...سەن بٸلەتٸن قازاق – ٶتكەن زامان قازاعى. راس, ەر بولدى, مەرت بولدى. ەل بولدى. بٸراق ول قازاق كەنەسارى-ناۋرىزبايمەن بٸرگە ٶلگەن. حح عاسىرعا جەتكەن جۇقاناسى, ياعني كەۋدەدە قالعان كٸسٸلٸك پەن نامىستىڭ ەڭ اقىرعى جۇرناقتارى 1932 جىلعى عالامات اشارشىلىقپەن بٸرگە توزدى.
[caption id="attachment_8968" align="alignleft" width="204"]
ودان سوڭعى قازاق – مٷلدە باسقا جۇرت, باسقا ۇلت. اسىپ كەتكەندە, ٶتكەن قازاقتىڭ جارماعى عانا. سەنٸڭ تٷسٸنبەستٸگٸڭ سوندا. تٷسٸنبەستٸگٸڭ عانا ەمەس, تراگەديياڭ. سەن باعزى تاريحتان تانىعان ەجەلگٸ عۇن, تٷرٸك دەۋٸرٸ, وعان تەتە التىن وردا, وعان جالعاس قازاق ورداسىنىڭ ەلەسٸمەن جٷرسٸڭ. بٷگٸنگٸ قازاق – سول قازاق, قانى بٸر, جانى ورتاق, تەك زامانى باسقا دەپ ويلايسىڭ. ال مەن ٶتكەن تاريحتىڭ جالپى سۇلباسىن بٸلە تۇرا, وي-پٸكٸر, بايىپ-تولعامىم بٷگٸنگە بەيٸم, بٷگٸنگٸ قازاقتى ناقتى تانىپ, زەرتتەپ تانىعاندىقتان, سەن سيياقتى ەلەس, وي-قييالداعى قازاق ەمەس, ٶزٸمٸزبەن قاتارلاس ٶمٸر سٷرٸپ, تٸرلٸك كەشٸپ جاتقان ەل-جۇرتىمىز تۋرالى مٷلدە كەرەعار قورىتىندىعا كەلدٸم. سەنٸمەن بٸرلەس كەزٸمدە: باياعىدا سولاي ەدٸ, ەندٸ نەگە بۇلاي دەگەن كٷمەن تۇراتىن كٶكٸرەكتە; تىمىرسىق ارحيۆتەن كەتٸپ, تار قالادان كەڭ دٷنيەگە شىققان, قازاقتىڭ قايناعان ورتاسى, جاڭا ٶمٸرگە بويلاي ەنگەن سوڭ, زامان وزا كەلە, نەگە بۇلايىن عانا ەمەس, ناقتى قاندايىن دا قاپىسىز تانىدىم. ەلەمدەگٸ ەڭ سورلى, ەڭ قور حالىق ەكەن. اقىلدىڭ ازدىعىنان, قاجىر-قايراتتىڭ كەمدٸگٸنەن ەمەس.
جەرٸڭنٸڭ استى مەن ٷستٸندەگٸ بار بايلىق تالاپايعا تٷستٸ. قاراقشى بولسا دا قازاق السا جٶن عوي. بيلٸك باسىندا وتىرعاندار ازدى-كٶپتٸ پاراعا تٷگەلدەي جات جۇرتتىق جالماۋىزدارعا ٶتكٸزدٸ. جٷز ەسە كەمٸس باعامەن, تەگٸنگە جاقىن. وبال-ساۋاپقا, ارۋاق, قۇدايعا قاراعان جوق. تىم قۇرسا, قولدا تۇرعاندا ٶزدەرٸ السايشى. بٸرٸنٸڭ ەكٸنشٸسٸنە بەرەتٸن باستىرىق اقشاسى جەتپەدٸ, ەكٸنشٸسٸ – ٷشٸنشٸسٸ بايىپ كەتەدٸ دەپ قورىقتى.
كٷنٸ بٸتكەن, بولاشاعى جوق حالىق ەكەن. بٸلٸمنٸڭ ولقىلىعى, قابٸلەتتٸڭ تٶمەندٸگٸنەن ەمەس. اقىل دا, قابٸلەت تە, كٷش-قايرات تا جەتەرلٸك. پايىم, پاراساتى دا ارتىعىمەن. جەتپەيتٸنٸ – بٸر-اق نەرسە, ٶكٸنٸشكە قاراي, ەڭ باستى نەرسە. اربانىڭ كٷپشەگٸ, قورانىڭ تٸرەۋٸ دەگەن سيياقتى. بٷگٸنگٸ تٸلگە كٶشٸرسەك, ماشينانىڭ موتورى, ۇشاقتىڭ قاناتى دەگەندەي. ونىڭ اتى – ۇلتتىق سانا. ۇلتتىق سانا جوق قازاقتا. جالعىزعا ەمەس, جالپىعا تەن, سٷيەككە سٸڭگەن, قالىپتى سىپات. جەنە نازارى مەن قاجىرى كٷنكٶرٸس, تٸرشٸلٸك سوڭىندا كەتكەن بۇقارا جۇرت قانا ەمەس, ۇلتتىڭ بەتكە شىعار كٸسٸلەرٸ: بيلٸكتەگٸ, بيزنەستەگٸ, ساياسات پەن شارۋاشىلىقتاعى الپاۋىتتارىڭ تۇرىپتى, زييالى اتالاتىن, ەلدٸڭ قامىن جەۋگە تيٸس – عىلىمداعى, ٶنەردەگٸ, مەدەنيەت پەن ەدەبيەتتەگٸ تارلانبوزدارىڭ تٷگەل ۇلتسىزدىق دەرتٸنە شالدىققان. قايتالاپ ايتايىن, قازاقتا ۇلتتىق سانا دەگەن اتىمەن جوق. قالعان بارلىق پەلە وسى جالعىز-اق كٸنەراتتان تۋىندايدى.
مەن ٶتكەندٸ اراعا تارتپايمىن. جارايدى, وتار بولىپسىڭ, كٸرٸپتار بولىپسىڭ. بەرٸ سىرتتان, جوعارىدان شەشٸلٸپتٸ, مۇنداعى قۋىرشاق ٷكٸمەتٸڭە وتارلاۋشى, ٶكتەم حالىققا بەيٸم عانا ەمەس, يسالماس, تٸپتٸ, ٶز جۇرتىنا جاۋ كٸسٸلەر تاعايىندالىپتى, ەرٸكسٸز ەل امالسىزدان بەرٸنە كٶنٸپتٸ. قازٸر باس بيلٸك قازاقتا. ال, نە بولدى? جەرٸڭنٸڭ استى مەن ٷستٸندەگٸ بار بايلىق تالاپايعا تٷستٸ. قاراقشى بولسا دا قازاق السا جٶن عوي. بيلٸك باسىندا وتىرعاندار ازدى-كٶپتٸ پاراعا تٷگەلدەي جات جۇرتتىق جالماۋىزدارعا ٶتكٸزدٸ. جٷز ەسە كەمٸس باعامەن, تەگٸنگە جاقىن. وبال-ساۋاپقا, ارۋاق, قۇدايعا قاراعان جوق. تىم قۇرسا, قولدا تۇرعاندا ٶزدەرٸ السايشى. بٸرٸنٸڭ ەكٸنشٸسٸنە بەرەتٸن باستىرىق اقشاسى جەتپەدٸ, ەكٸنشٸسٸ – ٷشٸنشٸسٸ بايىپ كەتەدٸ دەپ قورىقتى. سٶيتٸپ, قازاقتىڭ نەشە مىڭ جىل بويى ساقتاعان, ەندٸ نەشە مىڭ جىل بويى ۇرپاعىڭدى باقىتقا جەتكٸزەر قيساپسىز بايلىعى دالاعا كەتتٸ. ٶزٸنەن قىزعانعانى ٶزگەگە بۇيىردى. مۇنداعى بٸزدەرگە جۇعىن, قاسپاعى عانا تيدٸ. قازىنانىڭ بٸر شەتٸندە جٷرگەن بٸزگە. قالعان قارا قازاق تاقىرعا وتىردى. ەندٸگٸ سىباعاسى – مىڭ جىلدىق قۇلدىق. ەۋەلگٸ جٷز جىلعا امان جەتسە. جەتپەيدٸ. كەتكەن كەنٸڭ, تالانعان قازىناڭا سالاۋات. ەندٸ تابان استىنداعى قارا جەرٸڭنٸڭ ٶزٸ ساۋداعا تٷسكەلٸ تۇر. جەردٸ ساتۋ تۋرالى مەسەلە كٶتەرٸلٸپ جاتقانىنان حاباردار شىعارسىڭ. ەزٸرشە قابىلداپ ٷلگەرگەن جوق, بٸراق سٶزسٸز جٷزەگە اسادى. ماناعى ەر قازاق مىڭ جىل بويى قان تٶگٸپ قورعاپ كەلگەن, كەيٸنگٸ ۇرپاعىنا ميراس قالدىرعان قايران جەر تٷگەلدەي جەكە مەنشٸك بٶلٸسكە تٷسەدٸ. قازٸرگٸدەي, ٷي سالاتىن, باقشالىق, شاعىن كەسٸممەن ەمەس, تاۋىڭ تۇتاسىمەن, ورمانىڭ ورامىمەن, كٶلٸڭ كٶلەمٸ, ٶزەنٸڭ ۇزىنا بويىمەن زاڭسىز تەلٸمگە تٷسٸپ, كەڭ دالاڭنىڭ دال-دۇلى شىعادى. ەرينە, قازاق ٷشٸن ەمەس. ۇلتاراق تيسە تەۋبا ايتارسىڭ. ەڭ شۇرايلى, ەڭ قۇيقالى, قۇنارلى قونىستارىڭ تٷگەلدەي ورىس-ورمان, جويىت-جەبٸرگە بۇيىرادى. شەشٸم شىعارعان كٸم, بٶلٸسكە سالعان كٸم? ازعانا پايدانى ويلاپ, مىڭ جىلدىق ۇرپاعىنىڭ بولاشاعىن كەسكەن قازاقتىڭ ٶزٸ. بيلٸك دەرسٸڭ. وتارلىق, جات جۇرتتىق بيلٸك ەمەس قوي. ەگەمەن دەپ اتالاتىن ەلدٸڭ ٶز يەلەرٸ. قازاق. ال, نە ايتاسىڭ? ساۋداڭنىڭ شىنىمەن بٸتكەن جەرٸ وسى. ەندٸ نەڭ قالدى? دٸنٸڭ مەن تٸلٸڭ بە? مۇسىلمان بولىپ جارىتپاعان قازاق قازٸر حريستيان دٸنٸن قابىلداپ جاتىر. كريشنايت بولىپ جاتىر. ەشكٸم زورلاعان جوق. ٶز قالاۋى, ٶز ەرٸكتەرٸمەن. ازىپ-توزۋدىڭ بۇدان ارتىق قانداي كٶرٸنٸسٸ بولۋى مٷمكٸن? ال تٸلدٸڭ مەسەلەسٸ تٸپتٸ قيىن. ەلەمدە ٶز تٸلٸنەن بەزگەن جالعىز جۇرت بولسا, ول – قازاق.
[caption id="attachment_8969" align="alignright" width="450"]
انا تٸلٸن تٸرشٸلٸككە قاجەتسٸز دەپ سانايدى. سوندىقتان, باياعىدا ورىس, ەندٸ اعىلشىن. تۋما تٸلٸن بٸلگٸسٸ كەلمەيدٸ, بٸلسە تەزٸرەك ۇمىتۋعا تىرىسادى. جاي عانا جەرٸمەگەن, كەرەك دەسەڭٸز جيرەنەدٸ. زاتتىق جەنە رۋحاني قايىرشىلىق ٷستٸندە وتىرىپ, سونشاما استام. جالپاق جۇرتىڭىز. ال قازٸرگٸ «قازاق ەليتاسىنىڭ» جاڭا ەۋلەتٸ ٶز ۇلتىن سىيلاماق تٷگٸلٸ, قازاق اتانۋدى نامىس كٶرەدٸ. سەن بٸلەسٸڭ بە, شەت ەلگە, رەسپۋبليكا قاراجاتىمەن, «بولاشاق» اتتى ارنايى باعدارلاما بويىنشا, – امەريكاسى بار, انگلييا, فرانتسييا, گەرمانيياسى بار, ەلەمنٸڭ ەڭ تاڭداۋلى ۋنيۆەرسيتەتتەرٸنە وقۋعا جٸبەرٸلگەن, بەس, ون ەمەس, بٸرنەشە جٷز قازاق جاسىنىڭ وسى جاقىندا عانا قانداي مەلٸمدەمە جاساعانىن?
دەرەكسٸز ارۋاق, تٸپتٸ, كٶپشٸلٸگٸ ٶمٸردە بولماعان ەلەستەردٸڭ بٷگٸنگٸ «الىپتارعا» ەشقانداي بٶگٸسٸنٸ جوق. ياعني, تاقىر-تازا جەردە تاۋ تۇرعىزۋ قيىن ەمەس. ٶستٸپ, ەگەمەن زاماننىڭ ەرەكشە تۇلعالارى قالىپتاستى. ايقاي, ۇران, قۇر كەۋدە. نە اقىل جوق, نە بٸلٸم جوق, نە تٷيسٸك, نە ۇيات جوق. جەنە قالاي ايتساڭ دا, قازٸرگٸ جۇرتىڭا لايىق. وي ٶرٸسٸ دە, ۇعىم-تانىم دەڭگەيٸ دە, ادامدىق قالىپ, مورالدىق ۇستانىمى, ٶتكەن مەن بٷگٸنگە كٶزقاراسى دا.
قازاق ۇلتشىلدارى, ياعني مىنا سەن تالاپ ەتٸپ جٷرگەندەي, قازاقستاندا مەملەكەتتٸك تٸل رەتٸندە قازاق تٸلٸ كٷشٸنە ەنەتٸن بولسا, بٸز مۇنداي وتانعا قايتىپ ورالمايمىز دەگەن. مٸنە, سەنٸڭ ەڭ تەۋٸر بولاشاعىڭ. ال ەندٸ ۇلتتىڭ ۇيتقىسى بولۋعا تيٸس, سىرتتان شىنىندا دا سولاي كٶرٸنەتٸن قازاق ينتەلليگەنتسيياسى, ٶز تٸلدەرٸمەن ايتقاندا, «زييالى قاۋىمعا» كەلەيٸك. شىڭىراۋدىڭ تٷبٸندە جاتقان, ناعىز قورىس باتپاق وسى ەمەس پە. بوس شۋلاعاننان باسقا نە بٸتٸرٸپتٸ. شۋىنىڭ ٶزٸ بەرەكەسٸز, ٷزٸك-جىرتىق. ەشتەڭەنٸڭ بايىبىنا بارمايدى, ەشتەڭەنٸ بايىزداپ ۇقپايدى. ٶكٸمەتتٸڭ قىبىن قالاي تابامىز دەگەننەن باسقا قام-قارەكەتٸ جوق. دەرمەنسٸز عانا ەمەس, جالتاق. تىم قۇرسا, ٶز باستارىن قورعاي المايدى. كٷنكٶرٸسٸ تٶمەن ەكەن. كٸم كٸنەلٸ? ٶزدەرٸ. جابىلا ماقتاعانشا, جاپىرلاپ سۇراماي ما تيەسٸلٸ سىباعاسىن. سۇراۋ تۇرىپتى, تالاپ قويماي ما. جوق. ٷيشٸك الدىندا بۇراتىلىپ جاتىر. بايلاۋدا, اش ۇستاعان قوجايىنعا جاعىنىپ, قۇيرىعىن بۇلعاڭداتقاننان باسقا, ارا-تۇرا كٶلدەنەڭ ٶتكەنگە شەۋ-شەۋ ٷرٸپ قويعاننان باسقا قانداي تٸرشٸلٸگٸ بار? مەيلٸ, دەرمەنسٸزدٸگٸ زاماننان دەيٸك. ۇلتتىق مەسەلەلەردٸ كٶتەرە الماسا, بٸلٸمسٸزدٸگٸ دەيٸك.
كەزٸندە احاڭ مەن جاقاڭدى قالاي قۇرتتى. ماعجاننىڭ تٷبٸنە قالاي جەتتٸ. مۇحاڭدى قالاي قۋدالادى. توتاليتارلىق سيستەما دەرسٸڭ. سول سيستەمانىڭ سەنٸمدٸ قارۋى كٸم ەدٸ? ماعجاننىڭ, مۇحاڭنىڭ ۇلتشىلدىعى تۋرالى ماقالالاردى ورىس جازىپ پا, قايتا, قورعاعان سول ورىس ەمەس پە – بٸرٸن تٷرمەدەن شىعاردى, ەكٸنشٸسٸن مۇراتىنا جەتكٸزدٸ.
[caption id="attachment_8970" align="alignleft" width="448"]
بٸراق ادامدىق كەسكٸنٸ قايدا? ۇلت ٷشٸن, ۇلتتىق رۋح, ۇلتتىق مەدەنيەت ٷشٸن جانقييار ەڭبەك ەتٸپ جٷرگەن بٸرلٸ-جارىم ازاماتتارعا جاپپاي توپىراق شاشۋىن قالاي باعالايمىز? كەزٸندە احاڭ مەن جاقاڭدى قالاي قۇرتتى. ماعجاننىڭ تٷبٸنە قالاي جەتتٸ. مۇحاڭدى قالاي قۋدالادى. توتاليتارلىق سيستەما دەرسٸڭ. سول سيستەمانىڭ سەنٸمدٸ قارۋى كٸم ەدٸ? ماعجاننىڭ, مۇحاڭنىڭ ۇلتشىلدىعى تۋرالى ماقالالاردى ورىس جازىپ پا, قايتا, قورعاعان سول ورىس ەمەس پە – بٸرٸن تٷرمەدەن شىعاردى, ەكٸنشٸسٸن مۇراتىنا جەتكٸزدٸ. ەندٸ, وتارلىق زاماندى ۇمىتىپ, ەگەمەن كٷنٸڭە كەلەيٸك. قۇلدار بيلٸككە جەتتٸ. بيلٸك ارقىلى بايلىققا كەنەلدٸ. كەشەگٸ, قارعىدا ٶسكەن ساتىمساق پارتنومەنكلاتۋرا جەنە ولاردىڭ سىرقات سانالى ٷرٸم-بۇتاعى عانا ەمەس. ٶتكەندەگٸ ناۋقانشىل جاندايشاپتار مەن جاڭادان كٷش تاپقان ەرقيلى اۆانتيۋريستەر. ولارعا ۇلت ەمەس, ۇلاعات ەمەس, وردالى تۇعىر, قوردالى بايلىق قانا كەرەك ەدٸ. بار ماقساتى وڭىنان تٷستٸ, ويىنا كەلگەنٸن جاسادى, ويرانداپ بٸتتٸ. دەل سونداي تانىم, سونداي پيعىلداعى, بٸراق بيلٸككە يەكتەمەي, بايلىققا ٸلٸنبەي قالعان پاقىرلار نە ٸستەۋٸ كەرەك? ساتاتىن, ٶتكٸزەتٸن ەشتەڭەسٸ دە جوق, قازاقتىڭ اتى مەن زاتىنان باسقا. ٶتكەن تاريحى, رۋحاني قازىناسىنان باسقا. ولار دا توپىرلى دۋعا ارالاستى. بيلٸك پەن بايلىققا جاعۋ ٷشٸن, ٶزدەرٸنٸڭ دە كٸسٸ ەكەنٸن ەيگٸلەۋ ٷشٸن. ياعني, بۇرىن ەشتەڭە دە بولمادى, تاريح تا, مەدەنيەت تە بٸزدەن باستالادى دەمەك. باياعى وكتيابر تٶڭكەرٸسٸنەن سوڭعى قۇل-قۇتاننىڭ ۇرانى بويىنشا. اتا-قازاقتاعى ۇلى تۇلعالاردىڭ بەرٸ مانسۇق ەتٸلدٸ. ويشىلدارىڭ – قييالي, اقىلمانىڭ – ناركومان, عۇلاماڭ – ساتقىن دەپ جارييالاندى. ەشقانداي تەرٸس ايعاق, قيعاش دەرەك بولماسا دا, بەرٸ كەكەي. ەسەسٸنە, ەر اۋىل, ەر ايماقتان جاڭا تۇلعا, اقىن, باتىر, ەۋليەلەر ويلاپ تابىلدى. دەرەكسٸز ارۋاق, تٸپتٸ, كٶپشٸلٸگٸ ٶمٸردە بولماعان ەلەستەردٸڭ بٷگٸنگٸ «الىپتارعا» ەشقانداي بٶگٸسٸنٸ جوق. ياعني, تاقىر-تازا جەردە تاۋ تۇرعىزۋ قيىن ەمەس. ٶستٸپ, ەگەمەن زاماننىڭ ەرەكشە تۇلعالارى قالىپتاستى. ايقاي, ۇران, قۇر كەۋدە. نە اقىل جوق, نە بٸلٸم جوق, نە تٷيسٸك, نە ۇيات جوق. جەنە قالاي ايتساڭ دا, قازٸرگٸ جۇرتىڭا لايىق. وي ٶرٸسٸ دە, ۇعىم-تانىم دەڭگەيٸ دە, ادامدىق قالىپ, مورالدىق ۇستانىمى, ٶتكەن مەن بٷگٸنگە كٶزقاراسى دا. ٷيلەس تٶبەشٸكتەردٸڭ ٸشٸندەگٸ شوقىسى. قاجەتتٸ سۇرانىستان تۋعان ەرٸكسٸز تاۋار. ەل-جۇرتىڭنىڭ قالاۋى مەن تٸلەۋٸنٸڭ ناقتى كٶرٸنٸسٸ. جالپىعا تەن جاماندىقتىڭ شٸرٸگەن شيكٸ جەمٸسٸ عانا. ال سەن بار پەلەنٸ ٶزٸ دە قۇربان بولىپ ەسەپتەلۋگە تيٸس, ورايلى جولمەن باق قۋعان ەۋمەسٸر سورلىعا اپارىپ جاپسىراسىڭ. مەسەلەن, كٷنٸ كەشەگٸ, ساعان تٸكەلەي قاتىستى, قانشاما ايقاي بولعان, تاريح تٶڭٸرەگٸندەگٸ ەڭگٸمە. سەنٸ سوتقا تارتۋدى, جۇمىستان شىعارىپ, شەت ەلگە قۋۋدى تالاپ ەتكەن «ەڭبەكشٸ» قاۋىمعا ٶكپە جوق ەكەن, – ۇقپاپتى, بٸلمەپتٸ, سٶزگە ەرٸپتٸ. ال ۇلتتىق پارلامەنتتٸڭ عۇزىرلى جيىرما سەگٸز دەپۋتاتىن, ەرقايسىسى ەر سالادا ٷلكەن اتاق, ابىرويعا جەتكەن ون بەس اكادەميكتٸ, انانىڭ دا, مىنانىڭ دا ٸشٸندە بٶتەن ەشكٸم جوق, بەرٸ دە قازاق, سول, قىرىق بٸردەڭە كٸسٸ – ەگەمەن ەلٸڭنٸڭ بەتكە شىعار ازاماتتارىن قازاقتا تاريح بولمادى, ەز-جەنٸبەكتەن ابىلايعا دەيٸنگٸ بارلىق حاندارىڭ قازاق ەمەس, موڭعول, بۇل حالىقتا بٸزگە دەيٸن تيەسٸلٸ تەرريتورييا دا, تەۋەلسٸز مەملەكەت تە بولعان جوق دەپ جۇلقىندىرعان كٸم? يە, ۇيىمداستىرۋشىسى بار, بٸراق نۇسقاۋشى, مەجبٷرلەۋشٸ ەمەس قوي. ٶز ەرٸكتەرٸ, ٶزدەرٸ. نە كٷن تۋىپتى باستارىنا? جارايدى, بٷگٸن كٶڭٸلدەرٸنە جاقپاعان ەلدەكٸمدەردٸ مۇقاتۋ, جەككٶرٸنٸشتٸ, سۇمىراي قىلىپ شىعارۋ قاجەت ەكەن. سوندا ەلگٸ كٸسٸمەن بٸرگە ٶتكەندەگٸ بٷكٸل قازاق تاريحىن مانسۇق ەتۋ شارت پا ەدٸ?..
(م. ماعاۋيننٸڭ «جارماق» رومانىنان
ٷزٸندٸ)
