سايلاۋدان سوڭ نەندەي ٶزگەرٸس بولادى? بيلٸك پەن ۇلتشىلداردىڭ بٸرٸگۋٸ مٷمكٸن بە? قازاق وپپوزيتسيياسى قاشان قۇرىلادى?
سۇحباتتان وسى جەنە ٶزگە دە ساۋالدارعا جاۋاپ الا الاسىزدار وقىرمان قاۋىم.
قاسىم امانجول: سايلاۋ ٶتتٸ. سايلاۋدان كەيٸنگٸ بيلٸكتٸڭ ساياساتىندا ٶزگەرٸس بولا ما? ٶز باسىڭىز نە كٷتەسٸز?
ايدوس سارىم: بولۋى تيٸس دەپ سانايمىن. ەل ٸشٸندەگٸ, ەلگە قاتەر تٶندٸرٸپ تۇرعان مەسەلەلەردٸ الاتىن بولساق ٶزگەرٸسسٸز ەلٸمٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن, ەلٸمٸزدٸڭ بولاشاعىن باياندى ەتە المايمىز. ەلباسى كونستيتۋتسييالىق رەفورما تۋرالى ايتتى. سونىڭ ٸشٸندە «مەملەكەتتٸك قۇرىلىم مەن ونى ەرٸ قاراي دامىتاتىن ازاماتتىق قوعامعا از دا بولسا جان بٸتٸرەتٸن, جاڭا باعىت بەرەتٸن رەفورمالار جاسايمىز جەنە سول بويىنشا تيٸستٸ مەملەكەتتٸك كوميسسييا قۇرامىز» دەدٸ.
الداعى بٸر جىلدىڭ ٸشٸندە, بەلكٸم وسى جىلدىڭ اياعى بولۋى مٷمكٸن نەمەسە كەلەسٸ جىلدىڭ باسىندا پارلامەنت سايلاۋىنىڭ بولاتىنى سٶزسٸز. وعان قانداي دايىندىقپەن, قانداي قاداممەن بارامىز دەگەن مەسەلە بار.
وسى 23-24 جىلدىڭ ٸشٸندە ازاماتتىق قوعام, پارتييالىق قۇرىلىم دەگەننٸڭ بەرٸن سايقىمازاققا اينالدىرىپ جٸبەردٸك. ەندەشە ەڭ بٸرٸنشٸ قادام وسى ەكٸ ٷلكەن ۇعىمعا – جاڭا مەن جەنە جاڭا ماعىنا بەرۋ. ساياسي ساحناعا جاڭا ويىنشىلار جاڭا ساياساتكەرلەر كەلەتٸن جاڭا ٷردٸس كەرەك سيياقتى. ونىڭ العىشارتى بولاتىن سايلاۋ جەنە پارتييالار تۋرالى زاڭناما ٶزگەرۋٸ تيٸس.
قاسىم امانجول: بۇعان ٷمٸتتەنەتٸن سەبەپ بار ما?
ايدوس سارىم: باستى مەسەلە بٷگٸنگٸ بيلٸكتٸڭ كٶڭٸلٸنەن بۇرىن قوعامنىڭ ٸشٸندە وسىنداي سۇرانىس تۋدىرۋ. ەرتە مە, كەش پە بۇل سۇرانىس ناقتى ساياسي ۇرانعا, ساياسي تالاپقا اينالادى.
ايدوس سارىم: 23-24 جىل بويى ساياساتتا تەك بٸر عانا قوعامدىق-مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتى كٷشەيتٸپ كەلدٸك. ەندٸگٸ جەردە پرەزيدەنت ساياساتقا, تاريحقا جۇمىس ٸستەيتٸن بولسا ۇرپاق الدىنداعى, ەل الدىنداعى بورىشىن دۇرىس تٷسٸنگەن بولسا, وندا بٸر جاعىنان ازاماتتىق قوعامعا, ەكٸنشٸ جاعىنان ساياساتقا, ساياسي پارتييالارعا نەگٸزدەلەتٸن ساياسي جٷيەنٸ قالىپتاستىرۋى كەرەك. بۇل بەرٸبٸر ەرتە مە, كەش پە كەلەدٸ.
قاسىم امانجول: پرەزيدەنت سايلاۋلارىنا شولۋ جاساساق, 1999 جىلى سەرٸكبولسىن ەبدٸلدين تٷستٸ. 2005 جىلى جارماحان تۇياقباي باق سىنادى. 2011 جەنە 2015 جىلى بەلگٸسٸز ادامدار تٷستٸ. ەرينە, نازارباەۆتان باسقا... جالپى بۇعان دەيٸنگٸ ساياسي بەسەكە ەجەپتەۋٸر دەڭگەيدە ەدٸ. ال وسى جولعى سايلاۋدا ساياسي بەسەكە تٸپتٸ تٶمەن دەرەجەدە بولدى. ساياسي بەلسەندٸلٸك ٶتە تٶمەن دەڭگەيٸندە تۇرعاندا قوعامنان قانداي دا بٸر ٶزگەرٸستٸ كٷتۋ مٷمكٸن بە?
ايدوس سارىم: بۇل ەكٸ كەراعار ٷردٸستٸڭ بٸر-بٸرٸنە جاساعان ىقپالى. بٸرٸ بيلٸكتٸڭ وسى جىلدار بويى ساياسي وپپوزيتسييانى تۇنشىقتىرۋ ساياساتىنان تۋىنداعان ەڭگٸمە. ەكٸنشٸدەن, ساياسي پارتييا, ساياسي تاپتىڭ ٶزٸ قۇلدىراپ كەتتٸ. وسى ەكٸ ٷردٸس قاتارىنان جٷردٸ. ٶزبەكتٸ الايىق, جاقسى بولسىن, جامان بولسىن بار پارتييالار ٶز كانديداتىن ۇسىندى. بٸزدە كەرٸسٸنشە ٷردٸس بولدى.
قاسىم امانجول: بٸزدە تٸپتٸ ٶز كانديداتىن ۇسىنعىسى دا كەلگەن جوق. بۇل نەنٸڭ بەلگٸسٸ?
ايدوس سارىم: ساياسي تاپتىڭ قۇلدىرعانىنىڭ كٶرٸنٸسٸ. ەلدەگٸ ساياسي مەنەدجمەنتتٸڭ, ونىڭ تالاپ-تٸلەگٸنٸڭ, ساياسي مەدەنيەتٸنٸڭ تٶمەندەۋٸ.
قاسىم امانجول: ال مۇنىڭ سالدارى قانداي بولادى?
ايدوس سارىم: بۇل وسى كەزگە دەيٸن قالىپتاسقان ساياسي-پارتييالىق جٷيەنٸڭ, ەزٸرگٸ پارتييالاردىڭ ساياسي ساحنادان كەتۋٸنٸڭ الدىندا تۇرعانىنىڭ بەلگٸسٸ.
قاسىم امانجول: ياعني, قازٸرگٸ پارتييالاردىڭ بارلىعى تاريح قويناۋىنا سٸڭەدٸ دەگەن سٶز بە?
قاسىم امانجول: نازارباەۆ ٶزٸنٸڭ ۇلىقتاۋ رەسٸمٸندە «قازاقستانعا سىرتتان تٶنۋٸ مٷمكٸن بەس تٷرلٸ قاۋٸپ بار» دەدٸ. «ورتالىق ازييا قايتادان ەلەمدٸك بٶلٸنٸسكە تٷسۋٸ مٷمكٸن» دەگەن پٸكٸر ايتتى. بٶلٸنٸسكە سەبەپكەر بولۋى مٷمكٸن يشيم سيياقتى كٷشتەردٸ مەڭزەپ وتىر عوي? ال دەل وسى جاعداي قازاقستاندا قانشالىقتى ۋشىعىپ تۇر?
ايدوس سارىم: ەلٸمٸزدٸڭ ٸشٸندەگٸ ەلەۋمەتتٸك تەڭسٸزدٸك. ازاماتتاردىڭ ٶز ويىن, ٶز ارمان مۇراتىن جەتكٸزۋگە قابٸلەتٸنٸڭ جەنە وعان جول اشاتىن ينستيتۋتتاردىڭ جوقتىعى. بٷگٸنگٸ كٷنٸ ەلەۋمەتتانۋشىلار اپاتييا, افسەنتيزم, دەپرەسسييا دەگەن سٶزدەردٸ كٶپ ايتىپ كەتتٸ.
سوڭعى كەزدە ۋنيۆەرسيتەتتەن گٶرٸ مەكتەپتەگٸ كەزدەسۋگە بارۋدى جٶن ساناپ جٷرمٸن. كەرەمەت بۋىن ٶسٸپ كەلەدٸ. جانارى جانىپ تۇر. كٶزٸ اشىق, ەلٸم, جەرٸم دەيتٸن شىنشىل. جانىندا ديرەكتور, مۇعالٸمدەر وتىرسا دا ٶر مٸنەزدٸ سۇراقتار قويادى. بٸزدٸڭ ٷلكەن ساياسي ينستيتۋتتاردى باسقارىپ وتىرعان كەيبٸر تۇلعالار قويا المايتىن ساۋالدى قوياتىن بۋىن ٶسٸپ كەلەدٸ. شىنداپ كەلگەندە بٸزدٸڭ باستى جۇمىس وسى ٶسٸپ كەلە جاتقان بۋىننىڭ الدىنا جول بولىپ تٶسەلۋ.
قاسىم امانجول: 2010-2011 جىلى مۇنداي دٸني راديكالدى ۇيىمدار بولدى. ولاردى بيلٸك باسىپ جانشىدى. سوڭعى جىلدارى تىنىشتالىپ قالعان سيياقتى.
ايدوس سارىم: تىنىشتالعان جوق. استىرتىن جۇمىسقا كەتتٸ. ەكٸنشٸدەن تاقييا كييۋ دەگەن ەڭگٸمە بار. ياعني, سىرت كەلبەتٸن, سٶزٸن سەل ٶزگەرتٸپ بيلٸكتٸ قولداعانداي بولىپ ميميكري جاساپ جٷر. بٸرازى تٷرمەگە تٷستٸ. بٸراق ٶزٸنٸڭ ۇستانىمىنان باس تارتقان جوق. كەرٸسٸنشە, ٶز جاقتاستارىن تٷرمەدەن جيناپ جٷر.
قوعامنىڭ ٶزٸ ويانباي, بيلٸك اقىلىنا كٸرمەي ەشتەڭە ٶزگەرمەيدٸ. تۇراقتىلىق دەيمٸز. بٸراق ونىڭ دا ساپاسى بولادى. 97-98 پايىز نەگٸزگٸ ٷلكەن قاۋٸپ. مىسالعا, سٸز 60-70 پايىز قولداۋعا يە بولساڭىز, «قالعان 30 پايىز نە ٸستەپ جاتىر, قانداي ويدا جٷر, قانداي ارمان-مۇراتى بار» دەپ ويلاناسىز, امالسىز. ەلەمدٸك ساياسات, ەلەمدٸك دەموكراتييا وسى 30-40 پايىزدىڭ ارقاسىندا العا جىلجىپ وتىرادى. ال بٸزدەگٸ جاعداي...97 پايىز. بۇل بەرٸ كەرەمەت دەگەندٸ بٸلدٸرمەيدٸ. 97 پايىز سىنعالى تۇرعان مۇز سيياقتى. كٶڭٸل-كٷيگە قاراي بىلاي دا, الاي دا ٶزگەرە سالادى.
بيلٸگٸ 96,97,98 پايىز جيناعان اۆتوريتارلى ەلدەردٸڭ تاريحىنا كۋەمٸز. ولار ٶزٸن «مىقتىمىز» دەپ ويلادى. «قوعام ۋىسىمىزدان شىقپايدى» دەپ وتىرعاندا جٷيەنٸڭ بٸر-اق كٷندە تاس-تالقانى شىقتى.
قاسىم امانجول: ۇلتشىل پاتريوتتاردىڭ ەل-اۋقاتىن, قوعامداعى ىقپالىن قالاي سيپاتتار ەدٸڭٸز?
ايدوس سارىم: بۇل ٷلكەن توپ. ال ەلٸم, تەۋەلسٸزدٸك دەيتٸندەردٸڭ قاتارى كٷن ساناپ ٶسٸپ كەلەدٸ. بٸر قىزىق ايتايىن.
سوڭعى كەزدە ۋنيۆەرسيتەتتەن گٶرٸ مەكتەپتەگٸ كەزدەسۋگە بارۋدى جٶن ساناپ جٷرمٸن. كەرەمەت بۋىن ٶسٸپ كەلەدٸ. جانارى جانىپ تۇر. كٶزٸ اشىق, ەلٸم, جەرٸم دەيتٸن شىنشىل. جانىندا ديرەكتور, مۇعالٸمدەر وتىرسا دا ٶر مٸنەزدٸ سۇراقتار قويادى. بٸزدٸڭ ٷلكەن ساياسي ينستيتۋتتاردى باسقارىپ وتىرعان كەيبٸر تۇلعالار قويا المايتىن ساۋالدى قوياتىن بۋىن ٶسٸپ كەلەدٸ. شىنداپ كەلگەندە بٸزدٸڭ باستى جۇمىس وسى ٶسٸپ كەلە جاتقان بۋىننىڭ الدىنا جول بولىپ تٶسەلۋ.
قاسىم امانجول: سىرتقى فاكتورلار, ونىڭ ٸشٸندە ۋكرايناداعى وقيعالار بيلٸك پەن ۇلتشىل-پاتريوتتاردىڭ ورتاسىن جاقىنداتا الدى ما?
ايدوس سارىم: بيلٸك بٸر نەرسەنٸ تٷسٸنگەن سيياقتى. وسى كەزگە دەيٸن باسقارۋشى ساياسي تاپتىڭ ٸشٸندە «ەلەم ٶرتەنٸپ كەتسە دە رەسەي بٸزدٸڭ جاعىمىزدا. رەسەي بٸزگە قولعابىس ەتەدٸ. رەسەي بٸزدٸ الىپ قالادى, قورعاپ قالادى» دەگەن اپريورلى ۇستانىم بولدى. قازٸر سول سەنٸم جويىلعانداي. وعان سەلكەۋ تٷسكەن سيياقتى.
بۇل جولدىڭ باسى عانا. ٶيتكەنٸ كٷدٸك تٷستٸ...ەندٸ ويلانۋ باستالدى. كەزٸندە جاسالعان كەلٸسٸمشارتتاردىڭ بەرٸ قاعاز ەكەن. قوعامنىڭ ٸشٸندە جاقسى تالقىلار باستالىپ جاتىر. مۇنىڭ تٷبٸ بٸر ٷلكەن باعىتقا, جاڭا ٸزدەنٸسكە ۇلاسادى.
قاسىم امانجول: ٶزٸڭٸز ايتىپ وتىرعان تاپتىڭ موينىنا العان مٸندەتٸ, رەسەيمەن بٸرگەمٸز دەگەن ۋەدەسٸ بار... بيلٸك سول باعىتتا كەتكەندەي مە? جٷرٸپ بارا جاتقان ەشەلوننىڭ جىلدامدىعىن بەسەڭدەتۋ ٷشٸن ەل ٸشٸندەگٸ پاتريوتتىق توپتار بيلٸكتٸڭ شامىنا تيمەي, ٶز مٷددەسٸنە جەتۋٸنە قانداي ەرەكەتتەر كەرەك?
سايلاۋ كەزٸندە ەشكٸم باسىن قاتىرعان جوق. بۇل سايلاۋدىڭ بۇدان بۇرىنعىدان ەرەكشەلٸگٸ سىرتقى جەنە ٸشكٸ قىسىم جوق كەزدە ٶتكٸزٸلدٸ. ەڭ العاش رەت سايلاۋعا تٷسكەندە نازارباەۆ 98 پايىز داۋىس جيناعان. سوعان اينالىپ كەلدٸ. وسىدان كەيٸن ەشبٸر پرەزيدەنتٸمٸز ەشقاشان دا 97-98 پايىز الماۋى كەرەك سيياقتى. بٸزگە سونداي مەدەنيەتتٸ قالىپتاستىرۋ كەرەك. ول ٶتە كٸرشٸكسٸز, كەرەمەت ادام بولسا دا 60-70 پايىزدان اسپاۋى كەرەك.
ايدوس سارىم: بيلٸك يدەيالىق تۇرعىدان ٷلكەن داعدارىستا. كٶپتەگەن لەپٸرمە, كٶپٸرمە سٶزدەرگە قوعامنىڭ يلانىپ جاتقانى شامالى. ەڭ باستى: «بٸز قاي ەلدە ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز جەنە قاي ەلدە ٶمٸر سٷرۋٸمٸز كەرەك?» دەگەن سۇراققا ەلٸ جاۋاپ جوق. ۋكراينا, گرۋزينا جاۋاپ بەرگەن دە شىعار. انىقتاپ الدى. ەگەر بٸز ٶزٸمٸز انىقتاماساق, ونى سىرتتان كەلٸپ بٸرەۋ بٸزگە انىقتاپ بەرەدٸ.
ەگەر بيلٸك قازاق وپپوزيتسيياسىن جاساعىسى كەلمەسە رەسەي وسىنداعى ورىس وپپوزيتسيياسىن ٶز قولىمەن قۇرادى. بٸزدٸڭ قازاق ۇلتشىلدارى ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸك تانىتۋى كەرەك سيياقتى. سٶزبەن دە, ٸسپەن دە بيلٸككە جاڭا تىڭ يدەيا ۇسىنۋ كەرەك. ول تەك تٸلدٸڭ مەسەلەسٸمەن, گەورگي تاسپاسىمەن انىقتالمايدى.
سايلاۋدىڭ نەتيجەسٸندە بٸر نەرسەگە كٶز جەتكٸزدٸك. بيلٸك ۇسىنعان اقپارات قوعامدىق ٶمٸردە ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە اسا كٶپ كٶرٸنٸس تاپقان جوق. قوعامدى باسقا مەسەلەلەر مازالادى. بٷگٸنگٸ بيلٸكتٸ حالىقتىڭ 97-100 پايىزى قولدادى دەسەك تە, قوعامنىڭ ٸشكٸ تالاپ-تٸلەگٸ, ارمان مۇراتى كٸشكەنە بولسا دا باسقا جاقتا جاتىر. جەنە قاراپايىم حالىقتىڭ ٶمٸرٸنە ٶتە جاقىن تۇرعىدا جاتىر.
سايلاۋ كەزٸندە ەشكٸم باسىن قاتىرعان جوق. بۇل سايلاۋدىڭ بۇدان بۇرىنعىدان ەرەكشەلٸگٸ سىرتقى جەنە ٸشكٸ قىسىم جوق كەزدە ٶتكٸزٸلدٸ. ەڭ العاش رەت سايلاۋعا تٷسكەندە نازارباەۆ 98 پايىز داۋىس جيناعان. سوعان اينالىپ كەلدٸ. وسىدان كەيٸن ەشبٸر پرەزيدەنتٸمٸز ەشقاشان دا 97-98 پايىز الماۋى كەرەك سيياقتى. بٸزگە سونداي مەدەنيەتتٸ قالىپتاستىرۋ كەرەك. ول ٶتە كٸرشٸكسٸز, كەرەمەت ادام بولسا دا 60-70 پايىزدان اسپاۋى كەرەك.
بٷگٸنگٸ كٷنٸ ۆيرتۋالدى ٶمٸر قوعامعا جاقىن بولىپ كەتتٸ, ال شىن مەنٸندە قوعامعا جاقىن بولاتىن ەڭگٸمەلەر ۆيرتۋالدىعا اينالدى. قولداۋ دا, داۋىس بەرۋ دە ۆيرتۋالدى... ەندٸگٸ باستى مٸندەت – شىنايى ٶمٸردٸ شىنايى قىلۋ, ۆيرتۋالدى ٶمٸردٸ ۆيرتۋالدى قىلۋ.
قاسىم امانجول: راحمەت سٸزگە!
دايىنداعان, دۋمان بىقاي
