بٷگٸن قازاقتىڭ دارا پەرزەنتٸ ولجاس سٷلەيمەنوۆتىڭ تۋعان كٷنٸ. اقىن, تٷركولوگ-عالىم, قوعام قايراتكەرٸمەن "قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ" تٸلشٸسٸ, ەدەبيەتشٸ باعاشار تۇرسىنبايۇلىنىڭ سۇحباتىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنۋى قۇپ كٶردٸك.
قازاق باسپاسٶزٸنە سيرەك سۇحبات بەرەتٸن ولجاس سٷلەيمەنوۆپەن ديدارلاسۋدىڭ ٶزٸ – وڭايدان وڭاي ورىندالا قوياتىن ٸس ەمەس. دٷنيە بٸلٸمٸنٸڭ قازىناسىنا مولىنان يە, داڭقى دا, اتاعى دا جاھاننىڭ جارتىسىنا جەتكەن ايتۋلى ازاماتتىڭ ديدارى قاشانعىداي جايدارى دا تارتىمدى. سەكسەنگە كەلگەن جاسىنا قاراماي ەرتە كەزدەگٸ تٸپ-تٸك, سىمباتتى قالپى. ٶتكەن جىلداردان اڭىز بوپ جەتكەن كەي جايتتاردىڭ انىق-قانىعىن بٸلگٸم كەپ, سۇراق قويسام, جىميىپ قانا كٷلەدٸ. بۇنىسى جاس ۇرپاقتىڭ اڭىزعا قۇمارلىعىنا, ەلدە ٶز ٶمٸرٸنٸڭ كٷڭگٸرت تارتقان ەلەستەرٸن ويعا الىپ كٷلگەنٸ مە بەلگٸسٸز. جىلداردىڭ تابى سەزٸلەتٸن ەجٸمدەرٸ دە بٸزگە بەلگٸسٸز, اراب جازيراسىنىڭ ەپسانالارىنا بەرگٸسٸز قىزىق تا شىتىرمان وقيعالاردى جاسىرىپ قالعانداي.
– يان پاراندوۆسكيي ايتاتىن. اقىندار بٸر كەزدە ٶلەڭ جازۋدى قويادى دەپ. سوندا پەتراركانىڭ سٶزٸن ايتاتىن. «يا پەرەستانۋ پيسات, كوگدا پەرەستانۋ جيت». ال ميتسكەۆيچ ساياساتپەن اينالىسقانعا دەيٸن عانا ٶلەڭ جازعان. ودان كەيٸن ول ساياساتكەر, پۋبليتسيست بولدى. سٸز ٶلەڭ جازاسىز با? ەلدە ٶلەڭ جازۋدى قويدىڭىز با?
– پەتراركانىڭ جازۋ دەيتٸن تەك ٶلەڭ شىعارۋ عانا ەمەس دەگەن سٶزٸمەن كەلٸسەمٸن. پوەزييا – كٶپجانرلى قۇبىلىس. اقىن ٶزٸن پۋبليتسيستيكادا دا, پروزادا دا, كينودا دا اقىن رەتٸندە كٶرسەتەدٸ. تٸپتٸ عىلىم مەن قوعامدىق ٸستەردە دە سولاي.
مەن ٶلەڭدٸ ەلدٸڭ وعان سۇرانىسى بولعان شاقتا جازدىم. سان مىڭداعان ادام جينالاتىن زالدار, مىڭداعان دانا كٸتاپ تارالىمى. ول 60-شى, 70-شٸ, 80-شٸ جىلداردا بولاتىن. ودان كەيٸن كٶركەم سٶزدٸڭ – قايتا قۇرۋدىڭ زامانى تۋدى. ول ەلٸ دە جالعاسۋدا.
– ەۋروپادا گۋمانيستەر 15 عاسىردا جازۋشىلىق ٶنەردٸڭ قاسيەتتٸ نەرسە ەكەنٸن ايتا باستادى. سٸز وسى جازۋشىلىق, اقىندىق ٶنەردٸڭ قاسيەتٸ تۋرالى نە ايتار ەدٸڭٸز? سٸز ٷشٸن جازۋ دەگەن نە?
– كەز كەلگەن جازۋشى دٷنيەگە ٶز كٶزقاراسىن بٸلدٸرەدٸ. ٶزٸنٸڭ ٸشكٸ گلوبۋسىن. وسى پايىمنىڭ سىرتتاي بۇزىلۋىنىڭ قاي-قايسىسى دا ونىڭ جانىن تەربەيدٸ, ال بۇل كەز كەلگەن جانرمەن – ٶلەڭمەن دە, كٶسەم سٶزبەن دە, عىلىمي ماقالامەن دە كٶرٸنٸس تابۋى مٷمكٸن.
– جازۋ ٷستٸندە نە ويلايسىز? ەدگار پونىڭ بٸر نوۆەللاسىنىڭ كەيٸپكەرٸ اۋرۋحانادان شىققاننان كەيٸن كوفەحانانىڭ تەرەزەسٸنەن سىرتقا قاراپ تۇرىپ, كٶشەدەگٸ ەر ادامنىڭ جانىن تٷسٸنٸپ, ويىن وقىعىسى كەلەتٸن. قالامگەر دە سول سيياقتى ەمەس پە?
– جازۋ بارىسىندا ماعان مٸندەتتٸ تٷردە تەرەزەگە قاراۋ قاجەت ەمەس. مەنٸڭ ويىمدى كەزدەيسوق ۇقساستىقتار بيلەمەيدٸ. كەيبٸر كٶركەم نەمەسە عىلىمي يدەيالارىمدى مەن جارتى عاسىر بويى ەلديلەپ جٷرۋٸم مٷمكٸن. ولار سانامدا ۇدايى ەكشەلٸپ, كٷن سايىن قالىپتاسۋمەن بولادى. ۇدايى تولىسا بەرەتٸن تولعاقتى ويدىڭ قۇيار ساعاسىنا جەتۋٸ قولعا قالام العىزادى, ال ويدىڭ تٷبەگەيلٸ سەلت ەتٸپ اشىلۋىنا شىنىندا دا, ادامنىڭ نەمەسە جانۋاردىڭ تەرەزەدەن قاراڭ ەتكەن سۇلباسى دا سەبەپ بولۋى مٷمكٸن. بۇل رەتتە ەدگار پونىڭ سٶزٸندە شىعار كٷندەي شىندىق بار. دەگەنمەن, قايتالاپ ايتامىن, جازۋشىنىڭ وي-ساناسىن كٶپ جىلدىق يدەيا تولايىم بيلەگەندە عانا رۋحاني-سەزٸمدٸك ەسەر پايدا بولادى.
– ەدەبيەتشٸ, اقىن بولدىڭىز. مەملەكەت قايراتكەرٸ دە بولدىڭىز. سٸزدٸڭ ٶمٸرٸڭٸزگە قايسىسى كٶبٸرەك ەسەر ەتتٸ?
– جازۋشى ٶزٸ ٷشٸن ەمەس, كٶپتەگەن ادامدار ٷشٸن, ال سەتٸ كەلسە – بٷكٸل حالىق ٷشٸن جازادى. سوندىقتان جازۋشىنى ەرٸ قوعام قايراتكەرٸ دەگەن دۇرىس. مەنٸڭ جولىم بولدى – كەيبٸر كٸتاپتارىم دٷنيە جٷزٸنە ەيگٸلٸ بولدى, تەك تٷركٸ تٸلدەس حالىقتاردىڭ عانا ەمەس, 70-شٸ, 80-شٸ جىلدارداعى بارشا جۇرتتىڭ قوعامدىق ساناسىنا ىقپال ەتتٸ. ەسٸرەسە, تٷركٸلەر مەن سلاۆيانداردىڭ تاريحي ىقپالداستىعىنا ارنالعان «از ي يا» اتتى كٸتابىم تۋرالى وسىنى ايتۋعا بولادى.
– سٸزدٸڭ ەڭبەگٸڭٸزدٸڭ كٶبٸ سٶزگە بايلانىستى. وسىنشا ۋاقىت سٶزدٸ زەرتتەۋٸڭٸزدٸڭ جەنە ەتيمولوگييالىق ەڭبەكتەرٸڭٸزدٸڭ مەنٸ نەدە?
– «از ي يا» كٸتابىنىڭ جاپپاي تانىلۋى جۇرتتىڭ شىنايى تاريحقا قانشالىقتى دٸلگەر ەكەنٸنە مەنٸڭ كٶزٸمدٸ جەتكٸزەدٸ. سول ارقىلى مەن ٶتكەن زامانداردىڭ شىندىعى عاسىر سايىن قايتا جازۋعا بولاتىن اكادەمييالىق تاريحنامادا ەمەس, قىرناپ-جٶندەۋگە ەش كەلمەيتٸن مەڭگٸلٸك مۇراعات – اۋىزەكٸ سٶزدە ەكەنٸن پايىمدادىم. «از ي يا»-دان سوڭ سٶزدٸڭ پايدا بولۋى تۋرالى عىلىمي – ەتيمولوگييامەن شىنداپ اينالىسا باستادىم. بۇل ەسٸرەسە قازاقتاردىڭ ٶتكەن تاريحىن زەردەلەۋدە ٶتە-مٶتە ماڭىزدى. بٸز تەك حح عاسىردا عانا جازۋ-سىزۋى بار حالىققا اينالدىق, بٸزدە ورتا عاسىرلارىمىز بەن ودان دا ەرٸدەگٸ ٶتكەنٸمٸزگە كۋەلٸك بەرەتٸندەي جازبا دەرەكتەرٸمٸز جوق. بٸراق مەن ب.د. بۇرىنعى ٸV مىڭجىلدىقتاعى شۋمەر تٸلٸنٸڭ جازبا ەسكەرتكٸشتەرٸ مەن ەجەلگٸ مىسىر ەسكەرتكٸشتەرٸنەن تٷركيزمدەردٸ, سونىڭ ٸشٸندە – قازاقيزمدەردٸ تاۋىپ جٷرمٸن. ولار قازاقتاردىڭ اتا-بابالارى قازٸر ٶلٸگە سانالاتىن سول مەدەنيەتتەردٸ جاساۋعا دا قاتىسقانىن دەلەلدەيدٸ.
مەن قورقىت اتا تۋرالى ماقالا جازۋدامىن. سول ٷشٸن ەجەلگٸ بابامىزعا سىنتاس ەسكەرتكٸش ورناتىلعان سىر بويىنا – قىزىلورداعا بارىپ قايتتىم. قورقىت اتا سوندا تۇرىپ, سوندا جەرلەنگەن دەلٸنەدٸ ەكەن.
جاقىندا مەن تٷركيياداعى بايبۇرت ەلدٸ مەكەنٸندە بولىپ, دەدە قورقىتتىڭ كەسەنەسٸن كٶردٸم. بابامىز سوندا جەرلەنگەن دەپ سانالادى ەكەن. داعىستانداعى دەربەنتتە دە بولدىم, وندا دا قورقىتتىڭ مولاسى بار. 2004 جىلى بريۋسسەلدٸڭ ورتاسىندا دەدە قورقىتقا قويىلعان ەسكەرتكٸشتٸڭ اشىلۋىنا قاتىسقانمىن. ال بۇدان جيىرما جىلدان استام بۇرىنىراقتا ەجەلگٸ مىسىر ەپسانالارى تۋرالى كٸتاپتان ەر كەش سايىن نٸل دەريياسى اعاتىن جەر استىنا تٷسٸپ تۇرۋشى باتار كٷن قۇدايى حورحت تۋرالى ەڭگٸمەنٸ وقىعانىم بار-دى. حورحت سوندا مەكەندەيتٸن اپوپ اتتى ايداھارمەن شايقاسىپ, قازا بولادى ەكەن.
وسىنىڭ نەگٸزگٸ جەلٸسٸ قورقىت اتا تۋرالى اڭىزدىڭ 19-شى عاسىردا رەسەيلٸك شىعىستانۋشى ديۆاەۆ جازىپ العان نۇسقاسىندا عانا ساقتالعان. وندا ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا قاراي مەڭگٸ ٶلمەستەن ٷمٸت ەتكەن قورقىتتىڭ جەر بەتٸندەگٸ تٸرلٸگٸنەن باس تارتىپ, سيقىرلى كٸلەممەن سىر دەرييانىڭ ورتاسىنا شىققانى, بٸراق سول جەردە سۋ جىلانى شاعىپ, قازا بولعانى تۋرالى ايتىلادى.
«سوندا دەدە قورقىت شىعىپ: «دٷنيە بٸتكەن مەنٸكٸ!» دەيتٸن بەكتەر قايدا? ولاردى ٶلٸم ۇرلاپ, جەر جاسىردى» دەدٸ.
يسلامدى ٶزگە تٷركٸلەردەن كەيٸن قابىلداۋى سەبەپتٸ عانا سىر دەرييانىڭ قازاقتارى اڭىزدىڭ ٶزدەرٸنە تيەسٸلٸ نۇسقاسىن مۇسىلماندىق تٷزەتۋدەن امان الىپ قالعان. بەس مىڭ جىلدىق تاريحى بار اڭىزدىڭ جەلٸسٸن ساقتاپ قالۋ سەبەبٸ دە وسىدان. ەتيمولوگييا قازاقتارعا ٶزدەرٸنٸڭ ەجەلگٸ تاريحىنىڭ ەلٸ تالاي بەتتەرٸن اشۋعا كٶمەكتەسەدٸ.
– ەدەبيەتتە سٸز نەگٸزگٸ ماتەريالدى قايدان الاسىز?
– بۇل سۇراققا جاۋاپ بەردٸم.
– ەلەمدە جازۋ تەجٸريبەسٸ قالاي ٶزگەرٸپ جاتىر? قازٸرگٸ گيپەرتەكستٸك ۋاقىتتا. قازٸر كٶركەمدٸك ەكٸنشٸ پلانعا تٷسكەن سيياقتى. ال باسقا ەلدەردٸڭ ەدەبيەتٸندە قالاي?
– دٷنيەدە ەدەبيەت قوعامدىق سانانىڭ ەرتٷرلٸ ساتىلارىندا ورنالاسقان. بٸرەۋٸ جوعارىراقتا, ەندٸ بٸرەۋٸ تٸپتٸ تٶمەندە دەگەندەي. تٶرت مىڭ جىلدىق تاريحى بار ٷندٸ ەدەبيەتٸ ەۋروپالىق نەمەسە افريكالىق ەدەبيەتكە قاراعاندا تٶمەن ساتىلاردان ورىن الادى دەگەنگە مەن سەنبەيمٸن. نوبەل سىيلىعى سٶز ٶنەرٸنٸڭ ساپاسىن بٸلدٸرەتٸن ەڭ جوعارى ٶلشەم دەپ سانالادى. بٸراق بۇل «تارازى» شىعارمانىڭ شىن سالماعىنان گٶرٸ «ساتۋشىسىنىڭ» ساياسي كٶزقاراسىنا كٶبٸرەك تەۋەلدٸ. سوندىقتان سوڭعى ونجىلدىقتاردا بۇل سىيلىق شىن مەنٸندە ٶزٸنٸڭ قۇنىن كەتٸرٸپ الدى دا, دٷنيەجٷزٸلٸك ەدەبي ٷدەرٸستٸڭ دامۋىنا ىقپال ەتۋدەن قالدى. مەن قازاقستانداعى وسى ٷدەرٸستٸڭ تاعدىرىنا كٶبٸرەك الاڭدايمىن. كەڭەستٸك كەزەڭدە قازاقتىڭ جازبا ەدەبيەتٸ پايدا بولدى. قازاقستاندا ۇلى وقىرمان قالىپتاستى جەنە ۇلى شىعارمالار تۋدى. ەدەبي جازبا تٸل ٶسٸپ شىعىپ, قازاق گازەتتەرٸنٸڭ, جۋرنالدارى مەن كٸتاپتارىنىڭ تارالىمى ارقاسىندا بٷكٸقازاقتىق اۋقىمدا قالىپتاستى. بٸر جولى «جۇلدىزدىڭ» ايلىق تارالىمى 240 مىڭعا جەتكەنٸ ەسٸمدە. دەمەك, سول ايدا ونى ميلليوننان اسا ادام وقىدى دەگەن سٶز.
ال بٷگٸندە قازاقشا كٸتاپتاردىڭ, جۋرنالدار مەن گازەتتەردٸڭ بەرٸنٸڭ جىلدىق تارالىمىن جيناسا سول 240 مىڭعا جەتە قويۋى نەعايبىل.
قازٸر مەملەكەت, قازاقتىڭ تەرەڭ داعدارىستى باسىنان ٶتكەرٸپ وتىرعان جازبا ەدەبيەتٸن ساقتاي السا عانا بٸز قازاق تٸلٸن دامىتۋ تۋرالى شىنداپ سٶز قوزعاي الامىز. ەيتپەگەن جاعدايدا اۋىزشا شىعارماشىلىق دەۋٸرٸنە قايتا قۇلدىراعانىمىز قۇلدىراعان. سٶيتٸپ, وقىرماندار ۇرپاعى, ٶزدەرٸنٸڭ مىڭداعان جىلدارعى اتا-بابالارى سيياقتى, تىڭدارماندار مەن كٶرەرمەندەرگە اينالادى.
– «از ي يا»-نىڭ داۋى باستالعان كەزدەگٸ اتموسفەرانى ايتىپ بەرەسٸز بە? نەگە شەتەلگە كەتپەدٸڭٸز? ديسيدەنت قالامگەر بوپ, نوبەل سىيلىعىن الۋعا مٷمكٸندٸك تۋار ما ەدٸ?
– بۇل تۋرالى باسقالار دا, مەن دە تالاي ايتقانبىز. ماعان شەت ەلدەرگە ٸرگە اۋدارۋ جٶنٸندە تالاي مەرتە ۇسىنىس بولعان. «از ي يا» قاتال سىنعا الىنعان جىلداردا دا, 1991 جىلعى مامىردا اقش-تا دا سونداي ۇسىنىستار بولدى. سول جىلى فيلادەلفييا قالاسىندا ەيتەۋٸر بٸر جازۋشىلار كونفەرەنتسيياسى بولىپ, گورباچەۆقا قارسى دايىندالىپ جاتقان تٶڭكەرٸستەن جاپا شەگۋٸ مٷمكٸن دەلٸنگەن كەڭەستٸك تٶرت جازۋشىعا اقش ۋنيۆەرسيتەتتەرٸ پروفەسسورلىق قىزمەت ۇسىندى. «لەكتسييا وقۋدىڭ قاجەتٸ جوق. پروفەسسوردىڭ جالاقىسىن ال دا شىعارماڭدى جازا بەر» دەلٸندٸ. ۇسىنىستى ەۆتۋشەنكو مەن كوروتيچ قابىلدادى. ۆوزنەسەنسكيي ەكەۋمٸز ەلگە قايتتىق.
– جازۋشىلار وداعىنىڭ بٸر جينالىسىندا سٸز شۋحوۆتى ۇلى جازۋشى دەپسٸز. بٸراق ورىستار ول جازۋشىنى كٶپ ايتپايدى. سول باعالاۋ قازاقى ٶلشەم بە? ەلدە شىن سولاي ما? نەگە كەيدە ەدەيٸ باعالاماي, يا ارتىق باعالاپ جاتامىز?
– يۆان پەتروۆيچ شۋحوۆ – ٷلكەن جازۋشى. قازاقستاندا جۇمىس ٸستەگەن بارلىق ورىس جازۋشىلارىنىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ دارىندىسى. ورىس جازۋشىلارىنا كەلگەندە «ٷلكەن» جەنە ەسٸرەسە «ۇلى» دەگەن انىقتاۋىشتاردى ابايلاپ ايتۋ كەرەك. ورىس ەدەبيەتٸ بٷكٸل دٷنيە جٷزٸندە ۇلى دەپ اتالادى, ٶيتكەنٸ وندا پۋشكين, تولستوي, دوستوەۆسكيي, شولوحوۆ سەكٸلدٸ شىن مەنٸندەگٸ ۇلى ەسٸمدەر بار. ال ولارمەن قاتار اتالاتىندار – ٸزباسارلار «ٷلكەندەر», «كٶرنەكتٸلەر»...
بٸز ٶزٸمٸزدٸڭ قازاق جازۋشىلارىنىڭ دارىنى مەن قارىمىن ايقىنداۋدا باسقاشا ٶلشەمدەردٸ پايدالانامىز. پٸلدەردٸڭ ٸشٸندە دە ٷلكەندەۋلەرٸ, ارعىماقتاردىڭ ٸشٸندە دە جٷيرٸكتەۋلەرٸ بولادى. يۆان شۋحوۆتى مەن جاقسى كٶرەتٸنمٸن, بٸراق ونى ورىستىڭ ۇلى جازۋشىسى دەپ اتاماعان بولارمىن. بٸزدٸڭ جازۋشىلار وداعىنان سىنشىلاردىڭ ٸشٸنەن بٸرەۋ-مٸرەۋ گازەتتەر مەن جۋرنالداردا شىعىپ جٷرگەن دارىنداردىڭ باعاسىن بەرەتٸن كٸمدەر بار ەكەنٸن جولاي سۇراپ بٸلەرمٸن. انىقتاۋىشتىڭ دا قۇنسىزدانا باستاعانىنا بٸرسىپىرا ۋاقىت بولىپ قالدى عوي. ەۋەسقويلاردىڭ ٶزدەرٸ بٸردٸ-ەكٸلٸ باسپاسٶز بەتٸن كٶرسە بولدى «كٶرنەكتٸ» بولىپ شىعا كەلەتٸن, ال مىرزالىعى اسىپ كەتسە «ۇلىلار» قاتارىنا بارىپ تۇرا قالاتىن ٷردٸس قالىپتاستى. بايقايمىن, باسقا رەسپۋبليكالارداعى جاعداي دا وسىنداي سيياقتى.
– «قىش كٸتابىڭىزدى» وقىعاندا, ەكٸ دەۋٸردٸڭ اراسىندا جٷرگەندەي بولدىم. بۇل ماتەريالدى قايدان الدىڭىز?
– بايىرعى تاريحپەن اينالىسا جٷرٸپ, ب.ز. دەيٸنگٸ Vٸٸ عاسىرداعى اسسيرييالىق جىلنامادان كاسپيي ماڭىنان كەلگەن كٶشپەلٸلەر اسسيرييانى جاۋلاپ الىپ, بۇل قاعاناتتى 28 جىل بيلەپ تۇردى دەيتٸن دەرەكتٸ وقىدىم. اسسيرييالىق جىلناماشىلاردىڭ جازۋىنشا, بۇل كٶشپەلٸلەر ٶزدەرٸن ٸشعۇز دەپ اتاسا كەرەك. تاريحشى عالىمدار وسى ٶزٸندٸك اتالىم-ەتنونيمگە مٷمكٸن بولعان تٸلدەردٸڭ بەرٸنەن سەيكەستٸك ٸزدەپ, تابا الماپتى. ال مەنٸڭ ەسٸمە وعۋز ەپوستارىندا يچ-وعۋزداردىڭ («ٸشكٸ وعۋزداردىڭ») تاش-وعۋزداردى («تىسقى وعۋزداردى») قالاي جەڭگەنٸ تۋرالى اڭىز بارى ساپ ەتە تٷستٸ.
ول كەزدە مەن كەيبٸر تٷركٸ مەدەنيەتتەرٸندە «اۋىز تەسٸگٸ بار بەت» دەپ تٷسٸندٸرٸلگەن. ا – uz پٸشٸك تاڭباسىنىڭ ماعىناسىن اشۋمەن اينالىسىپ جٷرگەنمٸن. قىپشاق تٸلدەرٸندە auz – «اۋىز» دەيتٸن اتاۋ پايدا بولدى. كٷردەلٸ تاڭبانىڭ جالپى اتاۋى ٸشكٸ ناقتىلىققا اۋىستىرىلدى. قىپشاق تٸلدەرٸنەن بۇل اتاۋ وعۋز جەنە قارلۇق تٸلدەرٸنە اۋىستى: اھuz, اھٷz – «اۋىز». (بۇل تٸلدەردە اu ديفتونگى ەلٸ كٷنگە دەيٸن ايتىلمايدى). التاي تٸلدەرٸندە اu ديفتونگى وو نەمەسە اا بولىپ ٶزگەرەدٸ (ووZ, AAZ – «اۋىز»). بەرٸرەكتە مەملەكەتتٸك جاعىنان نەعۇرلىم دامىعان مەدەنيەتتە و تاڭباسىن ەندٸ اھuz, وھuz اتاۋىمەن تايپالىق وداقتىڭ, ەرتەكتٸ تايپالىق حالىقتىڭ تاڭباسى رەتٸندە ابىزدار ەلدەقايدا كەڭ ماعىنادا تٷسٸندٸردٸ دە جالپى اتاۋ باسقا مەنگە يە بولدى: وھuz – «حالىق», «تايپالىق وداق». سونداي-اق, huz,uuz جەنە باسقا دا نۇسقالارى پايدا بولدى. تاڭبا ەندٸ سونداي وداقتىڭ ەنتاڭباسىنا اينالدى. سٶيتٸپ, ەربٸر تايپا ٶزٸن جۋان ورتادان كٶرٸپ, iz وگۋز, ٸش oگۋz, ٸشكٸ uuz جەنە ت.ب. دەپ اتايتىن بولدى.
وسىنداي ٶزٸندٸك اتالىمداردىڭ بٸرٸ اسسيريياعا دەيٸن جەتكەن.
ەكٸ عاسىردان كەيٸن گەرودوت ٶزٸنٸڭ «تاريحىن» جازىپ, وعان اسسيرييالىق جىلنامادان وسى وقيعانى قوستى. يشكۋزدى ول EKUٶ دەيتٸن گرەك ەرٸپتەرٸمەن تاڭبالادى. لاتىننىڭ SKUTH دەگەنٸنە سەيكەس. بٸراق ورتا عاسىرلاردا گرەك ەلٸپبيٸنٸڭ ۆيزانتييالىق نۇسقاسىندا U ەرپٸ ۋ دەپ وقىلاتىن بولدى. سوندا لاتىنشا بۇل Skyth دەلٸنەدٸ. ەۋروپادا اسسيريياعا شابۋىل جاساعان كٶشپەلٸلەردٸ تاريحشىلار سولاي دەپ اتادى. سودان تٷرٸك تاريحشىلارى دا Skyt دەيتٸن بولدى. ەجەلگٸ ورىس كٸتاپقۇمارلارى گەروداتتىڭ EKUٶ (Skyth) ەتنونيمٸنٸڭ ۆيزانتييالىق نۇسقاسىن وقىعاندا و-fheta ەرپٸن ٶ-fita ەرپٸمەن شاتاستىردى. سٶيتٸپ, سكيت دەگەندٸ سكيف دەپ وقىدى.
سودان ورىستار بۇل ەرٸپتەردٸ اسقان توڭمويىندىقپەن شاتاستىرۋمەن بولدى. مەن مۇنى ورىس اتتارىنىڭ مارتادان – مارفا, تەودوردان – فەودور بولىپ ٶزگەرۋٸنەن, Atensتٸڭ – افينى, Ethiopiانىڭ – ەفيوپييا بولۋىنان جەنە باسقا دا كٶپتەگەن مىسالداردان كٶرەمٸن.
مەنٸڭ ەتيمولوگييادان اشقان وسى جاڭالىقتارىم جەكەلەي دە, تۇتاستاي دا تاريحي شىندىققا جەتۋٸمە كٶمەكتەستٸ. بۇل شىندىق بارشاعا كەرەك, ال قازاقستاندىقتار ٷشٸن ەسٸرەسە قاجەت, ٶيتكەنٸ, وعان بٸز ٶزگە جۇرتتان گٶرٸ كٶبٸرەك دٸلگەر بولىپ كەلدٸك.
– كٸتاپتى قاي كەزدەن باستاپ وقي باستادىڭىز? قالاي وقيسىز? اسقار سٷلەيمەنوۆ: «بلوكتاپ وقيمىن» دەيتٸن. ۋمبەرتو ەكو ەكەسٸنەن كٸتاپ وقۋدى ٷيرەنگەنٸن ايتاتىن. كٸتاپ دٷكەندەرٸ جابىلعانشا بوساعادا وتىرىپ اپ وقيتىن. سٸز شە?
– بٸرٸنشٸ, ەلدە ەكٸنشٸ سىنىپتا ما ەكەن, مەن كٸتاپ وقۋدان كٷزگٸ سىناققا قالدىم. مۇعالٸمٸم ماماما ەگەر جاز بويى قاتارعا قوسىلمايتىن بولسام, ەكٸنشٸ جىلعا قالاتىنىمدى ەسكەرتتٸ. مامام ماعان «لەنين تۋرالى ەڭگٸمەلەر» دەيتٸن ەيدٸك كٸتاپ ساتىپ ەكەلدٸ. سودان مەن جاز بويى بالالارمەن ويناۋدى قويىپ, ەلگٸ كٸتاپتى جاستانىپ جاتىپ وقىپ, باستان-اياق جاتتاپ الدىم. كٸتاپ وقۋعا قۇنىققانىم سونشا, شكاپتاعى بارلىق شىعارمالاردى وقىپ شىقتىم. كەيٸندەۋ مامامنىڭ ٶزٸ كٶرپەنٸڭ استىنا تىعىپ, قول شاممەن وقىپ جاتقان كٸتاپتارىمدى تارتىپ الاتىندى شىعاردى. ٷشٸنشٸ, تٶرتٸنشٸ سىنىپتاردا لەۆ تولستويدىڭ سوعىستان كەيٸن باسىلعان شىعارمالار جيناعىنىڭ 12 تومىن تٷگەل وقىپ شىقتىم. ال جەتٸنشٸگە كەلگەندە «كاپيتالدى» دا قولعا الدىم.
بٷگٸندە انالارى بالالارىنىڭ قولىنان باعدارلامالارى بار تەلەفوندارىن تارتىپ الاتىن بولعان. مەن سول تەلەفونداردىڭ ورنىنا كەيدە كٸتاپتار بولسا عوي دەيمٸن.
– «ناعىز قاھارمان قاتەلٸكسٸز بولمايدى» دەيتٸن ۋمبەرتو ەكو. سٸزدٸڭ قاتەلٸكتەرٸڭٸز بولدى ما? نەنٸ ٶز ٶمٸرٸڭٸزدٸڭ قاتەلٸگٸ دەپ ەسەپتەيسٸز?
– شىندىققا جەتۋ جولىندا بٸز اتا-بابالارىمىزدىڭ تاريحي ماقساتتارى مەن باعىتتارىن بۇرمالاعان بۇرىنعى پايعامبارلار مەن بيلەۋشٸلەردٸڭ قاتەلٸكتەرٸن جەنە قىلمىستارىن تٷزەتۋمەن اينالىسامىز. ال مەنٸڭ قاتەلٸكتەرٸم سولاردىڭ اداسۋلارىنىڭ جانىندا نەگە تۇرادى?
ەگەر مەن ٶزٸم اشقان جاڭالىقتارىمنىڭ بارلىعى تۋرالى تٷسٸنٸكتٸ ەتٸپ ايتىپ بەرە الماسام, ال كەمشٸلٸكتٸ ۇلتتىق نەمەسە ودان دا زور اۋقىمداعى قاتەلٸك دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. نەگە دەسەڭٸز, ونداعان مىڭ جىلداردان بەرٸ تۇڭعىش اشىلعان, ادامزاتقا ايتىپ بەرۋٸن قاجەت ەتەتٸن نەرسەلەر بولادى. ال ول بولسا, جالقاۋلانىپ, ەشتەڭە دەمەستەن قالادى نەمەسە وعان بەلگٸلٸ بٸر جايلار كەدەرگٸ جاسايدى.
«شىندىقتى جاسىرعان اقىلمان – ۇرى» دەيتٸن سٶزدٸ مەن بوزبالا كەزٸمدە ايتىپپىن. ال ەندٸ اقىلماننىڭ سول شىندىقتى اشۋىنا كٶمەكتەسپەگەن قوعامدى قالاي اتايمىز?
– قاي جانر سٸزگە ەتەنە جاقىن?
– بۇل ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ عوي دەيمٸن.
– «پوسلەدنەە سلوۆا اكىنا سمەتا» دەگەن ٶلەڭٸڭٸزدە ەيەلٸن الىپ قاشقان سمەتتٸ ەزٸرباي بٸر اۋىز ٶلەڭٸ ٷشٸن جٸبەرەدٸ. سوندا مەڭگٸلٸك داڭق تۋرالى ويلايدى. سٸزدٸڭ داڭق تۋرالى ويىڭىز قانداي? كەزٸندە «ادامعا تابىن, جەر ەندٸ» شىققاندا اسپاننان سٸزدٸڭ ٶلەڭدەرٸڭٸز جاۋعان دەيدٸ. بۇل داڭقتىڭ باستالعان كەزٸ ەدٸ. قازٸر وسى اتاق, داڭق تۋرالى نە ويلايسىز?
– ەگەر ادامنىڭ اتاق-داڭقى باستى ماقساتتارعا جەتۋگە كٶمەكتەسەتٸن بولسا, ول – يگٸلٸك. بٸراق كٶپ رەتتە, ەسٸرەسە بٸزدٸڭ قوعام سەكٸلدٸ ورتادا ونىڭ زييانى باسىم, نەگە دەسەڭٸز, ول كٶرەالماۋشىلاردى تۋعىزادى, ال ولار سەنٸ قالايدا كەمٸتكٸسٸ كەلٸپ, ورتاق ٸسكە كەسٸرٸن تيگٸزەدٸ.
– «يا وتپراۆيلسيا ۆ دالنيي پۋت,
يا زاپومنيل تاكوي زاكون:
ەسلي حوچەش — سچاستليۆىم بۋد,
تولكو پرەجدە ستان ستاريكوم», –دەپ جىرلادىڭىز. قارتايدىڭىز. باقىتتىسىز با?
– شٷكٸر اللاعا, باقىتتىمىن دەيتٸن سەزٸم مەندە كٶپ بولدى. تاعى دا بولار دەگەن ٷمٸتتەمٸن. ينشاللا!
سۇحباتتاسقان
باعاشار تۇرسىنبايۇلى.
اۋدارعان بەكبولات ەدەتوۆ.
