بەس ەلدٸڭ مٷددەسٸ توقايلاسقان ورتاق مەسەلەلەردٸ ويلاسا شەشەتٸن مەزگٸل جەتتٸ. ال بۇل تاراپتا كەسە كٶلدەنەڭ جاتقان قانداي كەدەرگٸلەر بار? ولاردىڭ تٷيٸنٸن تارقاتۋدىڭ تيٸمدٸ ەدٸس-تەسٸلدەرٸ تابىلا ما?
Dalanews.kz وسى بٸر ساۋالداردى ساراپشىلار تالقىسىنا تاستاپ, ولاردىڭ وي-پٸكٸرٸن بٸلدٸ.
ورتا ازييا باتىستىڭ جولىمەن جٷرۋٸ كەرەك
«ورتا ازييا ەلدەرٸنٸڭ بٸرٸگۋٸنە كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ وتىرعان بٸردەن-بٸر فاكتور – دەموكراتييانىڭ جوقتىعى. وسى ايماقتاعى 5 ەلدٸڭ بٸردە-بٸرەۋٸ دەموكراتيياعا, ادام قۇقىقتارى مەن سٶز بوستاندىعىنا قۇرمەتپەن قاراپ وتىرعان جوق», – دەيدٸ ساياساتتانۋشى عالىم اقەلەۋوۆ (قازاقستان). ينتەگراتسييالانۋدا, ايماقتاعى ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ بٸرلەسە شەشۋدە ورتا ازييا باتىس ٶركەنيەتٸنٸڭ جولىمەن جٷرۋٸ كەرەك. ٶز باسىم وسى تاراپتا ٶزبەكستان ٶزگەلەرگە ٷلگٸ كٶرسەتەدٸ دەگەن كٶمەسكٸ ٷمٸتٸم بار».
اقەلەۋوۆتٸڭ ايتۋىنشا, ٶزبەك باسشىسى شاۆقات ميرزيياەۆ ساياسي ەرٸك-جٸگەر تانىتىپ, ەلدٸڭ دەموكراتيياعا ەزٸر ەرٸ ازاماتتىق قوعام قۇرۋعى ىنتالى ەكەنٸن مەلٸمدەسە, ايماقتاعى احۋال كٷرت ٶزگەرەر ەدٸ.
«ٶزبەكستان باسشىسى ەلدٸ دەموكراتييالاندىرۋعا كەت ەرٸ ەمەس, قۇلقى دا, قىزىعۋشىلىعى دا بار. بٸراق بيۋروكراتييالىق اپپارات ميرزيياۆتٸڭ ٶزٸن «جۇتىپ» جٸبەرە مە دەپ قاۋٸپتەنەمٸن. بار ٷمٸت ميرزيياەۆتا. ٶزبەكستان «ٶزگەرسە» ورتا ازييا دا ٶزگەرەدٸ. بۇل تيٸسٸنشە ايماقتىق ەرٸپتەستٸككە جان بٸتٸرەدٸ», – دەيدٸ ول.
بۇل ايتۋعا عانا وڭاي...
يە, بۇل ايتۋعا عانا وڭاي. شىنتۋايتىندا, ورتا ازييانىڭ ەرٸپتەسۋٸنە كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ وتىرعان مەسەلەلەر مىڭ-سان.
بٷي دەگەن ٶزبەك ساياساتتانۋشىسى رافاەل ساتتاروۆ اقالەۋوۆتىڭ ايتقانىمەن كەلٸسكەن جوق.
«ورتا ازييا ەلدەرٸ الداعى ۋاقىتتا قالاي جەنە قاي باعىتتا ەرٸپتەسەدٸ?» دەگەندە, پافوسكە بەرٸلٸپ كەتەمٸز. «ينتەگراتسييا», «باۋىرلاس ەلدەر» دەگەندە اۋزىمىز قۇرعامايتىنى راس, ٸس جٷزٸندە اتقارىلعان شارۋا شامالى. ايماقتاعى ەلدەر سىرتقى ساياساتىندا ورتا ازيياداعى ەرٸپتەستٸكتٸ باسىم باعىتتىڭ بٸرٸ رەتٸندە بەلگٸلەنگەنمەن, ەشبٸرٸ ەشتەڭە تىندىرىپ وتىرعان جوق. «ورتا ازييا ساياساتى» دەگەن ۇعىمنىڭ ساناعا سٸڭبەي, قولدانىسقا كٸرٸگە الماي وتىرعانى دا سودان», – دەيدٸ ول.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە ايماق ەلدەرٸ شەكاراداعى ٸرٸلٸ-ۇساقتى مەسەلەلەردٸ شەشۋدە ساۋساق قيمىلداتقان جوق.
«سوعان قاراماي كەيبٸر ساراپشىلار ورتا ازييانىڭ بٸرٸگۋٸن ەۋرووداققا ەلٸكتەپ جٷزەگە اسىرۋعا تيٸسپٸز» دەيدٸ. ەۋرووداق ەلدەرٸ ايماقتاعى ٸرٸلٸ-ۇساقتى مەسەلەلەردٸ شەشٸپ بارىپ, بٸر جۇدىرىققا جۇمىلعانىن ەسكەرمەيدٸ», – دەيدٸ ساتتاروۆ.
ورتا ازييا ەلدەرٸ? ولار بٸر-بٸرٸنەن الىستاپ كەتتٸ مە?
قىرعىز ساراپشىسى ارسىلانبەك ٶمٸرزاقوۆ ورتا ازييا ەلدەرٸنٸڭ اراسى الىستاپ, باۋىرلاستىق بايلانىستاردىڭ سۋىپ بارا جاتقانىنا الاڭداۋلى.
«تەۋەلسٸزدٸك العان 30 جىلدا ايماقتاعى ەلدەر جاقىنداسۋدىڭ ورنىنا, جىراقتاپ كەتتٸ. تەك سوڭعى جىلدارى عانا بٸر كەزدەرٸ ٷزٸلٸپ قالعان ديالوگ قايتا جاندانىپ, جىلىمىق ورناعان سەكٸلدٸ.
بىلتىر ايماقتاعى بەس ەلدٸڭ باسشىسى «ناۋرىز» مەيرامىندا باس قوسىپ, رەسمي رەڭكسٸز ەمەن-جارقىن ەڭگٸمە-دٷكەن قۇردى. ٶز باسىم وسى بٸر سىيلاستىقتىڭ ساباستىققا ۇلاسىپ, جالعاسىن تاپقانىن قالايمىن.
سوندا عانا ايماقتا توننىڭ ٸشكٸ باۋىنداي بەرٸك بايلانىس ورنايدى. بٸراق بٸرنەشە كەدەرگٸ بار...», – دەيدٸ ٶمٸرزاقوۆ.
العاشقىسى قازاقستان مەن قىرعىزستاننىڭ ەۋرازييالىق وداققا كٸرگەنٸ. ەكٸ ەل دە ورتا ازيياداعى ەرٸپتەستٸكتٸڭ جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرۋلٸنە ىقىلاستى, الايدا ەۋروزييالىق وداق ولاردىڭ وسى باعىتتاعى ۇمتىلىستارىن تەجەپ وتىر.
«ٸشكٸ مەسەلەلەردٸ دە ەسكەرۋ كەرەك. ەليتا اراسىنداعى ايقاس, بيلٸك اۋىسۋى بار. بۇل بٸرٸنشٸ كەزەكتە قازاقستانعا قاتىستى. قىرعىزستان بيلٸگٸندەگٸ باقتالاستىق تا بٷگٸن-ەرتەڭ بٸتەرگە ۇقسامايدى. تەجٸكستاندا دا تاق يەسٸنٸڭ اۋىسۋى ەبدەن مٷمكٸن.
ايماقتاعى تۇتاستىقتى سٶز ەتكەندە كٶپ نەرسەنٸ كەزٸندە قولعا الۋ كەرەك ەدٸ. ۋاقىت ٶتكٸزٸپ العان سەكٸلدٸمٸز. ونىڭ ٷستٸنە ايماق ەلدەرٸ ٶزارا ەرٸپتەسۋگە كەلگەندە ەلٸ پٸسٸپ-جەتٸلگەن جوق. تىم, تىم سيرەك جٷزدەسەدٸ ورتا ازييانىڭ باسشىلارى. بۇل دا فاكتور. كەلەشەكتە قالاي ەرٸپتەسەرٸمٸزدٸ بٸلٸپ, باعالاۋ ٷشٸن, قازٸردەن باستاپ ورتاق ۇستانىم, ورتاق كٶزقاراس قالىپتاستىرۋ قاجەت. مەنٸڭشە الدىمەن مەدەني بايلانىستاردى ٷدەتكەن ماڭىزدى», – دەيدٸ قىرعىز ساراپشىسى.
تاعى بٸر قىرعىز ساراپشىسى تاالاتبەك ماسادىكوۆ ورتا ازييانىڭ بٸرٸگۋٸنە كەدەرگٸ رەتٸندە ايماق ەلدەرٸنٸڭ تٷرلٸ ۇيىمدار مەن وداقتارعا مٷشە بولۋىن اتايدى.
«ورتا ازييانىڭ ورتاق مەسەلەسٸ بولسا, وعان ەۋرازييالىق وداق تا, شانحاي ىنتىماقتاستىق وداعى دا ارالاسۋعا تيٸستٸ ەمەس.
ورتالىق ازييا وداعىن قۇرعاندا عانا ايماقتاعى بەس ەل شىن تەۋەلسٸزدٸك الادى. ٶكپە تۇسىنداعى دەرجاۆالارعا يەك ارتاتىن تەۋمەندٸلٸكتەن ارىلادى.
قازٸرگٸ زاماندا ەۋرووداقتىڭ نەگٸزٸندەگٸ وداق قۇرۋ ٶزەكتٸ, بەرٸ ايماقتاعى باسشىلاردىڭ ەرٸك-جٸگەرٸنە تٸرەلٸپ تۇر», – دەيدٸ ول.
ورتا ازيياعا ورتاق اقپاراتتىق الاڭ قاجەت
قازاقستاندىق ساياساتتانۋشى ايدا سۇلتانەليەۆانىڭ ايتۋىنشا, ورتاق اقپاراتتىق الاڭ قالىپتاستىرمايىنشا بٸرٸگۋ تۋرالى ەڭگٸمەنٸڭ بەرٸ بەكەر.
«ايماقتىق دەڭگەيدەگٸ ورتاق مەديا الاڭ قۇراتىن مٷمكٸندٸمٸگٸز بار عوي? وسى مەديا الاڭدا ورتا ازييانىڭ بٸرٸگۋٸنە قولبايلاۋ بولىپ وتىرعان مەسەلەلەر تارازىعا تارتىلسا, ولاردى شەشۋ جولدارى ويلاستىرىلسا, بۇدان بٶلەك اقپاراتتىق-مەدەني فورۋمدار, وليمپيادالار كٶپتەپ ۇيىمداستىرىلسا, وسىنىڭ اياسىندا ورتا ازييا وداعى تۋرالى تۇجىرىمدار ايتىلسا كەلە-كەلە بۇعان قوعام دا اتسالىسار ەدٸ.
بٸزدەگٸ بٸر كەمشٸلٸك, ورتا ازييا جاستارىنىڭ اراسىندا ٷندەستٸك جوق. ولارعا بٸر-بٸرٸن تانۋعا جول اشپاي وتىرمىز. بەرٸ دە جاستاردان باستالادى. ٶزگەرٸس تە, بٸرٸگۋ دە», – دەيدٸ سپيكەر.
تانىمال ٶزبەك ساياساتتانۋشى فارحود توليپوۆ ايماقتى ينتەگراتسييالاۋدا حالىق قالىس قالماۋى قاجەت دەيدٸ.
«ازاماتتىق قوعام كەز-كەلگەن ٶزگەرٸستٸڭ قوزعاۋشى كٷشٸ. ايماقتىق دامۋعا قاتىستى ماڭىزدى مەسەلەلەردٸ حالىق تالقىسىنا ۇسىنىپ, رەفەرەندۋم جاساسا بٸرٸگۋدٸڭ ٸرگەتاسىن قالار ەدٸك. الايدا ايماقتاعى ساياسي پروتسەستەردٸڭ اشىقتىعىنا قول جەتكٸزبەي, ورتا ازييا وداعى تۋرالى ايتۋعا ەرتە», – دەيدٸ ول.
روللان مۇقامەتقاليەۆ
