...Sen biletin qazaq – ótken zaman qazaǵy. Ras, er boldy, márt boldy. El boldy. Biraq ol qazaq Kenesary-Naýryzbaimen birge ólgen. HH ǵasyrǵa jetken juqanasy, iaǵni keýdede qalǵan kisilik pen namystyń eń aqyrǵy jurnaqtary 1932 jylǵy ǵalamat asharshylyqpen birge tozdy.
[caption id="attachment_8968" align="alignleft" width="204"]
Odan sońǵy qazaq – múlde basqa jurt, basqa ult. Asyp ketkende, ótken qazaqtyń jarmaǵy ǵana. Seniń túsinbestigiń sonda. Túsinbestigiń ǵana emes, tragediiań. Sen baǵzy tarihtan tanyǵan ejelgi ǵun, túrik dáýiri, oǵan tete Altyn Orda, oǵan jalǵas Qazaq Ordasynyń elesimen júrsiń. Búgingi qazaq – sol qazaq, qany bir, jany ortaq, tek zamany basqa dep oilaisyń. Al men ótken tarihtyń jalpy sulbasyn bile tura, oi-pikir, baiyp-tolǵamym búginge beiim, búgingi qazaqty naqty tanyp, zerttep tanyǵandyqtan, sen siiaqty eles, oi-qiialdaǵy qazaq emes, ózimizben qatarlas ómir súrip, tirlik keship jatqan el-jurtymyz týraly múlde kereǵar qorytyndyǵa keldim. Senimen birles kezimde: baiaǵyda solai edi, endi nege bulai degen kúmán turatyn kókirekte; tymyrsyq arhivten ketip, tar qaladan keń dúniege shyqqan, qazaqtyń qainaǵan ortasy, jańa ómirge boilai engen soń, zaman oza kele, nege bulaiyn ǵana emes, naqty qandaiyn da qapysyz tanydym. Álemdegi eń sorly, eń qor halyq eken. Aqyldyń azdyǵynan, qajyr-qairattyń kemdiginen emes.
Jerińniń asty men ústindegi bar bailyq talapaiǵa tústi. Qaraqshy bolsa da qazaq alsa jón ǵoi. Bilik basynda otyrǵandar azdy-kópti paraǵa túgeldei jat jurttyq jalmaýyzdarǵa ótkizdi. Júz ese kemis baǵamen, teginge jaqyn. Obal-saýapqa, arýaq, qudaiǵa qaraǵan joq. Tym qursa, qolda turǵanda ózderi alsaishy. Biriniń ekinshisine beretin bastyryq aqshasy jetpedi, ekinshisi – úshinshisi baiyp ketedi dep qoryqty.
Kúni bitken, bolashaǵy joq halyq eken. Bilimniń olqylyǵy, qabilettiń tómendiginen emes. Aqyl da, qabilet te, kúsh-qairat ta jeterlik. Paiym, parasaty da artyǵymen. Jetpeitini – bir-aq nárse, ókinishke qarai, eń basty nárse. Arbanyń kúpshegi, qoranyń tireýi degen siiaqty. Búgingi tilge kóshirsek, mashinanyń motory, ushaqtyń qanaty degendei. Onyń aty – ulttyq sana. Ulttyq sana joq qazaqta. Jalǵyzǵa emes, jalpyǵa tán, súiekke sińgen, qalypty sypat. Jáne nazary men qajyry kúnkóris, tirshilik sońynda ketken buqara jurt qana emes, ulttyń betke shyǵar kisileri: biliktegi, biznestegi, saiasat pen sharýashylyqtaǵy alpaýyttaryń turypty, ziialy atalatyn, eldiń qamyn jeýge tiis – ǵylymdaǵy, ónerdegi, mádeniet pen ádebiettegi tarlanbozdaryń túgel ultsyzdyq dertine shaldyqqan. Qaitalap aitaiyn, qazaqta ulttyq sana degen atymen joq. Qalǵan barlyq pále osy jalǵyz-aq kinárattan týyndaidy.
Men ótkendi araǵa tartpaimyn. Jaraidy, otar bolypsyń, kiriptar bolypsyń. Bári syrttan, joǵarydan sheshilipti, mundaǵy qýyrshaq úkimetińe otarlaýshy, óktem halyqqa beiim ǵana emes, isalmas, tipti, óz jurtyna jaý kisiler taǵaiyndalypty, eriksiz el amalsyzdan bárine kónipti. Qazir bas bilik qazaqta. Al, ne boldy? Jerińniń asty men ústindegi bar bailyq talapaiǵa tústi. Qaraqshy bolsa da qazaq alsa jón ǵoi. Bilik basynda otyrǵandar azdy-kópti paraǵa túgeldei jat jurttyq jalmaýyzdarǵa ótkizdi. Júz ese kemis baǵamen, teginge jaqyn. Obal-saýapqa, arýaq, qudaiǵa qaraǵan joq. Tym qursa, qolda turǵanda ózderi alsaishy. Biriniń ekinshisine beretin bastyryq aqshasy jetpedi, ekinshisi – úshinshisi baiyp ketedi dep qoryqty. Sóitip, qazaqtyń neshe myń jyl boiy saqtaǵan, endi neshe myń jyl boiy urpaǵyńdy baqytqa jetkizer qisapsyz bailyǵy dalaǵa ketti. Ózinen qyzǵanǵany ózgege buiyrdy. Mundaǵy bizderge juǵyn, qaspaǵy ǵana tidi. Qazynanyń bir shetinde júrgen bizge. Qalǵan qara qazaq taqyrǵa otyrdy. Endigi sybaǵasy – myń jyldyq quldyq. Áýelgi júz jylǵa aman jetse. Jetpeidi. Ketken keniń, talanǵan qazynańa salaýat. Endi taban astyndaǵy qara jerińniń ózi saýdaǵa túskeli tur. Jerdi satý týraly másele kóterilip jatqanynan habardar shyǵarsyń. Ázirshe qabyldap úlgergen joq, biraq sózsiz júzege asady. Manaǵy er qazaq myń jyl boiy qan tógip qorǵap kelgen, keiingi urpaǵyna miras qaldyrǵan qairan jer túgeldei jeke menshik bóliske túsedi. Qazirgidei, úi salatyn, baqshalyq, shaǵyn kesimmen emes, taýyń tutasymen, ormanyń oramymen, kóliń kólemi, ózeniń uzyna boiymen zańsyz telimge túsip, keń dalańnyń dal-duly shyǵady. Árine, qazaq úshin emes. Ultaraq tise táýba aitarsyń. Eń shuraily, eń quiqaly, qunarly qonystaryń túgeldei orys-orman, joiyt-jebirge buiyrady. Sheshim shyǵarǵan kim, bóliske salǵan kim? Azǵana paidany oilap, myń jyldyq urpaǵynyń bolashaǵyn kesken qazaqtyń ózi. Bilik dersiń. Otarlyq, jat jurttyq bilik emes qoi. Egemen dep atalatyn eldiń óz ieleri. Qazaq. Al, ne aitasyń? Saýdańnyń shynymen bitken jeri osy. Endi neń qaldy? Diniń men tiliń be? Musylman bolyp jarytpaǵan qazaq qazir hristian dinin qabyldap jatyr. Krishnait bolyp jatyr. Eshkim zorlaǵan joq. Óz qalaýy, óz erikterimen. Azyp-tozýdyń budan artyq qandai kórinisi bolýy múmkin? Al tildiń máselesi tipti qiyn. Álemde óz tilinen bezgen jalǵyz jurt bolsa, ol – qazaq.
[caption id="attachment_8969" align="alignright" width="450"]
Ana tilin tirshilikke qajetsiz dep sanaidy. Sondyqtan, baiaǵyda orys, endi aǵylshyn. Týma tilin bilgisi kelmeidi, bilse tezirek umytýǵa tyrysady. Jai ǵana jerimegen, kerek deseńiz jirenedi. Zattyq jáne rýhani qaiyrshylyq ústinde otyryp, sonshama astam. Jalpaq jurtyńyz. Al qazirgi «qazaq elitasynyń» jańa áýleti óz ultyn syilamaq túgili, qazaq atanýdy namys kóredi. Sen bilesiń be, shet elge, respýblika qarajatymen, «Bolashaq» atty arnaiy baǵdarlama boiynsha, – Amerikasy bar, Angliia, Frantsiia, Germaniiasy bar, álemniń eń tańdaýly ýniversitetterine oqýǵa jiberilgen, bes, on emes, birneshe júz qazaq jasynyń osy jaqynda ǵana qandai málimdeme jasaǵanyn?
Dereksiz arýaq, tipti, kópshiligi ómirde bolmaǵan elesterdiń búgingi «alyptarǵa» eshqandai bógisini joq. Iaǵni, taqyr-taza jerde taý turǵyzý qiyn emes. Óstip, egemen zamannyń erekshe tulǵalary qalyptasty. Aiqai, uran, qur keýde. Ne aqyl joq, ne bilim joq, ne túisik, ne uiat joq. Jáne qalai aitsań da, qazirgi jurtyńa laiyq. Oi órisi de, uǵym-tanym deńgeii de, adamdyq qalyp, moraldyq ustanymy, ótken men búginge kózqarasy da.
Qazaq ultshyldary, iaǵni myna sen talap etip júrgendei, Qazaqstanda memlekettik til retinde qazaq tili kúshine enetin bolsa, biz mundai otanǵa qaityp oralmaimyz degen. Mine, seniń eń táýir bolashaǵyń. Al endi ulttyń uitqysy bolýǵa tiis, syrttan shynynda da solai kórinetin qazaq intelligentsiiasy, óz tilderimen aitqanda, «ziialy qaýymǵa» keleiik. Shyńyraýdyń túbinde jatqan, naǵyz qorys batpaq osy emes pe. Bos shýlaǵannan basqa ne bitiripti. Shýynyń ózi berekesiz, úzik-jyrtyq. Eshteńeniń baiybyna barmaidy, eshteńeni baiyzdap uqpaidy. Ókimettiń qybyn qalai tabamyz degennen basqa qam-qareketi joq. Dármensiz ǵana emes, jaltaq. Tym qursa, óz bastaryn qorǵai almaidy. Kúnkórisi tómen eken. Kim kináli? Ózderi. Jabyla maqtaǵansha, japyrlap suramai ma tiesili sybaǵasyn. Suraý turypty, talap qoimai ma. Joq. Úishik aldynda buratylyp jatyr. Bailaýda, ash ustaǵan qojaiynǵa jaǵynyp, quiryǵyn bulǵańdatqannan basqa, ara-tura kóldeneń ótkenge sháý-sháý úrip qoiǵannan basqa qandai tirshiligi bar? Meili, dármensizdigi zamannan deiik. Ulttyq máselelerdi kótere almasa, bilimsizdigi deiik.
Kezinde Ahań men Jaqańdy qalai qurtty. Maǵjannyń túbine qalai jetti. Muhańdy qalai qýdalady. Totalitarlyq sistema dersiń. Sol sistemanyń senimdi qarýy kim edi? Maǵjannyń, Muhańnyń ultshyldyǵy týraly maqalalardy orys jazyp pa, qaita, qorǵaǵan sol orys emes pe – birin túrmeden shyǵardy, ekinshisin muratyna jetkizdi.
[caption id="attachment_8970" align="alignleft" width="448"]
Biraq adamdyq keskini qaida? Ult úshin, ulttyq rýh, ulttyq mádeniet úshin janqiiar eńbek etip júrgen birli-jarym azamattarǵa jappai topyraq shashýyn qalai baǵalaimyz? Kezinde Ahań men Jaqańdy qalai qurtty. Maǵjannyń túbine qalai jetti. Muhańdy qalai qýdalady. Totalitarlyq sistema dersiń. Sol sistemanyń senimdi qarýy kim edi? Maǵjannyń, Muhańnyń ultshyldyǵy týraly maqalalardy orys jazyp pa, qaita, qorǵaǵan sol orys emes pe – birin túrmeden shyǵardy, ekinshisin muratyna jetkizdi. Endi, otarlyq zamandy umytyp, egemen kúnińe keleiik. Quldar bilikke jetti. Bilik arqyly bailyqqa keneldi. Keshegi, qarǵyda ósken satymsaq partnomenklatýra jáne olardyń syrqat sanaly úrim-butaǵy ǵana emes. Ótkendegi naýqanshyl jandaishaptar men jańadan kúsh tapqan árqily avantiýrister. Olarǵa ult emes, ulaǵat emes, ordaly tuǵyr, qordaly bailyq qana kerek edi. Bar maqsaty ońynan tústi, oiyna kelgenin jasady, oirandap bitti. Dál sondai tanym, sondai piǵyldaǵy, biraq bilikke iektemei, bailyqqa ilinbei qalǵan paqyrlar ne isteýi kerek? Satatyn, ótkizetin eshteńesi de joq, qazaqtyń aty men zatynan basqa. Ótken tarihy, rýhani qazynasynan basqa. Olar da topyrly dýǵa aralasty. Bilik pen bailyqqa jaǵý úshin, ózderiniń de kisi ekenin áigileý úshin. Iaǵni, buryn eshteńe de bolmady, tarih ta, mádeniet te bizden bastalady demek. Baiaǵy Oktiabr tóńkerisinen sońǵy qul-qutannyń urany boiynsha. Ata-qazaqtaǵy uly tulǵalardyń bári mansuq etildi. Oishyldaryń – qiiali, aqylmanyń – narkoman, ǵulamań – satqyn dep jariialandy. Eshqandai teris aiǵaq, qiǵash derek bolmasa da, bári kákái. Esesine, ár aýyl, ár aimaqtan jańa tulǵa, aqyn, batyr, áýlieler oilap tabyldy. Dereksiz arýaq, tipti, kópshiligi ómirde bolmaǵan elesterdiń búgingi «alyptarǵa» eshqandai bógisini joq. Iaǵni, taqyr-taza jerde taý turǵyzý qiyn emes. Óstip, egemen zamannyń erekshe tulǵalary qalyptasty. Aiqai, uran, qur keýde. Ne aqyl joq, ne bilim joq, ne túisik, ne uiat joq. Jáne qalai aitsań da, qazirgi jurtyńa laiyq. Oi órisi de, uǵym-tanym deńgeii de, adamdyq qalyp, moraldyq ustanymy, ótken men búginge kózqarasy da. Úiles tóbeshikterdiń ishindegi shoqysy. Qajetti suranystan týǵan eriksiz taýar. El-jurtyńnyń qalaýy men tileýiniń naqty kórinisi. Jalpyǵa tán jamandyqtyń shirigen shiki jemisi ǵana. Al sen bar páleni ózi de qurban bolyp eseptelýge tiis, oraily jolmen baq qýǵan áýmesir sorlyǵa aparyp japsyrasyń. Máselen, kúni keshegi, saǵan tikelei qatysty, qanshama aiqai bolǵan, tarih tóńiregindegi áńgime. Seni sotqa tartýdy, jumystan shyǵaryp, shet elge qýýdy talap etken «eńbekshi» qaýymǵa ókpe joq eken, – uqpapty, bilmepti, sózge eripti. Al ulttyq parlamenttiń ǵuzyrly jiyrma segiz depýtatyn, árqaisysy ár salada úlken ataq, abyroiǵa jetken on bes akademikti, ananyń da, mynanyń da ishinde bóten eshkim joq, bári de qazaq, sol, qyryq birdeńe kisi – egemen elińniń betke shyǵar azamattaryn qazaqta tarih bolmady, Áz-Jánibekten Abylaiǵa deiingi barlyq handaryń qazaq emes, mońǵol, bul halyqta bizge deiin tiesili territoriia da, táýelsiz memleket te bolǵan joq dep julqyndyrǵan kim? Iá, uiymdastyrýshysy bar, biraq nusqaýshy, májbúrleýshi emes qoi. Óz erikteri, ózderi. Ne kún týypty bastaryna? Jaraidy, búgin kóńilderine jaqpaǵan áldekimderdi muqatý, jekkórinishti, sumyrai qylyp shyǵarý qajet eken. Sonda álgi kisimen birge ótkendegi búkil qazaq tarihyn mansuq etý shart pa edi?..
(M. Maǵaýinniń «Jarmaq» romanynan
úzindi)
