن كەز كەلگەن ەڭگٸمەلەرگە تويتارىس بەرٸلۋٸ قاجەت.
ساياساتتانۋشىلار بولسىن, ساياسي بيلٸكتەگٸلەر بولسىن, سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ بولسىن, ەكٸنشٸ رەت مۇنداي ەڭگٸمە قايتا كٶتەرٸلمەيتٸندەي شارا قولدانۋى قاجەت.
رەسەي بۇل مٸنەزٸنەن ارىلمايدى
قازاقستاننىڭ كٶرشٸ ەلدەرمەن جەنە الىستاعى مەملەكەتتەرمەن ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناس جاساۋى دۇرىس. بٸراق تا ول قارىم-قاتىناس ەكٸ جاقتى قارىم-قاتىناستىڭ دامۋىنىڭ نەتيجەسٸندە جٷزەگە اسۋى كەرەك. ال بەك, ەۋروازەق سيياقتى ۇيىمداردىڭ بارلىعى تٷبٸندە رەسەيدٸڭ اۋزىنا قاراتاتىن جوبالار. بۇل جوبالاردا رەسەي باستى رٶل وينايدى. ونىڭ حالقىنىڭ سانى دا, ەكونوميكالىق مٷمكٸنشٸلٸكتەرٸ دە باسىم ەكەنٸ انىق. بۇنداي جاعدايدا قايداعى تەڭ قۇقىقتى, تەڭ مٷمكٸنشٸلٸكتٸ وداق تۋرالى ايتۋعا بولادى.
دەمەك, رەسەيمەن ەكٸ جاققا دا پايدالى ەكونوميكالىق ساۋدا قارىم-قاتىناسىن قۇرۋعا بولادى. ال بەك سەكٸلدٸ رەسەيمەن بٸرگە وداق قۇرۋعا, ۇيىم نەمەسە كەڭٸستٸك قۇرۋعا ۇمتىلۋدىڭ تٷپ نەگٸزٸ – رەسەيگە بۇرىنعى يمپەرييالىق ورنىن قايتارىپ بەرۋمەن بٸردەي.
ونىڭ ٷستٸنە, رەسەي بۇرىن قول استىندا بولعان مەملەكەتتەرگە تەڭ دەرەجەدە ەمەس, شوۆينيستٸك پيعىلدا كٶز تاستايدى.
ەۋرازييا يدەياسى 1922 جىلدان باستاۋ الادى. ولاردىڭ تٷپ نەگٸزٸ رەسەيدٸڭ ماڭايىنداعى ەلدەردٸ توپتاستىرىپ, رەسەيدٸڭ قول استىندا ۇستاۋ. رەسەيدٸڭ نەگٸزگٸ ارمانى – بۇرىنعى ورىس يمپەريياسىن قايتا قۇرۋ, قالپىنا كەلتٸرۋ.
بٸزدە مە? بٸزدە مٸنەز جوق
قىرعىزدىڭ شوڭ جازۋشىسى شىڭعىس ايتماتوۆ بٸر گازەتكە بەرگەن سۇحباتىندا: «ەگەر رەسەي يمپەريياسى ورتا ازييا حالىقتارىن جاۋلاپ الماعاندا بٸز اۋعانستاننىڭ كٷيٸن باستان كەشەر ەدٸك. بۇل ۇلت بولىپ, ەل بولىپ قالىپتاسا الماس ەدٸك» دەگەن وي ايتقان ەكەن.
بۇنداي يدەيانى قۇلدىق پسيحولوگييادان قۇتىلماعان جاندار ايتادى. مەن دجاۆاحارلال نەرۋ, گامال ابدۋناسىرلاردىڭ زامانىندا ٶستٸم. تٸپتٸ كەيبٸرەۋلەرٸمەن تٸكەلەي ارالاستىم, سۇحباتتاستىم.
ولار ٶمٸر باقي «ەگەر اعىلشىندار بٸزدٸ باسىپ الماسا, ادام بولماس ەدٸك» دەگەن يدەيانى ايتپاعان. تٸپتٸ سولارعا قارسى توپتا بولعان ماحاتما گانديدٸڭ ٶزٸ بۇنداي يدەياداعى ويدى ايتپاعان.
ٶكٸنٸشكە قاراي, بٸزدە «ورىستاردىڭ جاۋلاعانىنان مەشەل قالعانىمىزدى» اشىق ايتاتىن ادام ەلٸ جوق. تەك قانا ورىستار ەمەس, باسقا ەلدەردٸ جاۋلاپ العان مەتروپولييالار ٶزدەرٸنٸڭ باسىپ العان ەلدەرٸنٸڭ دامۋىن, گٷلدەنۋٸن ەشۋاقىتتا ارمان ەتپەگەن.
ولاردىڭ باستى ماقساتى – تابيعي بايلىقتارىن جەنە سول ەلدەگٸ حالىقتاردىڭ ەڭبەگٸن, كٷشٸن پايدالانۋ, بىلايشا ايتقاندا سورۋ. ەگەر, ٶزٸ جاۋلاعان ەلٸنٸڭ كٶركەيۋٸ ٷشٸن قىزمەت ەتسە, وندا ولارعا باسقا ەلدەردٸ جاۋلاپ الۋدىڭ قاجەتٸ قانشا.
وسىنى تٷسٸنۋ كەرەك. ورىستىڭ بٸزگە قاتىستى ساياساتىن الاتىن بولساق, بٷگٸن قازاقتار كەم دەگەندە 60 ميلليونعا جەتۋشٸ ەدٸ, قازٸر ەلٸمٸزدەگٸ قازاقتىڭ سانىنىڭ 9 ميلليونعا زورعا جەتۋٸ, بار قازاقتىڭ ٷشتەن بٸرٸنٸڭ شەتتە جٷرۋٸ نەنٸڭ سالدارى? ەرينە, يمپەرييانىڭ سالدارى.
ورىس يمپەريياسى تٷۋ باستان قازاق حالقىن قۇرتۋ ساياساتىن ۇستاندى. ايتالىق, جاساندى اشتىقتار, ەگەر دٷنيەجٷزٸندە 2000-نان استام يادرولىق جارىلىستار بولسا, سونىڭ 500-دەن استامىن ورىس يمپەريياسى جاردى. سونىڭ بارلىعى قازاقستاندا جارىلدى.
نەگە? ٶيتكەنٸ قازاقتاردى قۇرتۋ كەرەك بولدى. سٶيتٸپ, ولار بٸزدٸ ەكولوگييالىق اپاتتا قالدىرىپ كەتتٸ. ەندەشە, ورىس يمپەريياسىنىڭ بٸزگە جاعىمدى جاقتارى بولدى دەپ قالاي ايتا الامىز? يمپەرييانى اقتاۋ — ساندىراق.
بۇنداي پٸكٸرلەردٸ ٶزٸمٸزدٸڭ ولجاسىمىز دا جيٸ قايتالاپ جٷر. ەگەر دە, قازاقستاننىڭ بيلٸگٸنە ۇلتشىلدار كەلٸپ, ولجاس ول كەزگە دەيٸن تٸرٸ بولسا, ول سول ۇلتشىلداردىڭ سويىلىن سوعار ەدٸ.
يە, ول كٸسٸ جالتاقتىعىن دەلەلدەپ وتىر.
«جاس تۇلپاردىڭ» كەزٸندە بٸز ولجاسپەن جاقسى ارالاسقانبىز. ول كەزدە وتانىنا, حالقىنا جانى اشيتىندار حالىقتىڭ سٷيٸسپەنشٸلٸگٸنە بٶلەندٸ. ونىڭ قازاقتىڭ مٷددەسٸنە ساي سارىنداعى «از ي يا» كٸتابىن الىڭىز, سونىمەن بٸرگە ونىڭ «تاۋلاردى الاسارتپاي, دالامىزدى بيٸكتەتەيٸك» دەگەن دە سٶزدەرٸ بار. قازٸر قازاقستاندا قازاقتىڭ بەدەلٸنٸڭ تٶمەن ەكەنٸن كٶرٸپ, ول بيلٸككە جاعىمپازدانىپ, قازاقتارعا قارسى سٶز ايتىپ جٷر.
بيلٸك ەگەر قازاقتاردى قولدايتىن باعىت ۇستانسا, ولجاس ولاردىڭ الدىنا تٷسٸپ جٷگٸرەر ەدٸ.
ورالمانداردىڭ قازاقستانعا, قازاق حالقىنا الارىنان بەرەرٸ ەلدەقايدا كٶپ
قازٸر, ەڭ بٸرٸنشٸ, قازاقستانعا ورالماندار كەرەك. حالىقتىڭ سانىن كٶبەيتۋ ٷشٸن;
ەكٸنشٸدەن, قازاقتاردىڭ سالماعىن ارتتىرۋ ٷشٸن;
ٷشٸنشٸدەن, مەدەنيەتٸمٸزدٸڭ دامۋىنا;
تٶرتٸنشٸدەن, جوعارى بٸلٸمدٸ, كٶزٸ اشىق, شەتەل تەجٸريبەلەرٸن بٸلەتٸن ازاماتتاردىڭ كەلۋٸ ارقىلى ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيٸمٸزدٸڭ ارتۋى ٷشٸن ولاردىڭ قوسار ٷلەسٸ زور بولماق.
دەمەك, ورالمانداردىڭ قازاقستانعا, قازاق حالقىنا الارىنان بەرەرٸ ەلدەقايدا كٶپ.
ورالماندار قازاق مەملەكەتٸنٸڭ بولاشاعىن كٷشەيتۋگە تالپىنىپ كەلەدٸ. ولار كەدەيلەنٸپ, ەكونوميكاسى تۇرالاپ جاتقان ەلدەردەن كەلٸپ جاتقان ورالماندار ەمەس. سوندىقتان ولار قازاقستاننان پانا ٸزدەپ كەلٸپ جاتقان جوق. كەرٸسٸنشە, ونىڭ مەملەكەتتٸگٸن نىعايتۋعا ٷلەس قوسۋ ماقساتىندا كەلۋدە.
بٸز ورالمانداردى جۇمىس كٷشٸ رەتٸندە دۇرىس پايدالانا الماي وتىرمىز.
مەن ساۋاتتى, جاقسى ورالمان مامانداردىڭ بٸرازىن بٸلەم. سولاردىڭ كٶبٸ 90-جىلداردىڭ باسىندا مال باعىپ كەتتٸ. سونداي-اق سىرتقى ساياساتقا پايدالانۋعا بولاتىن نەبٸر بٸلٸكتٸ ماماندار جۇمىسسىز جٷر.
ال بٸز اقشا شىعىنداپ ول مەملەكەتتەرگە تٸل ٷيرەنۋگە شەكٸرتتەر جٸبەرەمٸز. بٸراق ولار سول ەلدٸڭ تٸلٸن دەل ورالماندارداي بٸلە المايدى. دەمەك, ورالمانعا دەگەن دۇرىس كٶزقاراستىڭ قالىپتاسپاۋى سالدارىنان, بٸز ولارعا جۇمىس رەتٸندە ەمەس, اۋا كٶشكەندەر رەتٸندە باعا بەرۋدەمٸز.
ورالمانعا دەگەن دۇرىس كٶزقاراستىڭ بولماۋى, انتيقازاقتىق كٶزقاراستان تۋىنداپ وتىرعانى انىق.
تاياقتىڭ بٸر ۇشى سوندا بارىپ تٸرەلٸپ جاتىر. ەڭ الدىمەن, ۇلتتىق ساياساتتى شەشٸپ الماي, ورالمانعا دەگەن كٶزقاراس وڭالادى دەۋ قيىن.
قازاق نەگە نارازى?
2006 جىلدان باستاپ قازاقستاندا تۇرىپ جاتقان تۇرعىنداردىڭ 60%-ىن قۇرايتىن قازاق حالقى كٶپ جاعدايدا ٸشتەي نارازى. ولاردىڭ كٷيٸنٸپ, اشىنىپ وتىرعان سەبەبٸ, ەڭ بٸرٸنشٸ – ەكونوميكالىق-ەلەۋمەتتٸك جاعداي, ولاردىڭ جاي-كٷيٸ تٷزەلٸپ كەتتٸ دەپ ايتا المايمىن.
ەكٸنشٸدەن, نامىسىنا, مەملەكەتتٸلٸگٸنە نققسان كەلتٸرەتٸن كٶپ جاعدايلار بار. ول تەك تٸلدٸك جاعداي عانا ەمەس. ەكولوگيياسى ناشار ايماقتاردىڭ كٶبٸ قازاقتار تۇراتىن جەرلەر. ٷكٸمەتتە, پارلامەنتتە وتىرعانداردىڭ قازاقشا سٶيلەمەگەنٸ قازاقتىڭ نامىسىنا تيەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە, وسىنداعى قازاق ەمەستەردٸڭ قازاقشا ٷيرەنۋ قاجەتتٸگٸن سەزٸنبەگەنٸ, قازاقستاننىڭ مەملەكەت رەتٸندە تٸلگە قاتىستى زاڭدارىنىڭ ورىندالماي وتىرعانى, جەرٸنەن ايىرىلىپ قالعاندىعى ولاردىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىرۋى بەك مٷمكٸن.
قۇرمەتتٸ وقىرمان سايتىمىزدىڭ رەسمي باسىلىمى "قالا مەن دالا" گازەتٸنە جازىلۋدى ۇمىتپاعايسىز!
