ٶز ٶزٸمنەن بٶلٸنٸپ, ٶز ٶزٸمدٸ ەڭگٸمەگە شاقىرىپ «سەن كٸمسٸڭ?», ياعني «نە ٶنەرٸڭ بار?» دەپ وقىستان سۇراق قويار بولسام, ەجەپتەۋٸر ويلاناتىن ەدٸم. مەن كەزٸندە كٶشكە جاپپاي ٸلەسٸپ جۋرناليست بوپ كەتكەن قاۋىمنان ەمەسپٸن, ودان سول قۇرامنىڭ ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەرگە اۋىسىپ, اعىل-تەگٸل ٶرتەنٸپ وتىراتىن بلوگەرلەردٸڭ قاتارىنان دا ەمەسپٸن, نەمەسە ماڭايىمداعى ٶزٸن «گەنيي» سانايتىن, نە ٶزدەرٸن سولاي ۇستايتىن امبيتسيياسى تىم جوعارى پەندەلەردٸڭ دە (ونىڭ ٶزٸ بٸر ٶنەر) ساناتىنان دا ەمەسپٸن.
ەڭ قىزىعى, ەرينە, ەلەۋمەتتٸك جەلٸنٸڭ وقىرمانى بولۋ. ونىڭ قىزىعىن مەن ايتپاسام دا بەرٸ بٸلەدٸ. مەنٸڭ مٸندەتٸم تەك ٷندەمەي وتىرىپ وقۋ, ەرينە, وقۋعا تۇرارلىقتاي نەرسە بولسا. «مىشكانىڭ» دٶڭگەلەگٸن اينالدىرىپ قوياسىڭ دا, ٸلٸپ الارلىق بٸر بەلەلەر ٸزدەيسٸڭ, ماڭايىڭ مەن ەلەمدەگٸ جاڭالىقتار, اناعان قارايسىڭ, سۋرەتتەر, ەەە, قاڭعىرىپ جٷر ەكەن, ەەە اناۋسى ٶمٸرٸنەن بەزٸپ وتىر ەكەن, اناۋسى ٶزٸنشە بٸر «پونت», ەەە, ۇزاعىنان سٷيٸندٸرسٸن, ەەە, يماندى بولسىن, كٶڭٸل-كٷيٸڭ بولىپ «نراۆيتسيا» باسساڭ باستىڭ, بولماسا ول دا جوق. بٸراق «كوممەنتاريي» جازبايسىڭ, جازساڭ «وقىرمان» دەگەن «تاعىڭنان» تٷسٸپ قالاسىڭ عوي. بٸرەۋگە بٸربەلە دەپ جازساڭ, بەلەگە قالدىم دەي بەر, تٶبەڭنەن قىزارىپ «ۋۆەدوملەنييالار» قىلقىلداپ شىعا بەرگەنٸ بىلاي تۇرسىن, كەيدە ۇرىس-كەرٸس, مىسقىل, بوقتىق-بۇرالاۋ, ەي, قويشى, ٶزدەرٸمەن كەتسٸن.
پٸكٸرٸڭدٸ قالدىرساڭ, ونى كەم دەگەندە ون ادام وقيدى, وننىڭ ون تٷرلٸ پٸكٸرٸ بار, سەنٸڭ پٸكٸرٸڭ ون ادامعا تٷرپٸدەي تيٸپ, ونىڭ ۇيىقتاپ جاتقان «پروۆوكاترلىق» قاسيەتٸن وياتىپ جٸبەرۋٸڭ مٷمكٸن, مونيتوردىڭ ار جاعىندا وتىرعان ەربٸر پەندە كەرەمەت اقىلگٶي, ٶيتكەنٸ ينتەرنەتتٸڭ سوندايعا اينالدىرىپ جٸبەرەتٸن قاسيەتٸ بار. سوندىقتان جەلٸ وقىرماندارىنا ٶتە اباي بولۋ كەرەك, پروۆوكاتسيياعا ەرٸپ كەتٸپ اقىماق بولۋ بىلاي تۇرسىن, ٶزٸڭ پروۆوكاتر بولىپ كەتسەڭ سۇمدىق قوي, ٷيدەگٸلەردەن ۇيات, ينتەرنەتتٸڭ كٶسەمٸ دەپ قالار. مەسەلەن, بٸزدٸڭ اعاي سيياقتى بولۋ كەرەك, ٶزٸمەن ٶزٸ, تاماقتار, حاندار, الباستىلار تۋرالى جازادى, ەشكٸم ەشتەڭە دەمەيدٸ, ٶيتكەنٸ ەشكٸم تٷسٸنبەيدٸ, قۇداي بٸلەدٸ, وعان ەشكٸمنٸڭ «نراۆيتسيياسى» دا كەرەك ەمەس, ٶز «كەيپٸ» ٶزٸندە. ناعىز وقىرمان دا سونداي جۇمباق بولۋى كەرەك, ەشكٸم تٷسٸنبەۋٸ كەرەك. سوسىن تاعى تولعاندىراتىن نەرسە بار, ەگەر وسى جەلٸدەگٸ «نراۆيتسيا مەن كوممەنتاريي» فۋنكتسيياسىن تٷپ تامىرىمەن قۇرتىپ جٸبەرسە قايتەر ەكەن? بٸر-ەكٸ ادام دەپرەسسيياعا تٷسٸپ, ٸشٸپ كەتەدٸ, ولاردىڭ كٸم ەكەنٸن دە «توچنو» بٸلەم, بٸر-ەكەۋٸ تۋعان-تۋىس, جانۇياسىمەن كەدٸمگٸدەي قاۋقىلداسىپ, ادام قاتارىنا قوسىلىپ كەتەدٸ. بەلگٸلٸ نەرسە عوي, كەزٸندە «موي ميردە» دە سونداي زاماندار بولعان. تاريح قايتالانا بەرەدٸ. ەر نەرسەنٸڭ اقىرى بولادى. اقىل دەگەن مۇحيت ەمەس بٸزدە, جەلٸنٸڭ «گٷلٸ» بولۋ حوببي بولسا بولار, بٸراق ول سانالىلىقتىڭ شىڭى ەمەس. جەلٸلٸك ٶمٸردٸ تىم «سەرەزنىي» قابىلدايتىن, سونىمەن اۋىراتىن قاۋىمعا ايتارىم, ەربٸر جەلٸ (لينييا) سوزىلا-سوزىلا ٷزٸلەدٸ. زاڭدىلىق قوي. ٶيتكەنٸ «ناگرۋزكا» كٶپ. تىم كٶپ... ودان ٶزگە ەلەم بار...
***
«بۇل ەلەم – باسقا ەلەمنەن ٶزگەرەك». جەلٸ جايلى ساعاتتاپ قىرتا بەرۋگە بولار ەدٸ, جاڭالىق ەمەس ول, مايىن ٸشكەن ادامدار بار. «بۇل ەلەم» جايلى جازسا دا «جەلٸ» (سەت) فورماتىنا كەلمەۋٸ مٷمكٸن. ايتپاعىم, «بۇل وقىرمان انا جەلٸدەگٸ وقىرمانىنان» ٶزگەرەك. «جەلٸ» ۇعىمى بۇل «ەلەمدە» قاراپايىم عانا كٶركەمدٸك ەرەجە بولىپ قالادى. تٷسٸنسەڭٸزدەر, مەن كەدٸمگٸ كلاسسيكالىق وقىرمان ٶنەرٸنٸڭ مەدەنيەتٸ جايلى ايتپاقپىن. كەدٸمگٸ دەنٸ ساۋ, ون ەكٸ مٷشەسٸ تٷگەل, سان عاسىردان بەرٸ جالعاسىپ كەلە جاتقان وقىرمان. ابايدى, مۇحتاردى, شەكسپير مەن تولستويدى, ت.ب. وقىعان كلاسسيكالىق وقىرمان. مەن دە سولاردىڭ قاتارىنان بولۋىم مٷمكٸن, بٸراق قازٸرگٸ ۋاقىتتا ول ماعان ماقتانىش تا ەمەس, ابىروي دا ەمەس. بۇرىنعى كەزدە ەدەبيەتتٸ وقىپ, ونىمەن سۋسىنداۋ, وعان ەڭبەك ەتۋ ينتەلليگەنتسييالىقتىڭ كٶرٸنٸسٸ, زامان مەن ادامداردىڭ اراسىن بايلانىستىرىپ تۇراتىن بٸلٸم مەن دانالىقتىڭ بٸر بەلگٸسٸ بولسا, قازٸر مٷلدە ولاي ەمەس. قازٸرگٸ ۋاقىتتا كٸتاپ وقۋ قوعامنان, ادامداردان وقشاۋلانۋدىڭ تاپتىرماس قۇرالى. ەگەر سەن قاسىڭداعى جان جولداسىڭدى تٷسٸنگٸڭ كەلمەي, ونىڭ پروبلەماسىنا ارالاسقىڭ كەلمەسە, كەرٸسٸنشە, سەن ٶز ٶمٸرٸڭە ەشكٸم قول سۇققانىن قالاماساڭ, پوجالۋيستا, كٸتاپ وقى! كلاسسيكتەردٸ شەرتٸپ تۇرىپ وقى! شىن ايتام, ەشقانداي مىسقىلسىز! باتىرلار جىرى, ەرتەگٸلەردەن باستا! قازٸرگٸ «گارري پوتتەر» مەن ەلگٸ «پەلەنشە وتتەنكوۆ سەروگوعا» جەتپەسەڭ دە, بەرگٸ حەمينگۋەي مەن چەحوۆقا دەيٸن وقىشى! راحاااات! دوسىڭنىڭ كرەديتٸ, نە ٶزٸڭنٸڭ جالدامالى پەتەرٸڭ, تەرروريزم, كوررۋپتسييا, سوعىس, پۋتين-مۋتين, تٸزٸلگەن پروبلەمالاردىڭ ەشقايسىسىنا باسىڭدى اۋىرتپايسىڭ! سوڭعى «كونترۋدار» (دٸننەن بەزگەن بٸرەۋ بولماساڭ) قۇران مەن بيبلييانى بٸر پاراقتاپ شىقساڭ, تٸپتەن كەرەمەت! كٶزٸڭ جارق ەتە قالادى! يە, ول جاق باسقا «ەلەم», ونى سول جاققا بارعان ادام عانا تٷسٸنەر.
سٶز اراسىندا قىستىرىپ كەتەيٸن, مەنٸڭ سوڭعى پاراقتاعانىم, رەي برەدبەريدٸڭ «451 گرادۋس پو فرانگەيتۋ» كٸتابى بولدى. قۇداي بٸلەدٸ, وسى كٸتاپتى وقۋ ٷشٸن ٶزٸمدٸ تٶرت جىل دايىنداعان شىعارمىن, ەسەسٸنە تٶرت كٷندە وقىپ بٸتٸردٸم. ەسەردٸ ايتپاي-اق قويايىن, ول كٸتاپتى باستارداعى قورقىنىش ەستەن كەتپەيدٸ. نەگە دەسەڭٸز, سارىاۋىز ستۋدەنت كەزدە, دج.ورۋەلدٸڭ «1984» دەگەن رومانىن وقىپ قاتتى «سوققى» العانىمدى ۇمىتقان ەمەسپٸن. «بەلدەن تٶمەن» سوققى بولدى, «باستان» ەمەس, «باستى» ول كەزدە دوستوەۆسكيي مەن فرەيدتتٸڭ پسيحولوگييالىق ٸلٸمٸ ۇرىپ العان. «ميدىڭ» شايقالعانى ول كەزدە ٷيرەنشٸكتٸ بولىپ كەتكەن, بٸراق «بەلدەن» سۇمدىق اۋىر تيگەنٸ ەسٸمدە. ول روماندى وقىعان بولساڭىزدار, ول جٷيە جايلى بولاتىن. قورقىنىشتى جٷيە. ول جەكە ينديۆيدتٸ «جىندى» قىلۋدى ٷيرەتەتٸن «ەگو», «بەيسانالىق» ەمەس, كەدٸمگٸ باسقاشا قوعامدىق جٷيە. يە, قانداي دا بٸر كٸتاپتى وقىساڭ ٸشكٸ جان دٷنيەڭدە بٸرنەرسەنٸڭ ٶزگەرەتٸنٸ انىق. بەرٸ باسقاشا بولىپ كەتەدٸ. بٸرەۋلەر بار, بٸر كٸتاپ وقىپ ٶمٸرٸنەن تٷڭٸلٸپ, ٶمٸر باقي ٶكٸنەتٸندەي جٷرەتٸن. ٶيتكەنٸ, ٶمٸردٸ باسقا قىرىنان سەزٸپ قويادى عوي. ميدىڭ قانتامىرلارى باسقا باعىتپەن اينالىپ كەتكەندەي بولادى عوي. مەن دە ٶكٸنگەن شىعارمىن, بەرٸ دە سىرتقا ايقايلاپ ايتپاسا دا ٶكٸنەتٸن شىعار كەي كەزدە. بٸر رومان وقىپ اقىلى اسىپ-تاسىپ كەتپەسە دە, بۇرىنعىدان باسقاشا ويلاپ, وقشاۋلانۋدىڭ, جالعىزدىقتىڭ دەمٸن سەزٸنگەننەن كەيٸن ٶكٸنەتٸن شىعار. بٸراق, ول كٸتاپ وقۋدىڭ سونشالىقتى قورقىنىشتى ەكەنٸن بٸلدٸرمەيدٸ. كٶزٸ قاراقتى وقىرمان «ستاتۋسىن» الۋ ٷشٸن دە باسقا ٸستەگٸدەي تەجٸريبە جيناقتاۋ كەرەك. ەركٸمنٸڭ ٶزٸندٸك كٸتاپ وقۋ ۋاقىتى مەن دەڭگەيٸ, سونداي اق قۋلىعى بار. باستاپقىدا ەرتەگٸلەر, اڭىز ەپسانا, ەڭگٸمە, پوۆەست, روماندار. مەندە وسىلاي باستالدى. اۆتورىنا قاراۋ, تانۋ دەگەن ۇعىم جوق, تەك مازمۇنى قىزىق بولسا بولدى. جوعارعى سىنىپتاردا ەدەبيەت پەنٸنەن شىعارمادا جاقسى باعا الۋ ٷشٸن باعدارلاما بويىنشا وقىلاتىن قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ كلاسسيكاسى (باسقا پەنگە يكەم جوق, سوسىن اۆتورىن ەرٸكسٸز ەستە ساقتايسىڭ). سودان كەيٸن اكادەمييالىق بٸلٸم, ونى ۇستازدىڭ ايقايىنان كەيٸن ساسقانىڭنان دوستوەۆسكيي مەن ماركەستەن باستاۋ, اپتاسىنا ون شاقتى شىعارما تاۋىسۋ, كٸتاپحانادا ۇيىقتاۋ, ودان جاتاقحانادا بارىپ تاعى كٸتاپ جاستانۋ. باقانداي تٶرت جىل! ەشقاشان ۇمىتىلماس مۇنداي قورلىق. بٸراق بەرٸ كەش بۇل كەزدە! يە, وقىعان كٸتاپتاردىڭ ەلەمٸ مەن قورشاعان اينالا بٸر-بٸرٸمەن قيىسپاي كەتتٸ. بەرٸن ورىن ورنىنا قويىپ, تٷسٸنۋ ٷشٸن تاعى دا تٶرت جىلداي كەرەك بولاتىن شىعار. قالىپتاسپاعان جاس ادام ٷشٸن جٶن-جوسىقسىز كٸتاپ وقۋ قۇمارلىعىنىڭ ٶزٸندٸك ازابى مەن قاتەرٸ بولاتىنىن تٷسٸنگەندەي بولاسىڭ. «اۋزى كٷيگەن ٷرٸپ ٸشەر», تٸرٸ پەندەدە تالعام قاسيەتٸ پايدا بولادى. ول كەرەك ۋاقىتىندا ەشكٸمدٸ ۇياتقا قالدىرمايدى. تەجٸريبەلٸ وقىرمان بٸر رومانعا باسىن قويماس بۇرىن ول جايلى پٸكٸرلەر مەن ماقالالار تاۋىپ الىپ, ٷش اينالىپ, بٸر شوقىپ كٶرەتٸندەي جاعدايعا جەتەدٸ. بۇنى ميلليوننىڭ ٸشٸندەگٸ بٸر وقىرماننىڭ جولى دەپ قويىڭىز.
ال كٸتاپ جازۋ شە? تٸپتەن. بارىڭ دا, جوعىڭ دا. سولاي سيياقتى بولىپ كٶرٸنەدٸ. ەكٸ-ٷش-اق تال «شال» قالدى قازاق جايلى جازعان, جازاتىن, جازادى-اۋ دەيتٸن. «شال» دەگٸم كەلمەيدٸ. جازۋشى. بٸراق... بٸراق دەيتٸن نەرسە بار. سول باياعى...
ۇلاربەك (نۇرعالىم) «ەكٸم اعاي تۋرالى جازام» دەگەندە شىن ايتۋ كەرەك, ماعان ول سٶيلەم تٷسٸنٸكسٸزدەۋ بولدى.
بٸر مىسال, بۇل مەنٸڭ سوڭعى مىسالىم, ەرٸ ماڭىزدى مىسالىم. بوياماسىز, ەسٸرەسٸز بەرگٸم كەلەدٸ. ماڭىزدى دەيتٸنٸم قازاق ەدەبيەتٸ جايلى. بەلگٸلٸ نەرسە, شاعىم دا ەمەس, مەن عانا ايتپايمىن, سەبەبٸن ٸزدەپ, قايعىرۋ دا پايداسىز. بٸزدە ەدەبيەت ەلسٸرەپ كەتتٸ. تەك قانا ول ەمەس, وقىرمان دا. بٸر عانا ويىم, باسىندا ايتتىم عوي, قازٸرگٸ كەزدە كٸتاپ وقۋ وقشاۋلانۋ دەپ. ال كٸتاپ جازۋ شە? تٸپتەن. بارىڭ دا, جوعىڭ دا. سولاي سيياقتى بولىپ كٶرٸنەدٸ. ەكٸ-ٷش-اق تال «شال» قالدى قازاق جايلى جازعان, جازاتىن, جازادى-اۋ دەيتٸن. «شال» دەگٸم كەلمەيدٸ. جازۋشى. بٸراق... بٸراق دەيتٸن نەرسە بار. سول باياعى...
ۇلاربەك (نۇرعالىم) «ەكٸم اعاي تۋرالى جازام» دەگەندە شىن ايتۋ كەرەك, ماعان ول سٶيلەم تٷسٸنٸكسٸزدەۋ بولدى. بٸرٸنشٸدەن, عىلىمي دەرەجە قورعاعالى جاتقان شەكٸرت ۇستازى جايلى جازعانىن قالاي تٷسٸنۋگە بولادى? جاعىمپازدىقتىڭ بٸر تٷرٸ مە? ولاي دەيٸن دەسەڭ, ەكەۋٸ دە «نورمالنىي» ادامدار. ەلدە باسقا تاقىرىپ قۇرىپ قاپ پا? جازسا نە تۋرالى جازادى? باسىما سىيمايدى. ٶيتكەنٸ, بٸر فيلمٸنەن باسقا شىعارماسىن بٸلمەيدٸ ەكەنمٸن. ەكٸم اعايدىڭ شىعارمالارىن وقىعان ەمەسپٸن. نەگە وقىماعانىمدى دەل ايتىپ تٷسٸندٸرە دە المايتىن شىعارمىن. ەگەر قاناعاتتاندىرسا ايتايىن, مەكتەپ باعدارلاماسىندا بولمادى, كٸتابى قولىما تٷسپەدٸ, بٸر-ەكٸلٸ ادام «جامانداپ», قىزىعۋشىلىعىمدى وياتپادى ت.ب. سول سيياقتى. سونىمەن, حوش دەلٸك, ۇلاربەككە مۇرنىم استىنان بٸرنەرسە ايتقانداي بولدىم, ول دا ەسٸمدە جوق. كٶرەيٸك دەدٸم ٸشٸمنەن. ۇلاربەكتٸڭ ديپلومىن قورعاۋعا بٸر اپتا قالعاندا قالاي «پاتىرلاتىپ» جازعانىن بٸلەمٸن عوي, ديسسەرتاتسيياسى جاۋاپتىلاۋ عوي, ەكٸ-ٷش اپتا قالعانشا قوزعالمايتىنى بەلگٸلٸ. كٷتكەن كٷندەر دە جاقىندادى, كەسەك-كەسەك بولىپ پوشتاما كەلٸپ جاتتى. سونداعى مٸندەتٸم – قالىپ كەتكەن ٷتٸر, نٷكتەلەرٸن قويىپ بەرۋ. ولاردى قويۋ ٷشٸن قالاساڭ دا, قالاماساڭ دا وقۋ كەرەك قوي. «ايت» دەيدٸ, مەن «ايتپاي-اق قويايىنشى» دەيمٸن. ايتۋ – ارتىق. پروستا,ٷندەي الماي قالدىم. ٷندەي الماي قالۋ ٷشٸن دوس بولۋدىڭ قاجەتٸ جوق. پروستا, وقۋ كەرەك! مەن بار بولعانى بەرگٸ جاعىن وقىدىم. مەن رومانداردىڭ ٶزٸن ەمەس, ەكٸم تارازي جازعان روماندار جايلى تالداۋىن وقىدىم. قازاقتىڭ بولمىسىن, جازۋشىنىڭ بولمىسىن, تانۋشىنىڭ بولمىسىن ۇققانداي بولدىم.
ەكٸۇداي ٶكٸنٸش بولدى, نەگە ەكٸم تارازيدى وقىمادىم ەكەن دەپ, وقىسام دا تٷسٸنۋگە ٶرەم جەتەر مە ەدٸ? يە, وقىرمىن قۇداي قالاسا! بٸراق وقۋ ٷشٸن جەمتٸكتٸ اڭدىعان اش كٷزەندەرشە ەلٸ تالاي ۋاقىت اينالشىقتارمىن. (بۇل دا بٸر بەيباق وقىرماننىڭ بولمىسى.) وقىپ بولعان سوڭ دا. ٶيتكەنٸ, سەزەمٸن, قانشا جەردەن مىقتى وقىرمان بولساڭ دا ەلسٸز جەرٸڭ بولادى. «باستان» العان «سوققىڭ» دا, «بەلدەن» العان «سوققىڭ» دا ساعان سىي. ال, ونىڭ («بولمىستىڭ») «سوققىسى» كەۋدەدەن, جٷرەكتەن. سوعان دايىن بول, وقىرمان!
مايرا فازىل
