قوش, سونىمەن سەگٸزٸنشٸ جىلى پٷسٸن مەن كٷيەۋٸ فەريدون اقىرى اجىراسادى. پٷسٸنگە نەكەلەسۋ تالابىن قويعان كەمال نەكە الدىندا ەۋروپاعا ساياحاتتاپ قايتۋ جوسپارىن ايتادى. كەمال مەن پٷسٸن, قىزدىڭ شەشەسٸ (əكەسٸ ول كەزدە قايتىس بوپ كەتكەن) جəنە شوپىرى تٶرتەۋٸ جولعا شىعادى. جول بويى بٸر قوناقٷيگە تٷسەدٸ. تٷنٸمەن ۇيىقتاماي, قۋانىشتارىن تويلاعان ەكەۋٸ تاڭدا قوناقٷي ماڭىندا ماشينامەن كەلە جاتىپ, شىرعالاڭعا ۇشىرايدى. ماشينا جول بويىنداعى جۋان اعاشقا سوعىلىپ, قىز تٸل تارتپاي سول جەردە اتتانىپ كەتە بارادى. كەمال بٸر-ەكٸ اي اۋرۋحاناعا جاتىپ شىعادى. كەمال اۋرۋحانادان شىققان سوڭ پٷسٸننٸڭ شەشەسٸنە قالا ورتالىعىنان ٷي الىپ بەرٸپ, شۇقىرجۇما كٶشەسٸندەگٸ ەسكٸ ٷيلەرٸن ٶزٸ ساتىپ الادى. مەرحامەت پəتەرٸندەگٸ جيناعان دٷنيەلەرٸن تەگٸس سوندا əكەلٸپ, ٷيدٸ مۇراجايعا اينالدىرادى. كەيٸپكەر كەمال مۇراجايعا قويىلعان بارلىق مۇراعاتتاردىڭ كاتالوگىن جاساپ, بۇل مۇراعاتتارعا قاتىستى əڭگٸمەلەردٸ تٷگەل قامتىپ جازاتىن جازۋشى ٸزدەيدٸ. «وسى ويدىڭ جەتەگٸندە ورحان پامۋك مىرزانى ٸزدەپ تاپتىم. ول تاپسىرىس بويىنشا, مەنٸڭ ايتقان əڭگٸمەم نەگٸزٸندە وسى كٸتاپتى جازىپ شىقتى», – دەپ روماننىڭ سوڭعى جاعى اسا شەبەر قييۋلاسادى…
ستامبۇلداعى مۇراجاي
وسى روماندى وقىپ بولعان سوڭ ينتەرنەت اقتاردىم. قىزىعى, مۇنداي مۇراجاي ستامبۇلدا بار بولىپ شىقتى. «دəم تارتىپ, ستامبۇلعا بارىپ جاتسام, وسى مۇراجايعا سٶزسٸز سوعام» دەگەن وي ساناما بٸردەن ورنادى. مۇقاعالي اقىننىڭ: «قازاقتىڭ وسىناۋ قاسقايىپ تۇرعان تٶرٸندە, بابالارىڭنىڭ ماحابباتتارى كٶمٸلگەن», – دەگەن ٶلەڭ جولدارى ەسٸمە تٷستٸ. تاڭسىقتىڭ تٶرٸندە اتا-بابا ماحابباتىنىڭ ەسكەرتكٸشٸ بولىپ قوزى كٶرپەش – بايان سۇلۋدىڭ كٷمبەزٸ تۇر. بٸزدٸڭ اۋىلدا (التايدا) ٷلكەن شٸڭگٸلدٸڭ جاياتاس دەپ اتالاتىن جايلاۋىندا ساليحا-سəمەن ٷڭگٸرٸ بار. ول دا ۇلى دالا بالاسىنىڭ ماحابباتىنىڭ سيمۆولى. بۇرىنعىدان قالعان مۇنداي ەسكەرتكٸشتەر بار, تاڭعالمايمىز. بٸراق مەيٸرٸم, ماحاببات دەگەن ۇلى نىعمەتتەر əلسٸرەگەن وسىناۋ عاسىردا ادامنىڭ ەس-تٷسسٸز عاشىق بولۋى جəنە سول ۇلى سەزٸمگە قايناعان قالانىڭ قاق ورتاسىندا مۇراجاي اشۋ دەگەن نە دەگەن عالامات, نە دەگەن اسىل قاسيەت!
شىنىن ايتقاندا بۇل مۇراجاي مەنٸ قاتتى قىزىقتىردى. كٷندە ينتەرنەت اقتارىپ, تىڭ مəلٸمەتتەر ٸزدەدٸم. اقىرى تاپتىم. ورحان پامۋك تۋرالى تٷسٸرٸلگەن دەرەكتٸ فيلمنٸڭ ٷستٸنەن تٷستٸم. سول فيلمنٸڭ سوڭعى جاعىندا وسى مۇراجايعا ارناۋلى توقتالىپتى. «ستامبۇلداعى وسى ٷيدٸ ساتىپ الىپ, مۇراجايعا اينالدىردىم. ٷيدٸ ٶزٸمنٸڭ ويىمداعىداي قىپ بەزەندٸرٸپ, مۇراجايعا قوياتىن ەكسپوناتتاردى جيناۋعا ون ەكٸ جىل ۋاقىت جۇمسادىم. نوبەل سىيلىعىن الدىم. ونىڭ قارجىسىن دا تٷگەل وسى مۇراجايعا سادىم.
ستامبۇل مەنٸڭ سانامدا تەك بۇرىنعى بەينەسٸمەن كٶبٸرەك قالدى. ول كەزدە ستامبۇل جۇرتى دٷنيەنٸ اق پەن قارا دەپ قانا قابىلدايتىن. باسقا تٷسٸنٸكتەرگە, تٷستەرگە ورىن جوق ەدٸ. سٸز ويلاڭىزشى, جەتپٸسٸنشٸ, سەكسەنٸنشٸ جىلدارداعى تٸس تازالاعىشتىڭ ٶزٸ قازٸرگٸدەي ەمەس قوي, ولاردى دا تاپتىم. ٶزٸمدە بارىن جəنە كٶنە بۇيىمدار ساتاتىن جەردٸڭ بəرٸن شارلاپ, سول دəۋٸرگە تəن ەكسپوناتتاردىڭ بٸرازىن تاۋىپ, وسى مۇراجايعا قويدىم. مۇراجاي تولىق بٸتكەن سوڭ وسى روماندى جازدىم. مەن بالا كەزٸمدە سۋرەتشٸ بولۋدى قاتتى ارماندايتىنمىن. بٸراق ول ارمانىم ٸسكە اسپادى. مەنٸڭ جازۋشى بولاتىنىما ەلدٸ قويىپ, شەشەم دە سەنبەيتٸن…» – دەيدٸ جازۋشى. مٸنە, عاجاپ! وقيعانىڭ شىن سىرى سوندا اشىلدى. جازۋشى جەتپٸسٸنشٸ, سەكسەنٸنشٸ جىلدارداعى ستامبۇل قوعامىن, ادامىن قىزىقتى حيكاياعا سىيدىرىپ, مəڭگٸلٸك كٶكٸرەگٸندە قاپ قويعان تۋعان قالاسىنىڭ ەسكٸ بەينەسٸن سۋرەتكە اينالدىرىپتى. Əلەمگە مəشھٷر جازۋشىنىڭ بۇل رومانى قازٸردٸڭ ٶزٸندە كٶپ تٸلگە اۋدارىلىپ, ستامبۇلدى بەتكە الىپ, عاجايىپ مۇراجايدى تاماشالاۋشىلاردىڭ سانى كٷننەن-كٷنگە كٶبەيگەن…
جالعىز الماتى
2001 جىلدىڭ شٸلدە ايى. ٷرٸمجٸدەن پويىزعا مٸندٸم. باعىت – الماتى. كۋپەدە ەكٸ-اق ادام. قاسىمداعى ەلۋلەردٸ ەڭسەرٸپ قالعان əيەل, ۇلتى قىرعىز. جٶن سۇراسا كەلە بٸر-بٸرٸمٸزدٸڭ جايىمىزعا قانىقتىق. ٷرٸمجٸدەن بٸشكەككە تاۋار تاسيدى ەكەن. «الماتىعا بٸرٸنشٸ رەت بارا جاتىرسىڭ با? و جاقتا كٸمٸڭ بار?» – دەپ سۇرادى اپاي. «يə, بٸرٸنشٸ رەت بارا جاتىرمىن. ەشكٸمٸم جوق, جاي اۋىلداس جٸگٸتتەر بار ەدٸ, سولار كٷتٸپ الادى», – دەدٸم. پويىز بٸر سٶتكەدەن كٶپ جٷردٸ. الماتىعا تاياعان كەزدە قىرعىز اپايىم: «سəلدەن كەيٸن الماتىعا جەتەمٸز. سەن قاي الماتىدان تٷسەسٸڭ?» – دەپ سۇرادى. «قاي الماتىسى قالاي, اپاي? مەن الماتىنىڭ ٶزٸنەن تٷسەم», – دەدٸم دىمدى دا تٷسٸنبەي. «نەگە الماتى ەكەۋ? بۇرىن قالاي ەستٸمەگەم», – دەپ باسىم قاتا باستاعاندا ول كٸسٸ: «بٸرٸنشٸ الماتى, ەكٸنشٸ الماتى دەگەن ەكٸ تەمٸرجول ۆوكزالى بار. سونىڭ قايسىسىنان تٷسەسٸڭ?» – دەپ تٷسٸندٸردٸ. سوندا بارىپ ميىما سۋ جٷگٸردٸ. «كٶرەم عوي», – دەدٸم باسىمدى سيپاپ. پويىز ۆوكزالعا جەتكەندە ماعان انىعىن تٷسٸندٸرمەگەن اۋىلداس كٸسٸم بٸرٸنشٸ ۆوكزالدان كٷتٸپ الدى. امان-سəلەمنەن سوڭ: «وي, ساعان قايسى الماتىدان تٷسەتٸنٸڭدٸ ەسكەرتپەپپٸن عوي, سوسىن ۇشىپ وسىندا جەتتٸم», – دەدٸ كٷلٸپ. «مەن ٷشٸن الماتى جالعىز», – دەيتٸن بولدىم كەيٸن وسى وقيعانى əڭگٸمە قىلعاندا.
باراحولكادا ساۋدا ٸستەيتٸن اۋىلداس جٸگٸتتٸڭ ٷيٸنە كەپ تۇراقتادىم. قۇجاتتارىمدى تٸركەپ, ارى-بەرٸ الىپ جٷرگەن اۋىلداسىم بٸر-ەكٸ كٷننەن كەيٸن بازارعا اپارىپ, كونتەينەرٸنە وتىرعىزىپ قويدى. بازار مەن تورايعىروۆ-ساين كٶشەسٸ قيىلىسىنداعى تۇراعىمىزعا 549-نٶمٸرلٸ «گازەل» قاتىنايتىن. تاڭ اتا بازارعا جٶڭكٸلگەن ادامدارمەن تالاسا-تارماسا «گازەلگە» سىعىلىسا مٸنٸپ, əيتەۋٸر بازارعا جەتەسٸڭ. كەشكٸسٸن تاعى سول «گازەلگە» جارماسىپ, ٷيگە قايتۋ. كەيدە بازاردان قايتاردا «گازەلدٸڭ» سوڭعى جاعىنان ورىن تيٸپ, تەرەزەدەن سىرتقا ٷڭٸلٸپ, بەيتانىس قالانى كٶكٸرەگٸمە قوتارىپ العىم كەلەدٸ. ول كەزدە ساين كٶشەسٸندەگٸ اينالمالى كٶپٸرلەر جوق, ماشينا دا از. رايىمبەك داڭعىلىنان كەسٸپ ٶتە بەرە كٶشەنٸڭ باتىسىنداعى قاز-قاتار قابات ٷيلەرگە كٶز سالام, سونشا-لىق əسەم كٶرٸنەدٸ. جوعارى قاراي جٷيتكٸگەن «گازەل» تٶلە بي كٶ-شەسٸنەن قيىپ ٶتە بەرە قىپ-قىسقا يۋبكا كيٸپ, ۇيلىعىپ تەمەكٸ شەككەن قىزدار توبى كٶرٸنەدٸ. تەرەزەدەن اڭىرا قاراپ, «نە ٸستەپ جٷرگەن ادامدار ەكەن?» دەپ تاڭ-تاماشا بولىپ وتىرعانىمدا «گازەل» دە ول ماڭايدان زۋلاپ ٶتە شىعادى. ولاردىڭ نەگە ۇيلىعىپ, سول كٶشەنٸڭ بويىندا تۇراتىنىن كەيٸن اۋىلداسىم تٷسٸندٸردٸ.
ول كەزدە الماتىنىڭ قازٸرگٸدەي شاڭ-توزاڭى جوق, اۋا تىمىق, ىلعال سەزٸلەتٸن ماعان. جاڭبىر دا جيٸ əرٸ ۇزاق جاۋاتىن سىقىلدى ەدٸ. اندا-ساندا جەڭگەمٸز Əل-فارابيدٸڭ باسى بار ەكٸ جٷز تەڭگەنٸ قولىما ۇستاتىپ, دٷكەنگە جۇمسايدى. سول اقشانىڭ ٶزٸنە بٸراز دٷنيە تيەتٸن… قايسى تويعا بارساڭ دا يىقتارىن جۇلىپ جەپ, شەتەلدٸڭ əنٸنە بيلەيتٸن بٸزدٸڭ حالىقتى ٶز ىرعاعىنا تارتا باستاعان قازاق ەستراداسىنىڭ تٷلەۋٸ جəنە سول ەسترادا جۇلدىزدارىنىڭ بازار ماڭىندا ساتىلاتىن تاسپالارى; اپتالىق باسىلىمداردى اسىعا كٷتٸپ, دٷڭگٸرشەكتەردەن ساتىپ الىپ جاتاتىن ادامدار قاراسى; «ساياحات» اۆتوۆوكزالى الدىنداعى بيٸك مۇنارا باسىنداعى دəۋ ساعات تا كٶڭٸلدە سۇلباسى قالعان كٶركەم سۋرەت… جىلى ەستەلٸكتەردٸ وسىلاي مامىرلاتىپ جازىپ, əركەزگٸ ەسكە تٷسٸرەتٸن ەكسپوناتتاردى مىڭداپ جيىپ, بٸزگە دە مۇراجاي اشۋعا əبدەن بولار ەدٸ. توپىراعىنا تابانىم تيگەنٸنە ون بەس, ون التى جىل عانا بولسا دا الماتىنىڭ كٶز الدىمدا تاريحقا اينالعان قانشاما دٷنيە بار. «الماتى جٷرەگٸمدە» دەپ əندەتٸپ ەسكە العاننان باسقا, قولدان كەلەر قايران نە?! ەشكٸمگە كەرەگٸ جوق مىڭداعان ەكسپونات əر جەردە شاشىلىپ, ۇمىت بولاتىنى قانداي ٶكٸنٸشتٸ. وتاندى سٷيۋ, حالىققا قىزمەت دەگەن نəرسەلەر دە وسىنداي ٸرٸلٸ-ۇساقتى ەكسپوناتتاردىڭ باسىن قوسىپ, تاريحي تٸزبەكتەردٸ بٸر-بٸرٸنە جالعاۋ ەكەنٸن كەيدە «كٸرشٸكسٸز مۇراجاي» سەكٸلدٸ شىعارمالار ەسٸڭە سالادى. ەرۆين شتراۋس دەگەن فيلوسوف: «ادامزات ٶمٸرٸنٸڭ شىندىعىن تاريحي تٸزبەكتەن ٷزٸپ الىپ تٷسٸنۋ مٷمكٸن ەمەس», – دەيدٸ ەكەن. ول ۇلى تٷسٸنٸكتٸ ورحان پامۋك سەكٸلدٸ تۇلعالاردىڭ قالاي ماعلۇم قىلعانىن بٸلدٸك. سٸز بەن بٸز شە?..
P.S. ايتپاقشى, ستامبۇلدىڭ دəمٸ تارتىپ جاتسا, مۇراجايعا كٸرۋگە بيلەت دايىن. ٶيتكەنٸ اۆتور كٸتاپقا مۇراجايعا كٸرەتٸن بيلەت سۋرەتٸن سالدىرىپ, ارناۋلى مٶر باساتىن ورىن قالدىرىپتى.
ىرىسبەك دƏبەي
«اق جەلكەن» جۋرنالى, №4
سەۋٸر, 2017
