– ەڭگٸمەمٸزدٸ قازٸرگٸ شىڭجاڭدا بولىپ جاتقان وقيعادان باستاساق. ول جاقتا قازاقتارعا قاتىستى قانداي مەسەلەلەر ورىن الىپ جاتىر?
– ٶزدەرٸڭٸز بٸلەتٸندەي, سيريياداعى سوعىس قيمىلدارى ٸرٸ حالىقارالىق مەسەلەگە اينالعالى دا كٶپ بولدى. كٷندەلٸكتٸ حالىقارالىق حابارلاردان ول ەلدە تٷرلٸ تەرروريستٸك ۇيىمداردىڭ ۇرىس قيمىلدارىنا قاتىسىپ جاتقانىن كٶرٸپ-بٸلٸپ جاتامىز. تٷرلٸ ەلدەردەن سيريياعا كەتتٸ دەلٸنەتٸن ادامداردىڭ ٸشٸندە شىڭجاڭنان بارعان ۇلتى ۇيعىر بٸراز ادام بار كٶرٸنەدٸ. سولاردىڭ بارۋ جولدارى ەرتٷرلٸ دەپ ايتىلادى. بٸراق بۇل جەردە ناقتى اقپاراتتار تولىق ەمەس. ەلگٸ ادامدار سيريياعا جەتۋ ٷشٸن باسقا ادامنىڭ اتىمەن پاسپورت جاساپ ٶتكەن. قىتايدا وسى نەرسە بٸراز ەڭگٸمە بولعان. شىڭجاڭ اراسىن تەڭٸرتاۋ قاق بٶلٸپ, وڭتٷستٸك, سولتٷستٸك بولىپ ەكٸگە بٶلٸنەدٸ. سولتٷستٸك شىڭجاڭدا نەگٸزٸنەن قازاقتار تۇرادى, وڭتٷستٸك شىڭجاڭدى ۇيعىرلار مەكەندەيدٸ, تٷرلٸ قارجىلىق توپتار ارقىلى بٸراز ادام باسقا ۇلتتىڭ اتىمەن دە, قازاقتىڭ اتىمەن دە پاسپورت جاساپ سيريياعا شىعىپ كەتكەن. وسى وقيعا سەبەپ بولسا كەرەك, بىلتىر تامىز ايىنان باستاپ قىتايدا بٸر ناۋقان جٷردٸ: پاسپورتتىق تەكسەرۋ ٶتتٸ. 2016 جىلى قازان ايىنىڭ 30-ى كٷنٸ قىتايدىڭ ورتالىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ بٸر باسشىسى الماتىدا جۇمىس ساپارىمەن بولدى. سول كٸسٸمەن بٸز كەزدەسۋ ۇيىمداستىردىق. كەزدەسۋدە بٸر توپ ادام بارىپ, قىتاي-قازاقستان اراسىنداعى ساياسي ھەم ەكونوميكالىق جاقسى قارىم-قاتىناستاردى العا تارتا وتىرىپ, قىتايداعى جەنە قازاقستانعا ارعى بەتتەن كٶشٸپ كەلگەن اعايىننىڭ قۇجات تٶڭٸرەگٸندە قالىپتاسقان قيىنشىلىقتارىن ايتتىق. ول كٸسٸ: «قىتايداعى قۇجات تەكسەرۋ مەسەلەسٸ سيريياداعى جاعدايعا بايلانىستى. بٸز پاسپورتتى تەكسەرەمٸز. ال ول جەردە حالىقارالىق زاڭدىلىققا ساي, بٸز ەشكٸمنٸڭ ۇلتىنا قارامايمىز. ۇيعىر, قىتاي, موڭعول – بەرٸن تەكسەرٸپ, پاسپورتتى ٶز اتىنا جاسادى ما, جوق ەلدە بٸرەۋدٸڭ اتىنا جاسادى ما, سونى ناقتىلايمىز», – دەدٸ.
ٶزدەرٸڭٸز دە بٸلەسٸزدەر, قىتاي – بٸر پارتييالى مەملەكەت. ال قىتاي كوممۋنيستەرٸ, ياعني پارتييا ادامى شەتەلگە شىعاتىن بولسا, ونى تەكسەرەدٸ. رۇقساتسىز شىعۋعا بولمايدى. قىتايدا شەتەلگە شىعىپ, بارعان ەلٸنە قونىستانىپ قالعان سوڭ, سول ەلدٸڭ ازاماتتىعىن الىپ ەرٸ قىتاي ازاماتتىعىندا دا جٷرگەن ادامدار بولعان. كەيٸن بۇل مەسەلە انىقتالدى دا, ٶكٸمەت قوس ازاماتتىققا قارسى شىقتى. بٸزدٸڭ قىتايدىڭ قازاقتارى قازاقستان ازاماتتىعىن العان كەزدە قىتاي پاسپورتى مەن كۋەلٸگٸن ٶتكٸزۋٸ كەرەك. ونى بٸزدٸڭ ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸ جيىپ الادى-داعى, ونى اپارىپ سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنە ٶتكٸزەدٸ. ونى سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ قىتايدىڭ ەلشٸلٸگٸنە ٶتكٸزەدٸ. بۇل پروتسەسس ۇزاققا سوزىلادى دەپ ەستٸدٸم. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ٷش جىلعا كەتٸپ قالۋى مٷمكٸن. ال ەندٸ بٸزدٸڭ اعايىنداردىڭ ٸشٸندە قوس ازاماتتىقپەن جٷرگەندەرٸ جوق دەپ ايتۋعا بولادى. ەلگە كەلگەن اعايىننىڭ ٸشٸندە زەينەتكە شىققان سوڭ كٶشٸپ كەلگەن كٸسٸلەر كٶپ. قىتاي زاڭى بويىنشا, قاي ەلدە تۇرساڭ دا, زەينەتاقىڭدى الىپ تۇرۋعا قاقىڭ بار. بٸراق شىڭجاڭ قىتايدىڭ ورتالىعىنان الىستاۋ, شەكاراداعى اۋدان. بۇل جەردەگٸ ساياسات باسقاشا. سونىمەن, ٸلە قازاق وبلىسىنا كەلگەندە «نە ٷشٸن قازاقستان ازاماتى قىتايدان زەينەتاقى الادى?» دەگەن مەسەلە قابىرعاسىنان قويىلعان. سودان «قىتاي ازاماتتىعى بار ازاماتتار ەلگە كەلٸپ, ارنايى تٸركەۋدەن ٶتۋٸ قاجەت» دەگەن سوڭ, قازاقستاننان كٶپ ادام جولعا شىققان. بٸزدٸڭ ەسەبٸمٸز بويىنشا, مۇنداي ادامداردىڭ سانى ٸلە قازاق وبلىسىنىڭ سەگٸز اۋدان, ەكٸ قالاسىن قوسا العاندا – 16-17 مىڭ ادام. سٶيتٸپ, بيىل قاڭتار ايىندا وسى ادامدار شەكارادا جينالىپ, بٶگەلٸپ قالعان. وسى حاباردى ەستٸگەننەن كەيٸن ولار بٸزگە تەلەفون سوقتى. سودان كەيٸن مەن قىتاي كونسۋلىنا تەلەفون سوعىپ, جاعدايدى ايتتىم. ول كٸسٸ «ماتەريالىڭدى جازباشا بەر» دەدٸ. سوسىن بٸز قاڭتاردىڭ 26-سىندا جازباشا حات جازدىق. كونسۋل «بٸز بۇل جاعدايدى بٸلمەيمٸز, مۇنى ەلشٸلٸككە جازىڭىزدار» دەدٸ. سودان كەيٸن بٸز بٸراز حات جازدىق. بٸرٸنشٸ حاتتى الماتىداعى كونسۋلدىققا, بٸر نۇسقاسىن استاناداعى ەلشٸلٸككە, ودان كەيٸن ٷرٸمشٸدەگٸ ٷكٸمەتتٸڭ سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ بار, سوعان جازدىق. وسىلاي قوزعاۋ سالعان سوڭ قىتايدىڭ باس كونسۋلىنىڭ ورىنباسارى بٸزدٸ قابىلدادى. سوعان تٶرت ادام كٸرٸپ شىقتىق. ەكٸنشٸ رەت تاعى قابىلدادى. ٸس سوزىلا باستادى. قايتادان حات جازدىق. قىتايدىڭ باسپاسٶز قۇرالدارىنا دا شىقتىق. الماتىداعى باس كونسۋل بٸزدٸ قايتا قابىلدادى. ول جولى بٸز 14 جاستاعى اققانات دەگەن قىزدى الىپ باردىق. ول قىزدىڭ ەكەسٸ قىتايدا جۇمىس ٸستەيدٸ. شەشەسٸ زەينەتكە شىعىپ, الماتىعا قىزىن ەكەلٸپ وقىتىپ جاتقان-دى. قاڭتار ايىندا «قىتاي ازاماتتارى قايتا كەلٸپ, تٸركەۋدەن ٶتۋٸ تيٸس» دەگەندٸ ەستٸپ, شەشەسٸ ارعى بەتكە ٶتكەن, سودان پاسپورتىن جيىپ العان سوڭ بەرٸ كەلە الماي قالعان. قىز باراتىن جەرٸ, قارايتىن ادامى جوق, الماتىدا جالعىز قالعان. وسىنداي ادامدار ٶتە كٶپ دەپ كونسۋلعا ايتتىق. ول كٸسٸلەر ويلانا باستادى. ودان كەيٸن دە توقتاۋسىز حات جازىپ تۇردىق. اقىرى وسى ٸس بويىنشا قىتايدان بٸر كوميسسييا كەلەتٸن بولدى. كوميسسييا كەلدٸ دە.
تاعى وقي وتىرىڭىز
https://dalanews.kz/27893
– قىتاي ازاماتتىعىنان شىعىپ, قازاقستان ازاماتتىعىن السا دا زەينەتاقى الا بەرە مە?
– الا بەرەدٸ. كەزٸندە پەكيندە وقىپ, قىزمەت ٸستەپ جٷرگەنٸمدە بٸزدٸڭ بٸرنەشە مۇعالٸمٸمٸز امەريكاعا, گونكونگقا كٶشٸپ كەتتٸ. سول كٸسٸلەردٸڭ زەينەتاقىسىن بٸزدٸڭ بۋحگالتەرييا پوشتاسىنا سالىپ جٸبەرەتٸن. ول وسى كٷنگە دەيٸن ساقتالعان نەرسە. ال ەلگٸ كوميسسييا استانادا بٸر كٷن بولدى.
– كوميسسييانىڭ قۇرامىندا قانداي ادامدار بولدى?
– كوميسسييانى قىتايدىڭ سىرتقى ٸستەر مەكەمەسٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى باستاپ كەلدٸ. قۇرامىندا جاڭاعى حاتشىنىڭ ورىنباسارى, قىتايدىڭ ەدٸلەت دەپارتامەنتٸ, ٸشكٸ ٸستەر دەپارتامەنتٸ, كادرلار دەپارتامەنتٸ, ٸلە قازاق وبلىسى پارتييا كوميتەتٸ تەرتٸپ تەكسەرۋ مەكەمەسٸنەن ٶكٸلدەر بولدى. جالپى, جەتٸ ادامداي كەلدٸ. بٸز كوميسسييا قابىلداۋىنا 15 ادام كٸردٸك. قۇجات دايىنداپ الىپ بارعان ەدٸك, ولار قابىلداپ الدى. مەن كوميسسيياعا: «اسىراسٸلتەۋ بار, سونى قاداعالاساڭىز. قىتاي زاڭناماسى بويىنشا, زەينەتكە شىققان ادامنىڭ زەينەتاقىسى قاي ەلدە بولسا دا بەرٸلۋٸ تيٸس», – دەدٸم. كوميسسييا مٷشەلەرٸمەن ىقتييارحات العان ادامدار اتىنان دا سٶيلەستٸك. كوميسسييا مٷشەلەرٸ: «ىقتييارحات الىپ, قازاقستاندا تۇرىپ جاتقان ادامدار قانشا دەگەنمەن قىتايدىڭ ازاماتتارى. ولار ٷشٸن جاۋاپتى قىتاي بەرەدٸ. ەرٸ ولاردىڭ كٶبٸ قىتايدىڭ مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەرٸ ەكەن. ياعني پارتييا مٷشەسٸ. قازٸر بٸزدٸڭ پارتييالىق تەرتٸپ كٷشەيدٸ. سونان كەيٸن ونىڭ مەكەمەسٸ ولاردىڭ قايدا جٷرٸپ-تۇرعانىن بٸلۋٸ كەرەك, نە ٸستەپ جٷرگەنٸن حاباردار بولۋى تيٸس. جەنە نە ٸستەپ جٷرگەنٸن ٶز مەكەمەسٸنە مەلٸمدەپ تۇرۋى قاجەت. بٸز ىقتييارحاتتى مٷسەدٸرالاعان جوقپىز, ولاردىڭ پاسپورتىن ٶز مەكەمەسٸندە ۋاقىتشا جيىپ الدىق», – دەپ تٷسٸندٸردٸ.
جالپى, شىڭجاڭنان تىنىشتىق كەتتٸ عوي. كٶپتەگەن تەررورلار بولدى. ونىڭ ٷستٸنە ايماققا جاڭا حاتشى كەلٸپ, ول ٶزٸنٸڭ باعدارلاماسىمەن كەلگەن. تەرتٸپ كٷشەيگەن. وسىنداي ٸستەردٸڭ زاردابى قازاقتارعا دا تيٸپ جاتىر.
– كٶپ ادامداردا قىتايدىڭ پاسپورتى جەنە قازاقستاننىڭ ىقتييارحاتى بار دەپ وتىرسىز عوي. ولاردىڭ قازاقستان ازاماتتىعىنا ٶتپەي جٷرۋٸنە نە سەبەپ?
– مۇنىڭ ەندٸ كٶپتەگەن سەبەپتەرٸ بار. باستى بٸر سەبەبٸ – قاراپايىم تۇرمىستىق جاعداي. ىقتييارحات العان ادام تەگٸن ۆيزاسىز جٷرەدٸ. بۇل بٸزدٸڭ ەلدٸڭ ٸستەپ وتىرعان قولايلىلىعى. بۇعان دەيٸن كٶپ ادامدار ازاماتتىق السام زەينەتاقىم توقتاپ قالادى دەپ قورىققان. باستى سەبەپ – وسى.
سٸز كۋەلٸكپەن جٷرەسٸز. شەتەلگە شىعۋ ٷشٸن شەتەلدەن شاقىرتۋ كەرەك. شاقىرتۋ كەلگەننەن كەيٸن سەگٸز مەكەمەدەن انىقتاما جينايسىز. سونىڭ بٸرٸ – جەرگٸلٸكتٸ ساقشى بٶلٸمٸنەن سوتتالماعان دەگەن انىقتاما. سودان كەيٸن قولىنا پاسپورت تيەدٸ. پاسپورت تيگەننەن كەيٸن عانا ۆيزا جاساپ قازاقستانعا كەلەدٸ. ال وسى جەردە تۋىنداپ جاتقان مەسەلە – قىتايدان كەلگەن قازاقتار 2013 جىلدان باستاپ جاڭا زاڭ بويىنشا سوتتالماعانى تۋرالى انىقتاما ەكەلۋ. بۇرىن مۇنداي انىقتامانى ەتنيكالىق قازاقتاردان تالاپ ەتپەيتٸن. 2013 جىلى زاڭدا وسى مەسەلە كٶتەرٸلدٸ. ال بۇل مەسەلەمەن قىتايعا بارسا, «بٸز ساعان پاسپورت العان كەزدە انىقتاما بەرگەنبٸز, بولدى, شەتەلگە شىعىپ كەتكەن ادامعا انىقتاما بەرمەيمٸز» دەيدٸ. مۇنى بٸز قازاقستان پارلامەنتٸنٸڭ دەپۋتاتتارىنا تٷسٸندٸردٸك, بٸراق ولار بٸزدٸ تٷسٸنبەدٸ. تٷسٸنگٸسٸ كەلمەدٸ. بۇل جاعدايدى كەزٸندە «نۇر وتان» پارتيياسىنىڭ تٶراعاسىنا دا حات جازىپ ايتقانبىز.
بۇل مەسەلە پارلامەنتتە تالقىلانعان كەزدە «جەبەۋ» بٸرلەستٸگٸ اتىنان راحىم ايىپۇلى, اۋىت مۇحيبەكۇلى ەكەۋٸ 18 وتىرىسقا قاتىستى. بٸز ەكٸ ۇسىنىس ايتتىق: كٶشٸ-قون پاراعىنان شىعۋ مەن سوتتىلىق جٶنٸندەگٸ انىقتامانى الىپ تاستاۋ. ارتىنان كٶشٸ-قون پاراعىنان شىعۋدى الىپ تاستادى. سوتتىلىق دەگەندٸ تەرروريستەر كٸرٸپ كەتەدٸ دەپ قالدىرىپ قويدى. قۇدايعا شٷكٸر, دٷنيەجٷزٸ قازاقتارىنىڭ V قۇرىلتايىندا پرەزيدەنتتٸڭ ٶزٸ ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸنە بىلاي دەپ تاپسىرما بەردٸ: «قىتايداعى قازاقتارىمىزدىڭ سوتتىلىعى تۋرالى مەسەلەنٸ شەكارانىڭ ار جاعىنا بارىپ شەشٸڭدەر». قازٸر, ەستۋٸمشە, سەڭ قوزعالدى. جۇمىس جٷرٸپ جاتىر. سودان كەيٸن, ٶزدەرٸڭٸز دە كٶرگەن شىعارسىزدار, سوڭعى بٸر جىلدا ازاماتتىق العان قانداستارىمىزدىڭ ٸشٸندە قىتاي قازاقتارىنىڭ سانى 63 پايىزعا دەيٸن كٶتەرٸلدٸ.
– وسى قىتاي مەن قازاقستان اراسىندا قانداي دا بٸر كٶشٸ-قون كەلٸسٸمٸ بار ما?
– قىتاي دا قازاقستان سيياقتى كٶپۇلتتى, كٶپدٸندٸ ەل. قىتايدىڭ ٶزٸنٸڭ ٸشكٸ پروبلەمالارى دا جەتكٸلٸكتٸ. تيبەتتٸڭ, شىڭجاڭنىڭ مەسەلەلەرٸ بار. وعان گونكونگ قوسىلدى. ونىڭ سىرتىندا, تەڭٸز جاعالاۋ اۋداندارى مەن شەتكەرٸ اۋدانداردىڭ اراسىندا ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك پارىقتار زور. و باستا كٶشٸ-قون كەلٸسٸمٸ بولماعان. 2000 جىلداردىڭ باسىندا قىتايدان كٶشٸپ كەلگەندەر كٶپ بولدى. كەيٸن ول توقتاپ قالدى. ال نەگٸزگٸ قىتايدان كەلگەن قازاقتار قالاي كەلەدٸ دەسەڭٸزدەر, تۋىستىق جولمەن كەلەدٸ, وقۋ, ساياحات ۆيزاسىمەن كەلەدٸ. الدىمەن كٷيەۋٸ كەلەدٸ, سوسىن بالالارىن, سوڭىندا ەيەلٸن الىپ كەلەدٸ. نە بالالارى وسىنداي وقۋعا كەلەدٸ. 2000 جىلدارى قىتايداعى قازاق جاستارىنىڭ, مەسەلەن, بٸر سىنىپتا 30 بالا بولسا, ونىڭ 25-ٸ وسى جاقتا وقىعان. ول جاعىنا قىتاي رۇقسات بەردٸ. قازاقستان ٷكٸمەتٸ ولاردى الىپ قالىپ, ازاماتتىعىن بەردٸ. 2000 جىلداردى قازاقتاردىڭ كٶشٸپ-قونۋ دەۋٸرٸ دەۋگە بولادى.
قازٸر قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا كٶپتەگەن كەلٸسٸم بار. بۇل جەردە بٸزدٸڭ ديپلوماتتاردىڭ شەبەرلٸگٸ كەرەك. كٶشٸ-قون مەسەلەسٸن ديپلوماتتار كەيدە كٶتەرەدٸ, كەيدە كٶتەرمەيدٸ. مىسالى, مۇناي-گازدىڭ 20 پايىزىن قىتايلار الىپ وتىر. «تەلە2» دەگەن بايلانىس وپەراتورىندا دا قىتايدىڭ اكتسيياسى بار. ودان باسقا, اۋىلشارۋاشىلىق, مۇناي ٶڭدەۋ سالاسىنا دا قىتاي كٸرٸپ جاتىر. ەر مەملەكەت ٸشكٸ نارىقتى قورعاۋ ٷشٸن سىرتتان جۇمىس كٷشٸن كٸرگٸزبەيدٸ. قازٸر بٸزدە زاڭ شىققاننان كەيٸن ونىڭ بەرٸن ورالمان قازاقتار ٸستەپ جاتىر. وسى جاعىنان بٸزدٸڭ ٷكٸمەت تالاپ قويۋعا بولادى.
– دەمەك, قىتايعا, كەرٸسٸنشە, تالاپ قويۋعا بولادى عوي?
– بولادى, ەرينە. بٸزدٸڭ ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸ بۇل مەسەلەدەن تولىق حاباردار دەپ ايتا المايمىن. بٸزدٸڭ سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ وسى نەرسەمەن اينالىسىپ جاتىر ما? وسىعان جانى كٷيەتٸن ادام بار ما, جوق پا – ونى دا بٸلمەيمٸن. قازٸرگٸ باسپاسٶزدەن ونداي ەڭگٸمەنٸ ەستٸگەن جوقپىز. قىتايدىڭ تاريحىندا كٶپ نەرسە ٷستەل باسىندا بٸتەدٸ. سول ٷشٸن بٸزدٸڭ ديپلوماتتار شەبەرلٸك كٶرسەتٸپ, سٶيلەسۋٸ كەرەك. داستارحان باسىندا دوس بولىپ سٶيلەسسە, قىتاي دا كٶنەدٸ عوي. قىتايعا جٷزدەگەن مىڭ ادامنىڭ بار-جوعى ەش ەسەر ەتپەيدٸ. ەندٸ وسىنىڭ كٶزٸن تاپسا, شارت قويسا. مىسالى, قىتايمەن بٸرلەسكەن كەسٸپورىندارعا قىتايداعى قازاقتاردى جۇمىسشى رەتٸندە ەكەلۋگە كەلٸسسسٶز جٷرگٸزسە… اقتوعايدا قىتايلار زاۋىت سالدى, سول زاۋىتتا قىتايدان كەلگەن كٶپتەگەن قازاقتار جۇمىس ٸستەپ جاتىر.
– قىتايدا وتىرعان قازاقتاردىڭ قازاقستانعا كٶشۋگە ىقىلاسى, قۇلقى بار ما?
– 2000 جىلدارى قىتايدىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايى بٸزگە جەتپەيتٸن. سوڭعى 10 جىلدا قىتاي جاقسى دامىدى. ودان كەيٸن سوڭعى 5-6 جىلدا ەلەۋمەتتٸك جاعداي جاقسارىپ جاتىر. كٶبٸنە بٸزدٸڭ مالشىلارعا اقشا بەرٸپ, ٷي سالىپ جاتىر. قىزمەتكەرلەردٸڭ ايلىقتارى سالىستىرمالى تٷردە تۇراقتى. 300-500 دوللار. بٸزبەن سالىستىرعاندا ٶتە جوعارى, سەبەبٸ اقشا قۇنسىزدانعاننان كەيٸن بٸزدٸڭ ايلىعىمىزدىڭ دا قۇنى تٷسٸپ كەتتٸ عوي. وعان دەيٸن بٸزدٸڭ 120 مىڭ تەڭگەمٸز مىڭ دوللارداي بولاتىن. مۇعالٸمدەردٸڭ ايلىعى سولاي بولدى.
جالپى, قازٸر قىتاي ٷستەمدٸگٸ كٷشەيٸپ كەلەدٸ. ەڭ جاقسى ەن ايتاتىن, ەڭ جاقسى كيٸم كيٸپ, ەڭ جاقسى جۇمىس ٸستەيتٸن قىتايلار. بٸزدٸڭ جاستارعا ولار ٷلگٸ بولا باستادى. قىتاي مەدەنيەتٸ دامىدى. ول جاستاردى الىپ بارا جاتىر. ەندٸ 20-50 جىلدان كەيٸن جاستاردىڭ كٶبٸن سٸڭٸرٸپ كەتۋٸ مٷمكٸن. ٶيتكەنٸ مەدەنيەتتٸڭ اتى – مەدەنيەت. اقشا دا, بيلٸك تە سولاردىڭ قولىندا. قىتايدا كەزٸندە جوسپارلى تۋىت «بٸر وتباسى – بٸر بالا» زاڭى بولدى. 2000 جىلدارى كٶپ قازاقتار وسىدان قاشىپ كەلدٸ. قازٸر قىتاي ونى الىپ تاستادى. بٸر وتباسىندا ەكٸ-ٷش بالا بولاتىن بولدى. قىتايدا ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ جاقسارۋىنا بايلانىستى مەدەنيەتٸنٸڭ ٶرلەۋٸنە جاستاردىڭ كٶبٸ قىزىعىپ جاتىر. بٸراق قىتايدا «تابيعاتتى, جايىلىمدى قورعايمىز» دەگەن ماقساتتا مالدى جايلاۋعا شىعارۋعا رۇقسات بەرمەي وتىر. ونىڭ ٷستٸنە تەرروريزمگە قاتىستى دا قىسىم كٷشەيدٸ. اقپارات, باسپاسٶزدە سٶيلەۋ جاعىنان شىڭجاڭداعى جاعداي اۋىر دەۋگە بولادى. سوندىقتان كەلەتٸندەر ەلٸ كٶبەيەدٸ دەپ ويلايمىن.
وقي وتىرىڭىز!
https://dalanews.kz/28405
– كٶشٸ-قون سالاسىنداى كۆوتا مەسەلەسٸ قالاي بولىپ جاتىر?
– كۆوتا دەگەندە, سىرتتان كٶشٸپ كەلەتٸن قازاقتاردى سولتٷستٸكتەن بەس وبلىسقا ورنالاستىرۋ تۋرالى پەرمەن بار. بىلتىر جەتٸ وبلىس ەدٸ. ەندٸ ٶزٸڭٸز بٸلەسٸز, ادامداردىڭ تۇرعان ورنى ەرتٷرلٸ. سولتٷستٸكتٸڭ تابيعاتىنا كەلمەيتٸن, شىدامايتىن ادامدار بار. قازٸر, مەنٸڭ بايقاۋىمشا, جاستار, مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەر كٶپ كەلٸپ جاتىر. ولار قالادا تۇرعىسى كەلەدٸ. سولتٷستٸككە بارعىسى كەلمەيدٸ. ال پاسپورت جاساۋ قىتايدا قيىن بولىپ تۇر. بۇل كٷندەر دە ٶتەتٸن شىعار. بولاشاقتا شەشٸلەدٸ دەپ ويلايمىز. سول كەزدە كٶش كٶبەيۋٸ مٷمكٸن. دٷنيەجٷزٸ قازاقتارىنىڭ V قۇرىلتايىنان كەيٸن كٶشٸ-قونعا بٸزدٸڭ بيلٸكتٸڭ نازارى باسقاشا بولا باستادى. الدا كٶشتٸڭ جاڭا دەۋٸرٸ باستالادى دەپ ٷمٸتتەنەمٸز. ول ٷشٸن بٸز دايار بولۋىمىز كەرەك. 1962 جىلى, سوۆەت زامانىندا100 مىڭ قازاق كٶشٸپ كەلدٸ. بٸراق ول كەزدە قوعام جاقسى قاراعان, وتباسىلاردى ارالاپ جٷرٸپ پاسپورت تاراتقان. ولار قينالماعان. بٸراق ولاردى قالاعا تۇرعىزباعان, اۋىلعا, باتىسقا, سولتٷستٸككە جٸبەرگەن. بٸراق قۇجات جاعىنان ەشقانداي قيناماعان. ال قازٸر مەملەكەتتٸڭ ساياساتى دۇرىس. كٶپتەگەن جەڭٸلدٸكتەر بار.
سوڭعى جىلدارى قىتايدا ٷيدٸڭ, جەردٸڭ باعاسى قاتتى ٶرلەدٸ. انا جاقتا ٷيٸن, جەرٸن ساتسا, قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن جەرٸنەن ٷي الادى. قۇجات مەسەلەسٸ شەشٸلسە, قىتايدان ەلٸ كٶپ ادام كەلەدٸ. ولاردىڭ مٷمكٸندٸگٸ زور, سەبەبٸ انا جاقتا بٸراز ەكونوميكالىق مەسەلەلەر بار. ونى حالىق سەزٸنٸپ وتىر. قازٸر بەرٸ بالاسىن وسى جاقتا وقىتساق دەيدٸ. سٸزگە بٸر قىزىق ايتايىن, مەن بالامدى قىتايعا وقۋعا جٸبەردٸم. سوندا مەنٸڭ كۋرستاسىم: «سەن بالاڭدى قىتايعا وقۋعا جٸبەرٸپسٸڭ, مەن بالامدى قازاقستانعا وقۋعا جٸبەرٸپ جاتىرمىن, بۇل قالاي بولعانى?» – دەپ سۇرادى. سوندا مەن: «سەن ۇرپاعىڭدى ساقتاپ قالۋ ٷشٸن قازاقستانعا جٸبەرٸپ جاتىرسىڭ, مەن بالامنىڭ ٶسٸپ-ٶركەندەۋٸ ٷشٸن, جاڭا تەحنولوگييامەن تىڭ بٸلٸم ٷيرەنۋ ٷشٸن قىتايعا جٸبەردٸم. مەندە بالام قازاق تٸلٸن ۇمىتىپ قالادى دەگەن قورقىنىش جوق», – دەدٸم.
تاعى وقي وتىرىڭىز!
https://dalanews.kz/27534
– قىتايداعى قازٸرگٸ جاستارعا تٸل جاعىنان, باسقا دا جاقتان بولسىن كەدەرگٸ بار ما?
– مىسالى, ٷرٸمجٸ, قۇلجا, كٷيتٸن, التاي, شەۋەشەك سيياقتى قالالاردا بالالار قازاقشا ەرەڭ-ەرەڭ سٶيلەيدٸ. گازەت-جۋرنال شىعادى, بٸراق قازاق تٸلٸ قىتايدا وتباسىلىق تٸلگە اينالدى. قازٸر قىتايدا قىتاي تٸلٸن بٸلمەي, ەش جەرگە جۇمىسقا ورنالاسا المايسىڭ.
– قىتايدا تۇرىپ جاتقان قازاقتاردىڭ قانشا ٷلەسٸ قالالىق, قانشاسى اۋىلدىق ەكەنٸن بٸلەسٸز بە?
– بٸزدٸڭ كٸشكەنتاي كەزٸمٸزدە ارناۋلى ٷكٸمەت قالاعا جۇمىسشى قابىلدايتىن. سولار بارىپ, بٸر-ەكٸ اي جۇمىس ٸستەپ قاشىپ كەتەتٸن. ال ەندٸ قىتاي نارىققا ٶتكەننەن كەيٸن بۇرىن كومپارتييا تٷسٸرە الماعان ەلدٸ قالاعا نارىق تٷسٸردٸ. قازٸر قىتاي قالالارىندا قازاقتار ٶتە كٶپ.
– «قىتايدىڭ مەدەنيەتٸ جاستارعا ٶتە قاتتى ىقپال ەتٸپ جاتىر» دەدٸڭٸز. ال, جالپى, قازاق مەدەنيەتٸن قىتاي جاستارى قاي تٸلدە قابىلداپ جاتىر?
– ول جاقتا قازاق ٶنەرٸنٸڭ ىقپالى ٶتە جاقسى دەپ ايتۋعا بولادى.
– قىتايداعى قازاق جاستارى قازاقشا گازەت-جۋرنال وقىپ, تەلەديدار كٶرە مە?
– مۇنى ەندٸ ماقتانىپ ايتۋعا بولادى. بٷكٸل جاستار ينتەرنەتتەن بەرٸن وقىپ, ەلدە نە بولىپ جاتقانىن بٸلٸپ وتىر.
– تٶتە جازۋمەن وقي ما?
– تٶتە جازۋمەن دە, كيريلليتسامەن دە وقي بەرەدٸ.
– قازٸر بٸزدە لاتىن قارپٸنە ٶتۋ تالقىلانىپ جاتىر. ەگەر لاتىنعا ٶتسە, قىتايداعى قازاقتارمەن بايلانىس جاقسارا ما, ەلدە ٷزٸلٸپ قالا ما?
– قىتايدا تٶتە جازۋ بولدى, بٸز لاتىنشا وقىدىق. ەندٸ لاتىنعا ٶتسەك تٸپتەن جاقسى بولادى. سەبەبٸ قىتايدا باستاۋىشتان باستاپ اعىلشىن تٸلٸن ٶتەدٸ. جاستار مۇنىڭ بەرٸن ٷيرەنٸپ الادى. قىتايدا زييالىلار ەرەكەت ەتٸپ جاتىر. ەگەر قازاقستان كٶشسە, قىتاي قازاقتارى دا لاتىنعا كٶشپەك. بٸراق پەكيندە سونداي وي بار سيياقتى. اراب مەدەنيەتٸن الىستاتۋ ٷشٸن قىتاي ٷكٸمەتٸ ۇيعىردىڭ دا, قازاقتىڭ دا لاتىن قارپٸنە كٶشۋٸنە قارسى بولمايدى. وسى ورايدا, قىتاي قازاقتارىنىڭ لاتىن قارپٸنە ٶتۋ مٷمكٸندٸگٸ جوعارى.
– ەندٸ تاعى بٸر سۇرايتىن نەرسە – قىتاي ٷكٸمەتٸنٸڭ ۇيعىرلارعا قاتىناسى قازاقتارمەن سالىستىرعاندا باسقا عوي. ۋاتساپ ەلەۋمەتتٸك جەلٸسٸندە ەرتٷرلٸ دٷنيەلەر تاراپ جاتىر. ونىڭ ٸشٸندە دٸني دە, ساياسي دا مەسەلەلەر بار. جالپى, قىتاي ۇيعىر مەن قازاقتى بٸردەي كٶرە مە?
– ولاي دەپ ايتۋعا بولمايتىن شىعار. قابدەش جۇمادٸلوۆتٸڭ «سوڭعى كٶش» رومانىندا مىناداي سيۋجەت بار: قىتايدىڭ بٸر حاتشىسى دالادا قازاق پەن ۇيعىردىڭ تٶبەلەسٸپ جاتقانىن كٶرٸپ, بۇلاردىڭ دا اراسىندا قايشىلىق بار ەكەن عوي دەپ قاتتى قۋانادى. سٶيتسە, ول ەكەۋٸن بٸر ۇلت دەپ ويلايدى ەكەن. تٷركٸتٸلدەس ەل بولعاننان كەيٸن دٸنٸمٸز دە, دٸلٸمٸز دە بٸر. عاسىرلار بويى مالىمىزدى باعىپ, ەگٸنٸمٸزدٸ ەگٸپ, بٸر-بٸرٸمٸزدٸڭ تۇرمىستىق كەم-كەتٸگٸمٸزدٸ تولىقتىرىپ, مامىراجاي ٶمٸر سٷردٸك. ەرينە, ٷش ايماق تٶڭكەرٸسٸنەن كەيٸن ارامىزدا تٷرلٸ سەبەپتەرگە بايلانىستى مٷددە قايشىلىقتارى, تٷسٸنبەۋشٸلٸكتەر بولدى. بٸراق جالپى جاعداي جاقسى.
سوڭعى جىلدارى «ەركٸن ازييا» راديوسىنىڭ (RFA) ۇيعىر, قىتاي قىزمەتٸ قىتاي قازاقتارىنىڭ مەسەلەسٸن كٶتەرە باستادى. ازاتتىق پەن «ەركٸن ازييا» راديوسى ەكەۋٸ دە دەموكراتييالىق قۇندىلىقتار مەن كٸسٸلٸك قۇقىق مەسەلەسٸن كٶتەرەدٸ. بٸراق اشالاپ قاراساق, ەكەۋٸنٸڭ ستيلٸ ۇقسامايدى. ازاتتىق ناقتى فاكتٸگە جٷگٸنٸپ, تىڭدارمانىن ويلانۋعا, مەسەلەگە تالداۋ جاساۋعا جەتەلەسە, «ەركٸن ازييا» راديوسى, ەستۋٸمٸزشە, پەلەنشەنٸڭ ايتۋىنشا دەپ باستاپ, تىڭدارمانىن جەلٸكتٸرەدٸ, وتقا ماي قۇيعانداي ەسەر قالدىرادى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قىتاي مەن باتىستىڭ اراسىندا ٶتكەن عاسىردىڭ 80-90 جىلدارىندا باستى قايشىلىق يدەولوگييا مەسەلەسٸ بولسا, بۇل كٷندە باستى قايشىلىق دەموكراتييا جەنە كٸسٸلٸك قۇقىق مەسەلەسٸ. دەمەك, بٸرتابان العا جىلجىدىق دەگەن سٶز. ٸشكٸ قىتاي مەن شىڭجاڭنىڭ اراسىندا ەكونوميكالىق جاقتان عانا ەمەس, گۋمانيزم تۇرعىسىنان, زاڭدى سىيلاۋ, زاڭعا باعىنۋ جاعىنان دا كٶپ الشاقتىق بار. قازٸر شىڭجاڭداعى جاعداي اۋىر, دٸن مەسەلەسٸ ٶتە ۋشىعىپ تۇر. ۇيعىر حالقى بٸرشاما دٸندار حالىق. ولار قونىستانعان ٶڭٸرلەر جٸبەك جولىنداعى ماڭىزدى بەكەتتەر بولعاندىقتان, تاريحتا اراب-پارسىنىڭ ىقپالى ٶتە زور بولعان.
قازٸرگٸ Whatsapp, Facebook جەلٸلەرٸندە تاراپ جٷرگەن اقپاراتتارعا ٷڭٸلسەك, قىتاي قازاقتارىنىڭ مەسەلەسٸن شيەلەنٸستٸرٸپ حالىقارالىق مەسەلەگە اينالدىرۋ نىسايى اڭعارىلادى. بۇدان كٸم ۇتادى, كٸم ۇتىلادى, ويلانىپ كٶرەلٸك. پەلەن قازاق مولدا سوتتالدى, بالاسى قازاقستان ازاماتتىعىن العانى ٷشٸن ەكەسٸ ون جىلعا سوتتالدى دەگەن اقپارات كەزٸپ جٷر, بٸراق سوتتىڭ ٷكٸمٸ جوق. ونى سۇراساڭ ەشكٸم بٸلمەيدٸ. قازٸر قىتايدا پارتييالىق ورگانعا قارايتىن تەرتٸپ تەكسەرۋ كوميتەتٸ دەگەن مەكەمە بار, سولار عانا مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەردٸ, ەسٸرەسە جوعارى دەرەجەلٸ شەنەۋنٸكتەردٸ پاراقورلىققا بايلانىستى پروكۋراتۋرانىڭ رۇقساتىنسىز وڭاشا قاماپ, سوڭىندا سوتقا ٶتكٸزەدٸ. ەرينە, سوتى تەۋەلسٸز ەمەس ەلدە كٷشتەپ مويىنداتۋ سىندى زاڭبۇزۋشىلىقتار بولاتىن شىعار, بٸراق ەلەمگە ورتاق قاعيدانى ولار فورمالدى تٷردە بولسا دا ۇستانادى.
قازاقتىڭ كٶبەيگەنٸن, كٷشەيگەنٸن ۇناتپايتىن كٶرشٸلەرٸمٸز ٶتە كٶپ. عاسىرلار بويى بٸزدٸ بٶلٸپ الىپ بيلەپ ٷيرەنگەندەر بٸزدٸ ەركٸن جٸبەرگٸسٸ كەلمەيدٸ, بارلىق مٷمكٸندٸكتٸ پايدالانىپ, قازاق كٶشٸن توقتاتقىسى كەلەدٸ. بٸزدٸڭ جەرٸمٸز كەڭ, بايلىعىمىز مول, ەكونوميكامىز كٶتەرٸلۋدە. بٸزگە كەرەگٸ ادام, كەمٸندە 30 ميلليوننان اسىپ, 50-دٸ ەڭسەرۋٸمٸز كەرەك, سوندا عانا ەل مەن جەرگە يەلٸك ەتەمٸز.
قازٸر تيبەتكە رۇقساتسىز ەشكٸم كٸرە المايدى, ازۋىن ايعا بٸلەگەن امەريكا, جان سانى قىتايدان قالىسپايتىن ٷندٸستان, نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ دالاي لاما دا ەشتەڭە ٸستەي الماي وتىر. مەن مەسەلەنٸڭ وسى جاعىنا كٶبٸرەك كٶڭٸل بٶلگٸم كەلەدٸ. قىتاي باسشىسى وسى بەس جىل ٸشٸندە ەلٸمٸزگە ٷش رەت كەلدٸ. «بٸر جاعالاۋ – بٸر جول» ستراتەگيياسى العاش رەت نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸندە ورتاعا قويىلدى. بٸز نەگە وسى ٷلكەن اتموسفەرانى پايدالانىپ, ٸرگەمٸزدٸ بەكەمدەپ, كەمدٸگٸمٸزدٸ تولىقتاپ المايمىز?! قازٸرگٸ عاسىر تەحنولوگييا مەن اقپارات عاسىرى. «سىبىرلاعاندى قۇداي ەستٸمەي ما?» دەگەن سٶز بار. كەشە عانا قىتاي قازاقتارىنىڭ ەلەمدٸ, قازاقستاندى تانۋ ٷشٸن ٷلكەن كٶپٸر بولعان «كٷلتەگٸن», «سەن قازاق» دەگەن سايتتارىنىڭ جابىلۋىنا سەبەپشٸ بولعاندار, ۆيزا, ىقتييارحات جاساپ, تالايدى تاقىرعا وتىرعىزعان سۋايتتار بۇل كٷندە كٶشٸ-قوننىڭ قامقورشىسى, جارشىسى بولىپ ەلەۋمەتتٸك جەلٸ مەن باسپاسٶزدٸ شۋلاتىپ جٷر. ارامزانىڭ قۇيرىعى قانشا تۇتام بولسا دا, تٷبٸ بٸر تۇتىلادى. تەك حالقىمىز الدانىپ, جاستار ارانداپ قالماسا دەيمٸن. بٸز ەرقاشان ستراتەگييالىق باعىتتان ۇتىلماۋىمىز كەرەك.
– سٶزٸڭٸزدٸڭ باسىندا سيريياعا كەتكەن ادامدار قازاقتاردىڭ دا اتىنان پاسپورت جاساتىپ ٶتكەن دەدٸڭٸز. ەل ٸشٸندە «قازاقستانعا قازاقتىڭ اتىن جامىلىپ, ۇيعىرلار كەلٸپ جاتىر» دەگەن ەڭگٸمە بار. قازاقستانعا قىتايدان ادام ٶتۋ دەگەندە وسىنداي پروبلەما بار ما?
– سٸزدٸڭ ايتقانىڭىز 90-جىلدارى بولعان جاعداي عوي. قازٸر قىتايدا قۇجاتىڭىزدىڭ ٸشٸندە قانىڭىزدىڭ توبى دا جازىلادى. الايدا 90-جىلدارى ۇلتىن ٶزگەرتكەن جاعدايلار بولعان. قازٸرگٸ كەزدە ونى ارنايى بٸر ادامدار جاساماسا, قاراپايىم ادامدار جاساي المايدى.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت.
سۇحباتتاسقان
ٶمٸرجان ەبدٸحالىق, "جاس الاش" گازەتٸ
