«ابدي كومپاني» اق جاقىندا 1938 جىلدان 1951 جىلعا دەيٸن قازاق كسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسٸن 13 جىل بويى باسقارعان, بەلگٸلٸ مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ نۇرتاس وڭداسىنوۆ تۋرالى حرونولوگييالىق قۇجاتتار مەن ماتەريالدار جيناعىن باسىپ شىعارىپتى. كٸتاپتى قۇراستىرىپ, قۇجاتتاردى جٷيەلەپ, جيناعان كٸسٸنٸڭ بٸرٸ – قر ورتالىق مەملەكەتتٸك مۇراعاتىنىڭ عىلىمي-اقپارات جۇمىسى جەنە عىلىمي-انىقتامالىق اپپاراتى بٶلٸمٸنٸڭ باسشىسى گٷلنەر قاراتاەۆا حانىم. تۋعانىنا 110 جىل تولعان بەلگٸلٸ مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ نۇرتاس وڭداسىنوۆ جايىندا گٷلنەر حانىممەن از-كەم ەڭگٸمەلەسٸپ قايتقان ەدٸك. ەڭگٸمە بارىسىندا تٷيگەنٸمٸز, بٸزدٸڭ حالىق نۇرتاس وڭداسىنوۆتاي اردا ۇلىن ەرتە ۇمىتىپتى. تٸپتٸ, ەسكە سالارلىقتاي ەشقانداي بەلگٸ-بەدەر دە جوق ەكەن. ەگەر, «شاڭ باسقان ارحيۆتەردٸ» قايتا اقتارىپ, وڭداسىنوۆ ەلەمٸن زەرتتەيتٸن مامان بولماسا, سٷبەلٸ ەڭبەكتٸٸ جارىق كٶرۋٸنە مۇرىندىق بولعان جومارت كٸسٸلەر تابىلماسا, كٸم بٸلسٸن, بٸزدٸڭ دە بٸراز جايتتان بەيحابار قالارىمىز انىق پا ەدٸ...
[caption id="attachment_8974" align="alignright" width="448"]
– نۇرتاس وڭداسىنوۆ تۋرالى وسى كٸتاپقا قانداي تىڭ دەرەكتەر ەندٸ?
– «بۇل كٸتاپقا وڭداسىنوۆتىڭ بەيمەلٸم قىرلارىن تانىتاتىن مىناداي دٷنيەلەر ەنٸپ وتىر», – دەپ بٸر-ەكٸ اۋىز سٶزبەن ايتا سالۋ, ەرينە, قيىن. شىنىن ايتقاندا, نۇرتاس وڭداسىنوۆ تۋرالى جاستاردى قويىپ, ورتا بۋىن ٶكٸلدەرٸنٸڭ ٶزٸ ول كٸسٸ تۋرالى كٶپ ماعلۇماتتان حابارسىز. نەگە سونشا ٷلكەن تۇلعا, قايراتكەر تۋرالى كٶپ ماعلۇماتتان بەيحابارمىز? كەز-كەلگەن قازاقتى ويلاندىراتىن ساۋال. وڭداسىنوۆتىڭ قازاق كسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسٸن باسقارعان كەزٸ ٶتە اۋىر كەزەڭ. وتىزىنشى جىلدارداعى اشتىق, رەپرەسسييا, جەر جاھاندى جالماعان سوعىس, بەرٸ دە وڭداسىنوۆ ٶمٸر سٷرگەن, ەل باسقارعان جىلدارعا تۋرا كەلەدٸ. مۇنداي كەزەڭنەن ەلٸ ٷشٸن جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي, قىزمەت ەتكەن قايراتكەر جايىندا ٸزدەگەن جان ٷشٸن قانشاما دەرەكتەر, قۇجاتتار ساقتالاتىنى بەلگٸلٸ عوي. ٶتكەن جىلى ناۋرىز ايىندا «ابدي كومپاني» اق-نىڭ پرەزيدەنتٸ ەبدٸبەك بيمەنديەۆ قىزمەتكەرٸ قانات ٶسكەنبايدى بٸزگە جٸبەرٸپ: «نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ تۋعانىنا 110 جىل تولادى. وسى داتالى كٷنگە وراي كٸتاپ شىعارساق, دەرەكتەر تاۋىپ بەرسەڭٸزدەر», – دەپ ٶتٸنٸش جاسادى. بۇل ۇسىنىستى مۇراعاتىمىزدىڭ باس ديرەكتورى لەززەت سٷلەيمەنقىزى قۇپ الىپ, شارۋانى باستاپ كەتتٸك. مۇنداي ٷلكەن تۇلعاعا ارنالعان كٸتاپتى انادان, مىنادان دەرەك جيناپ, جەڭٸل-جەلپٸ شىعارا سالۋعا بولمايدى عوي. بۇل كٸسٸنٸڭ بٷكٸل قىزمەتٸن جٷيەلٸ تٷردە كٶرسەتۋدٸ الدىمىزعا ماقسات ەتٸپ قويدىق. ەرينە, قۇجاتتار مەن ماتەريالدار جيناعىندا وقىرماندار, تاريحشى عالىمدار, دوكتورانتتار مەن ماگيسترانتتار ٷشٸن تىڭ دەرەكتەر كٶپ دەپ ويلايمىن.
– وڭداسىنوۆ ەل باسقارعان كەزدەگٸ قابىلدانعان قانداي ساياسي شەشٸمدەردٸڭ تاريحي ماڭىزى زور بولدى?
– وسى جيناقتى قۇراستىرۋ وڭاي شارۋا بولمادى. قۇجاتتار مەن ماتەريالداردى اقتارعان كەزدە: «مىناۋ مىناداي تاراۋ بولۋ كەرەك, اناۋ اناداي بٶلٸمگە ەنۋ كەرەك ەكەن», – دەپ جٷيەلەپ وتىردىق. ول تاراۋدىڭ ەرقايسىسى وڭداسىنوۆتىڭ 13 جىل ٷكٸمەتتٸ باسقارعان كەزدەگٸ ەڭبەگٸ. سول كەزدەگٸ قاۋلىلاردى كٶپ قارادىق. 1936-37 جىلدارداعى حالكومنىڭ قاۋلىلارىن قاراساڭىز, ناركوماتتى باسقارعان ادامداردى «بۇل حالىق جاۋى, ورنىنان الىنسىن» دەگەن قاۋلىلار كٶپ ۇشىراسادى. ال, بٸر قىزىعى 1938 جىلى وڭداسىنوۆ قالاي سايلاندى, ونداي «جەردەن جەتٸ قويان تاپقانداي» قاۋلىلار مٷلدەم كەزدەسپەيدٸ. وسىنىڭ ٶزٸنەن-اق وڭداسىنوۆتىڭ كٸم بولعانىن بٸلۋگە بولاتىن شىعار?!..
[caption id="attachment_8975" align="alignleft" width="448"]
وڭداسىنوۆ العاش ەل باسقارعان جىلداردان باستاپ ( 1939 جىلدارى) كسرو حالىق كوميسسارلارى كەڭەسٸنٸڭ الدىنا قويىلىپ كەلگەن مويىنتى-شۋ تەمٸرجولىن سالۋ جوباسى – ايرىقشا تاريحي ماڭىزى بار شەشٸم دەر ەدٸم. ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس اياقتالعان تۇستا وڭداسىنوۆ باسقارعان رەسپۋبليكا ٷكٸمەتٸ مٷشەلەرٸنەن قۇرالعان دەلەگاتسييا مەسكەۋگە بارىپ, كسرو مينيسترلەر كەڭەسٸ الدىندا بۇل جوبانى جٷزەگە اسىرۋدىڭ قاجەتتٸلٸگٸن دەلەلدەپ, قۇرىلىسقا قاجەتتٸ قارجىنى بٶلگٸزەدٸ. بٸراق قۇرىلىسقا كەڭەس وداعى جاعىنان «جۇمىس كٷشٸ بٶلٸنبەيدٸ, رەسپۋبليكا ٶز كٷشٸمەن سالادى» دەگەن شارت قويادى. وسى تەمٸرجول قۇرىلىسى تۋرالى وڭداسىنوۆ بٸر سۇحباتىندا: «تسەلينوگراد, قاراعاندى, كٶكشەتاۋ, ياعني ورتالىق قازاقستان ٶڭٸرٸنەن الماتىعا پويىزبەن كەلمەك بولعان ادام, تەمٸرجولعا تيەلگەن جٷك بۇرىن وڭتٷستٸككە قاراي تٶتە تارتپاي, ەۋەلٸ تەرٸستٸككە, ياعني كەرٸ قاراي جول تارتىپ, پەتروپاۆل, ومبى مەن نوۆوسيبير ارقىلى روسسييا جەرٸنە شىعىپ, سودان قايتا ورالىپ, ٷش-تٶرت تەۋلٸكتە ەزەر جەتەتٸن دەسەم, قازٸرگٸ جاستار كٷلەدٸ, سەنبەيدٸ. باسى-قاسىندا بولعاندار بولماسا, بىلايعى جۇرت, ٶتە-مٶتە ەلۋٸنشٸ جىلداردان كەيٸن ٶمٸرگە كەلگەن ورتا بۋىن مەن قازٸرگٸ جاستار بٸلە بەرمەيدٸ. وسى تەمٸرجورل قۇرىلىسى ٷشٸن سوعىستان تيتىقتاپ, ازىپ-توزىپ, سٸڭٸرٸ سوزىلعان قالىڭ جۇرتتى – 16 مىڭ ادامدى جۇمىلدىردىق. وڭتٷستٸكتەن, تەرٸستٸكتەن سەگٸز وبلىستىڭ كولحوزشىلارى قامتىلدى. كٷش كٶلٸگٸ – ٶگٸز اربا, ات اربا. قولداعى سايمانى – زەمبٸل مەن كٷرەك, كەتپەن مەن سٷيمەن. جالاڭ اياق, جالاڭ تٶس جٸگٸتتەردٸڭ بەت-اۋىزدارى شاڭ-توپىراقتان كٶرٸنبەيدٸ...», – دەپ ەسكە الادى. مٸنە, وڭداسىنوۆتىڭ ەل باسقارعان كەزدەگٸ تاريحي ماڭىزى بار شەشٸمٸنٸڭ بٸرٸ وسى ەمەس پە!..
– وڭداسىنوۆ باسشىلىق قىزمەتتە بولعان تۇستا اعارتۋ سالاسىندا, حالىقتىڭ مەدەني ٶمٸرٸندە قانداي ٸستەر قولعا الىندى?
– وڭداسىنوۆ ەل تٸزگٸنٸن قولعا العان جىلدان باستاپ رەسپۋبليكا كٶلەمٸندە اعارتۋ ٸسٸمەن اينالىسادى. ەلدەگٸ ساۋاتسىزدىقتى جويۋ, ەسٸرەسە, اۋىلدى جەردە حات تانيتىن قازاقتىڭ قاراسىن كٶبەيتۋگە بارىنشا كٷش سالادى. قازاق ەلٸپبيٸنٸڭ لاتىن گرافيكاسىنان كيريلليتساعا كٶشۋٸ دە سول كەزەڭدە بولعان. قازٸرگٸ ٷلكەن وقۋ ورىندارىمىز – قازاقتىڭ سپورت جەنە تۋريزم اكادەميياسى, قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتوريياسى, قازاق مەملەكەتتٸك قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸ 1944 جىلدارى – وڭداسىنوۆ ەل باسقارعان جىلدارى اشىلعان. رەسپۋبليكادا اعارتۋ سالاسىمەن قاتار, حالىق مەدەنيەتٸنٸڭ ٶسۋٸنە, جاڭا ساتىعا كٶتەرٸلۋٸنە دەن قويىپ, حالىقتىڭ ٶزٸنە تەن ٶنەرٸن دامىتۋمەن بٸرگە, ٶنەردٸڭ جاڭا تٷرلەرٸنٸڭ (تەاتر, كينو, سۋرەت, مٷسٸن) ٶركەندەۋٸنە قاتتى كٶڭٸل بٶلەدٸ. كەڭەس وداعىنىڭ ورتالىق مەدەني وشاقتارىنان كەسٸبي ماماندار شاقىرىپ, ٶنەردٸڭ جاڭا تٷرٸ – كينەماتوگرافييا سالاسىن دامىتۋدى كەسٸبي نەگٸزگە قويۋ كٷن تەرتٸبٸنە ەنەدٸ. وسى سالانى يگەرتۋ ٷشٸن قازاق جاستارىن مەسكەۋگە وقۋعا جٸبەرەدٸ. «موسفيلم», «لەنفيلمدٸ» الماتىعا شاقىرىپ, ونشاقتى كٶركەم جەنە دەرەكتٸ فيلمدەردٸ تٷسٸرۋگە جاعداي جاسايدى. 1943 جىلى وڭداسىنوۆ حالىق اقىندارىن ورتالىققا جيناپ, ايتىس تا ٶتكٸزەدٸ. اباي قۇنانبايۇلىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىن ٶتكٸزۋ شارالارىن دا ۇيىمداستىرعان.
[caption id="attachment_8976" align="alignright" width="448"]
وڭداسىنوۆ سوعىس بولىپ جاتقان سۇراپىل كەزەڭدە قازاقستان عىلىم اكادەميياسىنىڭ جاڭا عيماراتىنىڭ سالىنۋىنا قاراجات قاراستىرىپ, ونىڭ ٸرگەسٸ قالانعاندا ىرىمداپ: «قازاق عىلىمى كٷمٸستەي تازا بولسىن», – دەپ, كٷمٸس اقشا شاشادى. وسى عىلىم اكادەميياسىنىڭ باسىنا قانىش سەتباەۆتىڭ كەلۋٸنە دە سەبەپشٸ بولعان. كەزٸندە سەتباەۆتىڭ گازەتكە شىققان ماقالاسىن وقىپ, عالىمنىڭ سٶز ساپتاسى ۇناپ, ونى مەسكەۋگە شاقىرادى. كەزدەسٸپ, سٶيلەسكەننەن كەيٸن كسرو عىلىم اكادەميياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ ۆ. ل. كوماروۆقا الىپ بارىپ: «قازاقتىڭ عىلىم اكادەميياسىنىڭ بولاشاق پرەزيدەنتٸ بولۋعا لايىق جٸگٸت», – دەپ تانىستىرادى. 1942 جىلى وڭداسىنوۆ بٸلٸمدٸ, بايسالدى دٸنمٷحامەد قوناەۆتى كەزدەستٸرەدٸ. كەيٸننەن الماتىعا كەلٸپ, قازاقستان كومپارتيياسى ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى سكۆورتسوۆپەن اقىلداسىپ, ٶزٸنە ورىنباسارلىققا شاقىرتتىرادى. د. قوناەۆ ون جىل بويى وڭداسىنوۆتىڭ ورىنباسارى بولادى. قازاقتىڭ تۇڭعىش كەسٸپقوي مٷسٸنشٸسٸ حاكٸمجان ناۋرىزباەۆتٸڭ دا قالىپتاسۋىنا نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ تٸكەلەي قاتىسى بولعان. «ەردٸ كەبەنەك ٸشٸنەن تانىپ», ٷلكەن ٶنەر ايدىنىنا جٷزدٸرگەن. ەندٸ ول كٸسٸنٸڭ ەلٸمٸزدەگٸ اۋىر ٶنەركەسٸپتٸ دامىتۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن ٶركەندەتۋگە قوسقان ٷلەسٸن ايتساق, ەڭگٸمە ۇزاققا كەتەر...
– وسى جيناقتاعان ماتەريالداردىڭ ٸشٸندە ٶزٸڭٸزگە ەسەر ەتكەن قانداي قۇجاتتى ايىرىقشا اتار ەدٸڭٸز?
– نۇرتاس وڭداسىنوۆ 1962 جىلى زەينەتكەرلٸككە شىعادى. ەرينە, ەڭبەگٸنە قاراي سىي-سيياپات تا كٶردٸ. ٷش رەت لەنين وردەنٸمەن, ەكٸ رەت ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنٸمەن, كٶپتەگەن مەدالدارمەن, قۇرمەت گراموتالارىمەن ماراپاتتالعان. ول كٸسٸ زەينەتكە شىققاننان كەيٸن دە بوس جاتپاعان. «ارابشا-قازاقشا تٷسٸندٸرمە سٶزدٸگٸن», «پارسىشا-قازاقشا تٷسٸندٸرمە سٶزدٸگٸن» قۇراستىرىپ, وقىرمانىنىڭ ىقىلاسىنا بٶلەنەدٸ. مەنٸ تاڭقالدىرعانى, 1947 جىلى نيۋ-يوركتان نۇرتاس وڭداسىنوۆقا كەلگەن حات بولدى. انكەتا مەن «New York Times» گازەتٸنٸڭ قيىندىسى بٸرگە جولدانىپتى. ەلەمگە ەيگٸلٸ تۇلعالار, نوبەل سىيلىعى يەگەرلەرٸنٸڭ بيوگرافييالىق ەنتسيكلوپەديياسى جايىندا ەكەن. وڭداسىنوۆقا حات جولداپ, انكەتا تولتىرىپ, سول بيوگرافييالىق ەنتسيكلوپەديياعا كٸرەتٸنٸن ايتىپتى. سول زاماندا مۇنداي ۇسىنىسقا يە بولۋ دەگەنٸڭٸز ەكٸنٸڭ بٸرٸنٸڭ باسىنا بۇيىرمايتىن باقىت قوي. مۇنى شەت ەلدٸڭ سول كەزدەگٸ بٷكٸل قازاققا, قازاق زييالىلارىنا بەرگەن باعاسى دەپ قاراساق تا, ارتىق بولماس. مۇحيتتىڭ ار جاعىنداعى ەل ەڭبەگٸن ەسكەرگەن تۇلعانى بۇل كٷندە بٸز قالاي ەسپەتتەپ جٷرمٸز? ەرينە, ويلاناتىن شارۋا...
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت.
سۇحباتتاسقان ىرىسبەك دەبەي.
