– دارحان سەرٸكۇلى, قازٸرگٸ تاڭدا ٶزٸڭٸز باسقاراتىن «ۇلتتىق بيوتەحنولوگييالىق ورتالىعى» كارتوپتىڭ ساپالى تۇقىمىن ٶندٸرٸپ جاتقانىن بٸلەمٸز. بۇدان قاراپايىم شارۋالارعا قانداي دا بٸر پايدا بار ما?
– ساپالى كارتوپ تۇقىمىنىڭ پايداسى شاش ەتەكتەن. ەدەتتە بٸزدەر ەككەن كارتوبىمىزدى كٷزدە قازىپ العاندا ونى سۇرىپتاپ, كەلەر جىلعا بٸراز تۇقىم الىپ قالامىز عوي. جالپى, كارتوپتىڭ ساپالى تۇقىمى 6 جىلعا دەيٸن ٶزٸنٸڭ ٶنٸمدٸلٸگٸن جوعالتپايدى. ال بۇدان كەيٸن كارتوپقا بٸراز ۆيرۋستار مەن تٷرلٸ اۋرۋلار ەنٸپ, ٶنٸمدٸلٸگٸ تٶمەندەيدٸ. كەي جىلدار از ٶنٸم الىپ قالعاندا, شارۋالار بۇعان اۋا-رايىنىڭ قولايسىزدىعى كەرٸ ەسەر ەتكەنٸن ايتىپ جاتادى. ال كارتوپتىڭ تۇقىمىنا مەن بەرمەيتٸنٸ جاسىرىن ەمەس.
كارتوپتى كەڭ كٶلەمدە ٶسٸرەتٸن ٸرٸ كەسٸپورىندار سىرت ەلدەردەن تۇقىمدىق كارتوپتاردى ساتىپ ەكەلٸپ, پايدالانادى. بٸراق ٶزگە ەلدەردٸڭ تۇقىم ٶندٸرۋشٸلەرٸ بٸزگە تازا تۇقىمدارىن ساتپايدى. ولار ەكٸ-ٷش پايدالانعان كارتوپتان العان تۇقىمىن بەرەدٸ. وسى مەسەلەنٸ ەسكەرٸپ, بٸزدٸڭ عىلىمي ورتالىق شارۋالارىمىز ٷشٸن كارتوپتىڭ تازا تۇقىمىن ٶندٸرۋ ٸسٸن قولعا العان بولاتىن. قازٸرگٸ جەر ەمگەن شارۋالارىمىز تازا تۇقىمنىڭ پايداسىن كٶرٸپ جاتىر.
– سوندا سٸزدەر ساپالى تۇقىمدى قالاي الاسىزدار?
– بۇل ٷشٸن بٸزدەر كارتوپتىڭ تازا جاسۋشاسىن بٶلٸپ الىپ, ارنايى زەرتحانادا ٶسٸرەمٸز. كارتوپ جاسۋشاسىن بٸراز جەتٸلگەننەن كەيٸن ونى اەروفوندى تەحنولوگيياعا وتىرعىزامىز. ياعني, كلەتكالار زەرتحانالىق جاعدايدا سۇيىقتىقتىڭ ٸشٸندە ٶسەدٸ. بۇل ارالىقتا كارتوپتىڭ ٶسٸپ جەتٸلۋٸنە قاجەتتٸ دەرۋمەندەر مەن گارمونداردى ارنايى دوزاتورلار ارقىلى جٸبەرەمٸز. وسىلايشا ٷش ايلىق كٷتٸمنەن كەيٸن كارتوپتىڭ تازا مينيتٷينەگٸن الۋعا بولادى. ەدەتتە كارتوپقا تٷرلٸ ۆيرۋستار مەن اۋرۋلار توپىراق پەن اۋادان جۇعىپ, ونىڭ ٶنٸمدٸلٸگٸن ازايتادى. بٸزدەر تۇقىمدىق كارتوپتاردى دايىنداعاندا تازا جاسۋشاسىن الىپ, توپىراقسىز ورتادا ٶسٸرەمٸز. وسىلايشا ۆيرۋسقا شالدىقپاعان تازا تۇقىمدىق كارتوپ الامىز. بٸزدەر ونى مينيتٷينەكتەر دەپ اتايمىز. ەگەر قاراپايىم كارتوپتىڭ بٸر تٷينەگٸنەن 8-10 تٷينەك الساق, بٸزدٸڭ تازا تۇقىمدىق مينيتٷينەكتەردەن 80 تٷينەك كارتوپ الۋعا بولادى. وسىدان-اق تازا تۇقىمنىڭ قانشالىقتى ٶنٸمدٸ بولاتىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
– دارحان مىرزا, سٸزدەردٸڭ تازا تۇقىمدىق مينيتٷينەكتەرٸڭٸز قانشا جىلعا دەيٸن ٶنٸمدٸلٸگٸن ساقتايدى?
– تازا تۇقىمدار جەرگە ەگٸلگەننەن كەيٸن ونىڭ ٶن-بويىنا بٸرتٸندەپ ۆيرۋستار ۇيا سالا باستايدى. بٸراق ورتالىقتىڭ دايىنداعان تۇقىمدىق كارتوپتارى 6-7 جىلعا دەيٸن ٶنٸمدٸلٸگٸن ساقتايتىنىمەن ەرەكشەلەنەدٸ. بۇل تەحنولوگييا دامىعان ەلدەردە كەڭٸنەن قولدانىلۋدا. الداعى ۋاقىتتا قازاقستان دا يننوۆاتسييالىق تەحنولوگييالارعا يەك سٷيەپ, اۋىلشارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ٶنٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا كٷش سالۋى كەرەك. بٸزدٸڭ دە شارۋالارىمىز جاڭا تەحنولوگييانىڭ مەنٸن تٷسٸنٸپ, ٶزدەرٸنە قاجەتتٸ كارتوپ سورتتارىنىڭ تۇقىمدارىن تازارتىپ الىپ جاتىر.
– سوندا اەروفوندى تەحنولوگييامەن كارتوپتىڭ كەز كەلگەن تٷرٸنٸڭ تۇقىمىن تازارتىپ بەرە الا ما?
– ەرينە. قازاقستاندا كارتوپتىڭ كٶپتەگەن تٷرٸ ٶسەدٸ. بٸزدەر كارتوپتىڭ بارلىق سورتىنىڭ تۇقىمىن تازارتىپ, شارۋالاردىڭ مول ٶنٸم الۋىنا مٷمكٸندٸك تۋعىزا الامىز. ٶيتكەنٸ زەرتحانالىق جاعدايدا كەز كەلگەن كارتوپتىڭ تازا, ۆيرۋسپەن زاقىمدانباعان جاسۋشاسىن الىپ, سونى ٶسٸرٸپ بەرەمٸز عوي.
[caption id="attachment_30465" align="aligncenter" width="640"]
– مۇنداي تۇقىمداردان ٶسٸپ شىققان كارتوپتى گەندٸك موديفيكاتسييالانعان ٶنٸمدەردٸڭ قاتارىنا جاتقىزۋعا بولا ما?
– جوق. اەروفوندى تەحنولوگييامەن كارتوپتىڭ تۇقىمىن گەندٸك موديفيكتسييالانعان ٶنٸمدەردٸڭ قاتارىنا جاتقىزۋعا بولمايدى. بۇعان ٷش قايناسا دا سورپاسى قوسىلمايدى. بۇل – تازا, تابيعي ٶنٸم. بٸزدەر كارتوپتىڭ جاسۋشاسىنا باسقا بٸر زاتتىڭ جاسۋشاسىن ەنگٸزبەيمٸز. بار بولعانى كارتوپتىڭ تازا جاسۋشاسىن الىپ, ونى تازا ورتادا, تازا قورەكتٸك زاتتاردى بەرٸپ ٶسٸرەمٸز. بولعان, بٸتكەنٸ وسى. كەرٸسٸنشە, بٸزدٸڭ ٶنٸمدەردٸ تابيعي ٶنٸمدەردٸڭ قاتارىنا جاتقىزعان جٶن شىعار.
– سٸزدەرگە تۇقىمدىق كارتوپتارىن تازارتىپ بەرۋگە ٶتٸنٸش ايتىپ جاتقان شارۋالار بار ما?
– ۇسىنىس ايتىپ, ەرٸپتەستٸك قارىم-قاتىناس ورناتقان شارۋالار ٶتە كٶپ. ورتالىق قىزمەتكەرلەرٸ ولاردىڭ تاپسىرىسىن ورىنداۋ ٷشٸن كٷن-تٷن دەمەي جۇمىس ٸستەپ جاتىر. ەر ايماق كارتوپتىڭ تٷرلٸ سورتتارىن تۇتىنادى. سوعان وراي شارۋالار ۇسىنىس جاسايدى. ەگەر ولار دەستٷرلٸ جولمەن كارتوپتىق تۇقىمدارىن تازارتاتىن بولسا, ولار 5 جىل ۋاقىتىن جۇمسايدى. بۇل ۋاقىتتا كارتوپتىڭ باسقا تٷرٸنە سۇرانىس ارتىپ كەتۋٸ مٷمكٸن. سوندىقتان شارۋالار بٸزدٸڭ كٶمەگٸمٸزگە جٷگٸنٸپ جاتقان جايى بار. الداعى ۋاقىتتا بٸزدەر اەروفوندىق تەحنولوگييانى ٸرٸ شارۋاشىلىقتارعا ساتىپ, قىزمەت كٶرسەتۋ اۋقىمىمىزدى كەڭەيتۋدٸ كٶزدەپ وتىرمىز. ٶيتكەنٸ دەل قازٸر ورتالىقتىڭ بٷكٸل قازاقستانعا تازا تۇقىمدىق كارتوپ دايىنداپ بەرەتٸن مٷمكٸندٸگٸ جوق. سوندىقتان ٶزٸمٸز ويلاپ تاپقان تەحنولوگييانى قازاقستانعا كەڭٸنەن تاراتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
– سٸزدەردٸڭ تازا تۇقىمدىق كارتوپتارىڭىزدى پايدالانعان شارۋالار قانشا ٶنٸم الاتىنىن ايتا كەتسەڭٸز?
– ۇزاق جىل پايدالانعان كارتوپتان الىنعان تۇقىمدى بٸر گەكتار جەرگە ەكسەڭٸز, 15 توننادان استام ٶنٸم الاسىز. ال اەروفوندىق تەحنولوگييامەن الىنعان مينيتٷينەكتٸك تۇقىمداردى بٸر گەكتار جەرگە ەگٸپ, 40 تونناعا دەيٸن ساپالى ٶنٸم الۋعا بولادى. وسىدان-اق تازا تۇقىمدىق كارتوپتاردىڭ شارۋالار ٷشٸن قانشالىقتى پايدالى ەكەنٸن بايقاۋعا بولادى. ەلٸمٸزدە كٷزدە كارتوپتىڭ باعاسى 30-40 تەڭگەگە دەيٸن قۇلدىراپ كەتەدٸ. ٶيتكەنٸ تازا ەمەس تۇقىمنان شىققان كارتوپتار ۇزاق ۋاقىت ساقتاۋعا جارامايدى. سودان كەيٸن شارۋالار ولاردى كٷزدە باسىم بٶلٸگٸن ساتىپ جٸبەرۋگە تىرىسادى. نەتيجەسٸندە كارتوپتىڭ قۇنى ەلٸمٸزدە قىس پەن كٶكتەمدە 150-160 تەڭگەگە دەيٸن شارىقتايتىنى جاسىرىن ەمەس. سونداي-اق, اەروفوندىق تەحنولوگييامەن الىنعان تۇقىمنان ٶسٸپ شىققان كارتوپ جاقسى ساقتالاتىنىمەن ەرەكشەلەنەدٸ. ەگەر وسى تازا تۇقىمدى بٷكٸل ەل اۋماعىندا پايدالاناتىن بولساق, كارتوپ باعاسىنىڭ شارىقتاۋى مەن شارۋالاردىڭ شامادان تىس ەڭبەكتەنۋٸنەن قۇتىلۋعا بولادى.
– دارحان مىرزا, قازاقستانعا جىل سايىن قانشا توننا كارتوپ تۇقىمى قاجەت? سٸزدەردٸڭ ورتالىقتىڭ ەلٸمٸزگە قاجەت تۇقىمدى دايىنداپ شىعارۋعا مٷمكٸندٸگٸ بار ما?
– بٸزدٸڭ ەسەبٸمٸزشە, ەلٸمٸزگە جىل سايىن 400 مىڭ توننادان استام كارتوپتىڭ تۇقىمى قاجەت. «ۇلتتىق بيوتەحنولوگييالىق ورتالىعى» جىلىنا 10 مىڭ توننا تازا تۇقىمدىق كارتوپتى ٶڭدەيتٸن مٷمكٸندٸككە يە. سوندىقتان بٸزدەر اەروفوندى تەحنولوگييانى ەلٸمٸزدەگٸ فەرمەرلەر اراسىندا تاراتىپ, بارلىق شارۋا قوجالىقتارىنىڭ تازا تۇقىمدىق كارتوپقا قولجەتٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ باعىتىندا جۇمىس ٸستەپ جاتىرمىز.
سۇحباتتاسقان نۇرلان ەۋبەكٸر.
