[caption id="attachment_9399" align="alignright" width="500"]
بۇرىنعى جىلداردى ايتپاي-اق قويالىق, ٶتكەن 2014 جىلى ەلٸمٸزدەن 20 مىڭ ادام شەتەلگە بٸرجولا كەتسە, ەلگە ورالعانداردىڭ سانى بار-جوعى 12 مىڭ ادام ەكەن. مۇنىڭ بار-جوعى 40 پايىزى ٶز قانداستارىمىز. وسى كٶرسەتكٸش قازاق كٶشٸنٸڭ توقىراعانىنىڭ بٸردەن بٸر ايعاعى. ال بيلٸك تاراپى كٶشٸ-قون تۋرالى زاڭدى از جىلدىڭ ٸشٸندە قىرىق قۇبىلتتى. ٶزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزٸلگەلٸ وتىرعان جاڭا زاڭدا بٸراز تيٸمدٸلٸك بار كٶرٸنەدٸ. ايتالىق, ازاماتتىقتى الدىنداعى زاڭدا 4 جىلدان كەيٸن الۋعا بولادى دەسە, بۇل جولى بٸر جىلدىڭ ٸشٸندە الۋعا مٷمكٸندٸك بەرٸلگەن. بۇدان بٶلەك, ورالمانداردىڭ قاي ٶڭٸرگە بارۋ ەركٸندٸگٸ ٶزدەرٸنە تيەسٸلٸ. بۇدان بۇرىنعى زاڭدا تەك سولتٷستٸك ايماقتارعا عانا بارۋىنا بولاتىنى ايتىلعان بولاتىن. جاڭا مزاڭ بويىنشا كٶشٸپ كەلۋشٸلەر سولتٷستٸك ايماقتارعا بارسا كۆوتا جەنە باسقا جەڭٸلدٸكتەر بەرٸلەدٸ. ٶزگە ايماقتارعا ٶز ەركٸمەن تٸركەلٸپ, ازاماتتىق الا الادى, بٸراق ولارعا كۆوتا بەرٸلمەيدٸ. بۇل زاڭنىڭ بۇرىنعى زاڭداردان كٶپ ايىرماشىلىعى جوق. بۇدان بۇرىن دا كۆوتا بەرۋ, باسپانامەن, جەرمەن قامتاماسىز ەتۋ كٶپ سٶز بولعان. ادام باسىنا مىڭ دوللار كٶلەمٸندە بەرٸلەتٸن كۆوتانىڭ ٶزٸ تالاي داۋ تۋدىرعان. ونى العاندار دا, الماعاندار دا كٶپ. بٸر ەسەپتەن, دەل وسى كۆوتاعا تٸرەلٸپ تۇرعان دا كٶپ دٷنيە جوق سەكٸلدٸ. ەگەر ەلگە ورالعان قانداستارعا ۋاقتىلى ازاماتتىق بەرٸپ, جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندارمەن بٸردەي دەڭگەيدە كٶڭٸل بٶلسە, جەرگٸلٸكتٸ تٸركەلگەن ورىننان ٷي سالاتىن, شارۋاشىلىق پەن ەگٸن ەگەتٸن جەر, مال ٶسٸرەتٸن ٶرٸس بەرسە, سونىڭ ٶزٸ ورالماندار ٷشٸن ەڭ ٷلكەن جەڭٸس بولعالى تۇر. وسىدان 20 جىل بۇرىن ەلگە كەلٸپ, اۋىلدا تۇرعانىمەن, ەلٸ كٷنگە دەيٸن مال باعاتىن جايلاۋ-قىستاۋ الا الماي, ٶسٸرگەن مالىن كٶبەيتە الماي جٷرگەندەر ٶتە كٶپ. مۇنىڭ ارعى جاعىنا ٷڭٸلسەڭٸز, بيٸك تاراپىنان كٷشەيگەن قىسىمنىڭ ۇزاق جىلدىق قوردالانعان مەسەلە ەكەنٸن ۇعاسىز.
جۋىردا عانا ورازوۆ دەگەن بٸر دەپۋتات: «ورالمانداردىڭ 70 پايىزى ساۋاتسىز. ولار كٶبەيە بەرسە, ەلەۋمەتتٸك تەڭسٸزدٸك تەرەڭدەي تٷسەدٸ. ونسىزدا حالقىمىز جەتٸسٸپ وتىرعان جوق» دەگەندەي بايبالامىن دەل كٶشٸ-قون تۋرالى زاڭدى تالقىلاۋ كەزٸندە جايىپ سالدى. ەگەر دەل وسى سٶزٸ باسقا بٸر ەلدە ايتسا, مەيلٸ ول كٸم بولسا دا, جاۋاپقا تارتىلار ەدٸ. مىسالى, بەلگٸلٸ بٸر دٸني توپ تۋرالى وسىلاي وعاش پٸكٸر بٸلدٸرسە, سوتتىڭ الدىندا جاۋاپ بەرەر ەدٸ. ەگەر ەلٸمٸزدەگٸ ۇيعىر, كەرٸس, تٷرٸك, دٷنگەن سەكٸلدٸ بٸر ۇلتتى ساۋاتسىز دەسە, قانشا جەردەن شەندٸ بولسا دا, تٸزەرلەپ تۇرىپ كەشٸرٸم سۇرار ەدٸ, بولماعاندا مانداتىنان ايىرىلىپ, قوعامي الدىندا ماسقاراسى شىققان بولار ەدٸ.
«ولار - ساۋاتسىزدار»
جاسىرۋدىڭ تٷك قاجەتٸ جوق, قوعامدا ورالمانفوبييا قالىپتاستى. بۇنىڭ شىعۋ سەبەبٸ, قازاق كٶشٸنٸڭ ەۋ باستاعى جوسپارىنىڭ دۇرىس جاسالماۋى جەنە ناقتى تيياناقتى جۇمىستى ەمەس, «ەلەمدە ٶز ۇلتىن جيناپ جاتقان ساناۋلى ەلدٸڭ بٸرٸمٸز» دەگەن جالعان ۇراننىڭ تىم اسىرا دەرٸپتەلۋٸ تۇرعىلىقتى جۇرتقا كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزدٸ. «بٸز جارىماي تۇرىپ, ولاردىڭ ٷي, جەر الۋعا قانداي قۇقىلارى بار?» دەگەن قارابايىر سۇراق بٸرتە-بٸرتە كٷردەلەنە تٷستٸ. ورالمان ستۋدەنتتەر ٶز كٷشٸمەن ۇبت-عا قاتىسىپ, گرانت ۇتىپ السا دا, كەسٸپكەرلٸكپەن اينالىسىپ, شاعىن بيزنەسٸن دٶڭگەلەتسە دە, اۋىلدا مال ٶسٸرٸپ, قورا-قوپسىسىن تٷزەسە دە – بەرٸنە جاعداي جاساپ وتىرعان قازاق ٷكٸمەتٸ. كٶپ ادام دەل وسىلاي ۇعىندى جەنە ول تٷسٸنٸكتەرٸنەن ەلٸ ايىرىلا قويعان جوق. «ورالمانعا جاسالعان جەڭٸلدٸك بٸزگە نەگە جاسالمايدى?» دەگەن قاراپايىم سۇراق ٷنەمٸ قانداستاردىڭ الدارىنان شىعا بەردٸ. قاراپايىم جۇرتشىلىق قانا سولاي ويلاسا, وعان ەشكٸم باس اۋىرتپاس ەدٸ. ٶكٸنٸشتٸسٸ سول, بۇل بٸرتە-بٸرتە ٸرٸ لاۋازىم يەلەرٸنٸڭ, شەنەۋنٸكتەردٸڭ اۋزىنان شىعا باستادى. «ورالماندار – وڭباعاندار», «ورالماندار – ساتقىندار», «قاشىپ كەتكەندەر» دەگەن كەدۋٸلگٸ جالپاق تٷسٸنٸك نىعايىپ, ەر جىل سايىن ٷلكەن مٸنبەرلەردەن, تەلەارنالاردان, باسپاسٶزدەن وقتىن-وقتىن كٶتەرٸلۋمەن كەلەدٸ. مۇنىڭ ەلگە كەلگەن بٸر ەمەس, جٷز ەمەس, 1 ميلليون قانداستى كەمسٸتۋ, بٶلۋ, نامىسىنا تييۋ ەكەنٸن ويلاۋدان قالعان اتقامٸنەرلەر قانشا رەت سىن ايتىلسا دا, باياعى جىرىن قايتالاۋىن قويعان جوق. جۋىردا عانا ورازوۆ دەگەن بٸر دەپۋتات: «ورالمانداردىڭ 70 پايىزى ساۋاتسىز. ولار كٶبەيە بەرسە, ەلەۋمەتتٸك تەڭسٸزدٸك تەرەڭدەي تٷسەدٸ. ونسىزدا حالقىمىز جەتٸسٸپ وتىرعان جوق» دەگەندەي بايبالامىن دەل كٶشٸ-قون تۋرالى زاڭدى تالقىلاۋ كەزٸندە جايىپ سالدى. ەگەر دەل وسى سٶزدٸ باسقا بٸر ەلدە ايتسا, مەيلٸ ول كٸم بولسا دا, جاۋاپقا تارتىلار ەدٸ. مىسالى, بەلگٸلٸ بٸر دٸني توپ تۋرالى وسىلاي وعاش پٸكٸر بٸلدٸرسە, سوتتىڭ الدىندا جاۋاپ بەرەر ەدٸ. ەگەر ەلٸمٸزدەگٸ ۇيعىر, كەرٸس, تٷرٸك, دٷنگەن سەكٸلدٸ بٸر ۇلتتى ساۋاتسىز دەسە, قانشا جەردەن شەندٸ بولسا دا, تٸزەرلەپ تۇرىپ كەشٸرٸم سۇرار ەدٸ, بولماعاندا مانداتىنان ايىرىلىپ, قوعام الدىندا ماسقاراسى شىققان بولار ەدٸ. ٶيتكەنٸ, «تاتۋلىعى جاراسقان» ەلٸمٸز ٷشٸن ودان ارتىق ساۋاتسىزدىق بولماس ەدٸ. مۇنداي كٶزقاراس جىل ٶتكەن سايىن تەرەڭدەپ, ٷنەمٸ ەرتٷرلٸ مٸنبەردەن سان قۇبىلىپ ايتىلىپ كەلە جاتقانى ورالمانفوبييانىڭ بەلگٸلٸ دەڭگەيدە قالىپتاسىپ ٷلگەرگەنٸن ايعاقتايدى.
[caption id="attachment_9400" align="alignleft" width="342"]
«ولار - ماسىلدار»
دٷنيەجٷزٸ قازاقتارى قاۋىمداستىعى تٶراعاسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى تالعات ماماشەۆ بۇلار ەڭبەك ەتپەستەن, بەرٸنە يە بولعىسى كەلەدٸ دەگەن سىڭايدا پٸكٸرٸن جيٸ قايتالايدى. ارعى ويى قانداستارعا قاراتا «سەندەر جاتىپ ٸشەر جالقاۋسىڭدار, ماسىلسىڭدار» دەگەنٸ. ويلاپ كٶرٸڭٸز, شىنىمەن دە ورالماندار ماسىل بولسا, 1 ميلليون حالىق باياعىدا ەرەۋٸلدەتٸپ, ەلدٸڭ زىقىسىن شىعارماس پا ەدٸ? ونداي بٸردە بٸر وقيعا بولعان ەمەس. بولمايدى دا. ييا, اۋىلدى جەردە جاڭادان كٶشٸپ كەلگەن, جۇمىس تاپپاعان, جەر الا الماعان قانداستار اۋىل, اۋدان ەكٸمدٸگٸنٸڭ ەسٸگٸن توزدىرىپ جٷرسە, بۇل ٶزٸ ازاماتتىق العان سوڭ كونستيتۋتسييالىق قۇقىن پايدالانۋدىڭ بٸر كٶرٸنٸسٸ عانا. ونى دابىرايتىپ ايتۋدىڭ نە جٶنٸ بار? جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ٶكٸلدەرٸ ورالمان كٶرسە كەرٸ يتەرٸپ, كەۋدەلەرٸن باسۋعا تيٸستٸ ەمەس. سونداي كٶرٸنٸسكە بولا, سۇرامشاق, جاتىپ ٸشەر دەۋٸ بارىپ تۇرعان اعاتتىق.
«ولار - پايداسىزدار»
بٸر جىلدارى ٷلكەن لاۋازىم يەسٸ «ورالماندار تەۋەلسٸزدٸككە ەشقانداي ٷلەس قوسقان جوق» دەپ مەلٸمدەدٸ. سوناۋ 1992 جىلى نەبارى قازاقستان حالقىنىڭ 42 پايىزى عانا مەملەكەتتٸ قۇراۋشى ۇلت بولعانىن ەسكەرسەك, قازٸر ول كٶرسەتكٸش بەيرەسمي دەرەكتەر بويىنشا 72 پايىزعا ٶسسە, باسقاسىن ايتپاعان كٷننٸڭ ٶزٸندە, مۇنىڭ ٶزٸندە ورالمانداردىڭ ايتارلىقتاي ٷلەسٸ بار. تاعى بٸر كٸشكەنتاي مىسال ايتا كەتەلٸك, ورالماندار ٸشكٸ كٶشٸ-قوننىڭ تۇراقتاۋىنا دا زور ىقپال ەتتٸ. الماتى وبلىسىنىڭ كەيبٸر اۋىلدارىندا تۇراتىن حالىقتىڭ 90 پايىزى شەتەلدەن كەلگەن قازاقتار ەكەنٸن بٸلەمٸز. دەمەك, اۋىلداردىڭ قاڭىراپ بوس قالماۋىنا, قالاعا كٶشەتٸن تۇرعىننىڭ از دا بولسا قالتاسىنا اقشا تٷسۋٸنە, بەلگٸلٸ بٸر ٶڭٸرلەردە ساۋدانىڭ, ەگٸنشٸلٸكتٸڭ, كەسٸپكەرلٸكتٸڭ دامۋىنا ىقپال ەتتٸ. مۇنى ەشكٸم جوققا شىعارمايدى. كەزٸندە ساياساتتانۋشى ەزٸمباي عالي مىرزا بٸر سۇحباتىندا: «1962 جىلى قىتايدان كەلگەن كٶش شىعىس ٶڭٸرلەردٸڭ ورىستانۋىن باياۋلاتتى. قازاقشا مەكتەپتەر اشىلىپ, حالىق انا تٸلٸندە سٶيلەيتٸن بولدى» دەگەن ەدٸ. بۇل جاعداي دەل تەۋەلسٸزدٸك كەزٸندە دە قايتالانعانى انىق.
ەگەر تٸزە بەرسەك, ورالمانفوبييانىڭ سان سالاعا بٶلٸنە باستاعانىن بايقايمىز. بۇل تۇتاس قوعامدىق سيپات العان ٷردٸس دەۋدەن اۋلاقپىز, بٸراق جىل ساناپ قوردالانىپ كەلە جاتقانى بٸلٸنەدٸ. ەگەر بيلٸك ەس جيعىسى كەلسە, كٶشٸ-قون ساياساتىن تەزٸرەك رەتتەپ, بٸر ٸزگە تٷسٸرۋگە تيٸس. قازاققا قازاقستان, قازاقستانعا قازاق كەرەك! بۇل – اكسيوما!
احمەت ساعىندىق.
وي قوزعار...
جاڭا كٶشٸ-قون تۋرالى زاڭدا بٸر شيكٸلٸك بار. شەتەلدەن كەلگەن قانداستار تۇراقتى تٸركەۋگە تۇرىپ, ازاماتتىق الۋ ٷشٸن كەلگەن ەلٸنەن سوتتالمادى جەنە سول ەلدٸڭ ازاماتتىعىنان شىقتى دەگەن ەكٸ انىقتاما ەكەلۋٸ كەرەك. بۇل باسى ارتىق قۇجات. قىتايدان كەلگەن قانداستاردىڭ باس اۋرۋى دەل وسى ەكٸ انىقتاما بولىپ وتىر. سەبەبٸ, ول ەلدە سوتتالماعاندارعا شەتەلگە شىعاتىن پاسپورت بەرمەيدٸ جەنە ازاماتتىعىنان باس تارتۋ ٷشٸن ٶزگە ەلدٸڭ ازاماتتىعىن الۋى كەرەك. مۇنداي كەرەعارلىقتى جويمايىنشا, شەتەلدەگٸ كٶشتٸڭ توقتاعانى توقتاعان.
