ايتا كەتەلٸك, امەريكا قازاقستاننان اقش ەسكەريلەرٸنە كٶمەكتەسكەن اۋعانداردى ۋاقىتشا ورنالاستىرۋدى سۇراعان ەدٸ. اق ٷي امەريكا ەسكەرٸن اۋعانستاننان شىعارعاننان كەيٸن تاليبان امەريكاكالىق ەسكەريلەرگە قول ۇشىن بەرگەن اۋعانداردى جازالايدى دەپ قاۋٸپتەنەدٸ.
بۇل تۋرالى اق ٷيدەگٸ دەرەككٶزدەرٸنە سٸلتەپ Bloomberg سايتى جازعان بولاتىن.
…
“اۋعاندار جايلى كەڭەستٸك يدەولوگييا سانامىزعا سٸڭٸرٸپ تاستاعان تەرٸس تٷسٸنٸك بار. نەگٸزٸندە, بۇل ۇلت بٸز ويلاعاننان ەلدەقايدا تالانتتى, باتىسشىل, دەموكراتييالىق قۇندىلىقتارعا بٸزگە قاراعاندا بٸر تابان جاقىن ەل”, – دەيدٸ تاريحشى نەزيرا نۇرتازينا.
اۋعاندار? ولار NASA-دا جۇمىس ٸستەيدٸ
عالىم وسى ورايدا اۋعان حالقىنا قاتىستى بٸزگە بەيمەلٸم دەرەكتەردٸ العا تارتقان ەكەن.
“اۋعاندار عارىشقا بٸزدەن بۇرىن (توقتار ەۋبەكٸروۆ, رەد.) ۇشتى. اۋعانستاننىڭ تۇڭعىش عارىشكەرٸ احاد موماند بٸرنەشە تٸلدٸ جەتٸك مەڭگەرگەن, قازٸر المانييادا تۇرادى. عىلىممەن اينالىسادى.
NASA قاتارىندا اۋعان جەرٸنەن شىققان ونداعان عالىم تەر تٶگٸپ جٷر. نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى اراسىندا دا اۋعان ۇلتىنىڭ ٶكٸلدەر بار (ال قازاق اراسىنان مۇنداي مەرتەبەگە يە بولعان ەزٸرگە ەشكٸم شىعا قويعان جوق), – دەيدٸ عالىم.
اعىلشىن تٸلٸن مەڭگەرۋ دەڭگەيٸندە اۋعاندار قازاقستاننان وق بويى وزىپ كەتكەن.
عالىم دەرەگٸنشە, بۇل كٶرسەتكٸش بويىنشا اۋعانستان ەلەم رەيتينگٸندە 43-ٸنشٸ ورىندا تۇر. ال بٸزدٸڭ ەل وسى تٸزٸمگە ەنگەن 100 ەلدٸڭ ٸشٸندە 92-شٸ ورىندا عانا.
“اۋعانداردىڭ تاعدىرى اۋىر بولعانمان, قابٸلەت-قارىمى جاعىنان ەشكٸمنەن كەمدٸگٸ جوق”, – دەيدٸ ساراپشى.
ورىستانعان قازاقستان, باتىستانعان اۋعانستان
قازاقستان ەلەم الدىندا ورىسشىل, رەسەيشٸل ەل. مەسكەۋدٸڭ ايتقانىن ەكٸ ەتپەيتٸن ادال وداقتاس. اۋعانستان بٸزگە قاراعاندا ەلدەقايدا باتىسشىل, دەموكراتييالىق قۇندىلىقتاردى ٷركە قارامايتىن وزىق ويلى ەل.
سٶي دەگەن تاريحشى باتىستانعان اۋعانستان مەن ورىستانعان قازاقستان اراسىندا پاراللەل جٷرگٸزگەن ەكەن.
“19-شى عاسىردا باتىس جيھانكەزدەرٸ ورتا ازيياعا ساپار شەكتٸ. سول كەزدٸڭ ٶزٸندە ورىس يدەولوگيياسىمەن ۋلانعان ورتا ازييا ٷشٸن باتىستان كەلگەن ساياحاتشىلار قۇبىجىق سەكٸلدٸ كٶرٸنەتٸن. ولار بۇل ارادا ۇزاق ايالداعىسى كەلمەيتٸن, سەبەبٸ وتارشىلدىق قامىتىن كيگەن ايماقتىڭ اتموسفەراسى ٶتە اۋىر ەدٸ. شەتەلدٸكتەردٸ ەي-شەيعا قاراماي جازاعا تارتىپ, باسىن شاپقان كەزدەر دە بولعان.
ورتا ازييانى كەسٸپ ٶتٸپ, اۋعانستانعا جەتكەندە ەڭسەڭدٸ باسىپ تۇراتىن وتارشىلدىق ەزگٸسٸ بٸردەن سەيٸلەتٸن. ول تۇستا اۋعان ۇلتى ۇلىبريتانييا ىقپالىندا بولعان ەدٸ. ەركٸن ٶمٸر سۇرٸپ, ەۋروپالانعان ولار باتىستىڭ مۋزىكاسىن تىڭداپ, جايما-شۋاق ٶمٸر كەشٸپ جاتتى. يە, اۋعانستاننىڭ ٶتكەن تاريحى وسىنداي ەدٸ”, – دەيدٸ تاريحشى.
…
نەزيرا نۇرتازينا اۋعان ۇلتىنىڭ رۋحاني دٷنيەتانىمىنا دا ەگجەي-تەگجەيلٸ توقتالعان ەكەن. ايتۋىنشا, اۋعاننىڭ دٸني يدەولوگتارى يسلام دٸنٸن رەفورمالاۋعا كٶپ كٷش سالعان.
سونىڭ بٸرٸ - سايد جامال ەل-اۋعاني
“ەل-اۋعاني? ول ەۋرويسلام, دجاديديزم كونتسەپتسيياسىن قالىپتاستىرعان ٸرٸ قايراتكەر. بٸرنەشە تٸلدٸ ەركٸن مەڭگەرگەن, ٶز زامانىنىڭ زاڭعار تۇلعالارىنىڭ بٸرٸ رەتٸندە تاريحتا قالدى. پاريجدە ٶمٸر سٷردٸ. قازاق, تاتار, ٶزبەك ينتەلەكتۋالدارى ەل-اۋعانيدٸ بٸراۋىزدان مويىندادى. تٸپتٸ ۇلى ابايدىڭ ٶزٸ ەل-اۋعانيدٸڭ بٸلٸمٸ مەن تانىمىنا تاڭعالىپ, ونى ۇستاز دەپ ۇلىقتاعان دەگەن دەرەكتەر كەزدەسەدٸ.
اۋعان ويشىلدارى يسلامدى زامانعا ساي جاڭعىرتۋدى كٶزدەدٸ.
پەكٸستاننىڭ رۋحاني كٶسەمٸ, رەفورماتور مۇحاممەد لاحوريدٸڭ بٸر ەڭبەگٸندە “اۋحانستان ورتا ازييانىڭ ميستيكالىق ورتالىعى, رۋحاني دٸڭگەگٸ. اۋعانستان ٶركەندەسە ورتا ازييانىڭ دا باعى اشىلادى” دەۋٸ تەگٸن ەمەس”, – دەيدٸ تاريحشى.
...
كەڭەستٸك يدەولوگييا قازاقتىڭ تابيعاتىن بۇزعان. تٶڭٸرەگٸنە جاۋلىقپەن قاراپ, “ادام ادامعا قاسقىر” دەگەن تٷسٸنٸكتٸ ساناسىنا سٸڭدٸرگەن. ورىستان وزىق ۇلت جوق دەپ “تەربيەلەپ”, ٶزگەلەرٸنە ٶشتٸكپەن قاراۋدى ٷيرەتٸپ تاستاعان.
سٶي دەگەن نەزيرا نۇرتازينا قىزىل يمپەرييانىڭ تەپەرٸشٸنە تٶزبەي جەر اۋدارعان اتا-بابامىزدىڭ قيلى-قيلى تاعدىرىنا توقتالىپتى.
“سوۆەتتٸڭ زەڭبٸرەگٸ پەن پۋلەمەتٸنەن باس ساۋعالاۋعا مەجبٷر بولعان اتا-بابامىزدى اۋعان ۇلتى باۋىرىنا باسىپ, پاناسىنا العان ەدٸ. بٶگدەسٸمەي, بٶتەنسٸمەي بٸر ٷزٸم نانىن ٷزٸپ بەرگەنٸن قالايشا ۇمىتتىق?! سول تۇستارى اۋعان مەن قىتاي بيلٸگٸ شەكارانى تارس جاۋىپ تاستاپ, كەۋدەمٸزدەن كەرٸ يتەرسە قايتەر ەدٸك? ملن-عا جۋىق قازاق قىزىل قىرعىننىڭ قۇربانى بولار ەدٸ”, – دەيدٸ تاريحشى.
بەلوە سولنتسە پۋستىني...
عالىم ەلٸمٸزدەگٸ قوس تٸلدٸ اۋديتورييانى ورىسشىل, رەسەيشٸل كٶزقاراستان ارىلۋعا شاقىرىپ وتىر. نامازدى رەسەيگە قاراپ وقىعاندى دوعاراتىن كەز كەلدٸ دەگەن ۇستانىمدا.
كسەنوفوبييا, راسيزم - قازاقتىڭ تابيعاتىنا جات, كوممۋنيزم يدەولوگيياسى بٸر كەزدەگٸ تەكتٸ ۇلتتىڭ ساناسىنا كٷشتەپ, زورلاپ سٸڭدٸرگەن قاۋٸپتٸ سيندروم.
ال اۋعانستان تانىم-تٷسٸنٸگٸ تۇرعىسىنان تەرٸسكەيدەگٸ كٶرشٸمٸزگە قاراعاندا ەلدەقايدا ساۋاتتى, ٶركەنيەتتٸ ەل.
“امەريكامەن ەرٸپتەسكەن ەشبٸر ەل جامان بولعان جوق. امەريكانىڭ قۇندىلىقتارىن قابىلداۋعا ەزٸر مەملەكەت دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تٷسەدٸ.
اۋعانستاننان كەلگەن ستۋدەنتتەرگە ساباق بەرەمٸن. تەربيەلٸ, مەدەنيەتتٸ, وي-ٶرەسٸ جوعارى جاستار. يە, ولار تەرەڭ ويدا جٷرەدٸ. كٶزدەرٸندە مۇڭ بار. تۋعان جەرٸندەگٸ تراگەدييانى توقتاتۋعا بار كٷشٸن سارپ ەتۋگە ەزٸر”, – دەيدٸ ول.
پۋتينگە كەرەگٸ نە?
كەڭەستٸك يدەولوگييا مەن بٷگٸنگٸ پۋتين پروپاگانداسى ٷشٸن قازاقتاردىڭ اۋعانداردان, قىتايلاردان, ارابتاردان اۋاشا جٷرگەنٸ تيٸمدٸ. ورىستىڭ اراسىندا كەڭ تاراعان ەۆرەيلەر, چۋكچالار, اۋعاندارعا قاتىستى انايى ەزٸلدەردٸڭ استارىندا ماقساتتى تٷردەگٸ كەمسٸتۋ, قور ساناۋ پيعىلى جاتىر.
“90 جىلدارعا دەيٸن ورتالىق ارناداعى ديكتورلاردىڭ بارلىعى جيرەن شاشتى, كٶك كٶزدٸ قىز-جٸگٸتتەر ەدٸ. سوۆەت كينوسىنداعى جٷرەكجۇتقان باتىرلاردىڭ بارلىعى سلاۆيان ۇلتىنان بولدى.
ال مۇسىلماندى زورلىقشىل, قىلمىسكەر, قاراقشى رەتٸندە كٶرسەتتٸ. بٸر عانا “بەلوە سولنتسە پۋستىني” فيلمٸندەگٸ ابدۋللانىڭ وبرازىن الىڭىز. مۇنىڭ بەرٸ پروپاگاندا!
70 جىلعا سوزىلعان اقپاراتتىق ٷگٸت-ناسيحاتتىڭ كەسٸرٸنەن بٸز تٶڭٸرەگٸمٸزگە ٶشپەندٸلٸكپەن قارايتىن جاعدايعا جەتتٸك. ٶزگە دٸن مەن ٶركەنيەت ٶكٸلدەرٸن قابىلداعىمىز كەلمەيتٸن مٸنەز قالىپتاستى. بٸز يدەولوگييا قۇربانىمىز”, – دەيدٸ تاريحشى.
سٶزٸنٸڭ توق ەتەرٸندە, نەزيرا نۇرتازينا قازاقتىڭ تولەرانتتىعى وسىندايدا كٶرٸنۋٸ كەرەكتٸگٸن ايتىپ, اتاجۇرتىندا قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراعان اۋعانداردى كەۋدەدەن كەرٸ يتەرمەۋگە شاقىردى.
ەزٸرلەگەن, دۋمان بىقاي
