مەيٸرٸمدٸلٸكتٸ بويىنا سٸڭٸرگەن بالا كەشٸرٸمدٸ بولادى
– ٶكٸنٸشكە قاراي, بٸزدٸڭ قازٸرگٸ قوعام ابايدىڭ «قانسوناردا بٷركٸتشٸ شىعادى اڭعا» دەگەن ٶلەڭٸندەگٸدەي بولىپ تۇر. بٸز قانسوناردا ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز. قۇندىلىقتاردىڭ شاتاسقان زامانى. «قايسىسى دۇرىس, قايسىسى بۇرىس» دەگەن سۇراققا اتا-انا دا, مۇعالٸم دە, قوعام دا اڭ-تاڭ.
سٸز ايتقان جاعدايدى مەن دە كٶردٸم, جٷرەك اۋىرتاتىن جايت. دەگەنمەن, ۇستاز قالاي دا مەيٸرٸمدٸ بولا بٸلۋٸ كەرەك. ال بالا بۇل نەرسەگە نەگە باردى, بۇل – اتا-انانىڭ قۇزىرىنداعى, جاۋاپكەرشٸلٸگٸندەگٸ مەسەلە. ەرينە, ەموتسيياعا بەرٸلٸپ, بالاعا قول كٶتەرۋٸ ۇستازدىڭ ٶز مەرتەبەسٸنە ساي ەرەكەت جاساماعانىن كٶرسەتەدٸ. بالانى جەكە شاقىرىپ الىپ, بٶلەك سٶيلەسۋٸ كەرەك ەدٸ. بۇل جەردە ۇستازدىڭ سول سەتتەگٸ ەرەكەتٸن قولدامايمىن.
جان-جانۋاردا «قۇتىرما» دەگەن اۋرۋ بار. ودان تەك ٶلتٸرٸپ, كٶمٸپ قانا قۇتىلاسىز. سەبەبٸ ۆيرۋس سيياقتى قالعانىنا جۇعادى. ٶكٸنٸشكە قاراي, قوعامدا جاستار اراسىندا «قۇتىرما» اۋرۋى پايدا بولدى. ونىڭ الدىن الۋ ٷشٸن ۆاكتسينالاۋ كەرەك. ول ٷشٸن سٸز بەن بٸز, اتا-انا, مۇعالٸم, مەملەكەت قولعا الماسا, وسىنداي ەر وقيعاعا بەيجاي قاراساق, ٸندەت رەتٸندە جايىلا بەرەدٸ. وعان توقتاۋ بولا قويمايدى.
سوندىقتان ۆاكتسينانىڭ ٸشٸندە اتا-بابامىزدىڭ, ۇلىلارىمىزدىڭ ٶسيەتٸ بولۋى كەرەك. بۇل وتباسى – وشاق قاسىنان تابىلادى. ەگەر بالا وتباسىندا مەيٸرٸم كٶرٸپ ٶسپەسە, دۇرىس ەمەس. بٸز وتباسىنداعى كيكٸلجٸڭدٸ, قوعامداعى قاتىگەزدٸكتٸ كەشٸرٸم جەنە مەيٸرٸمدٸلٸكپەن عانا جويا الامىز.
مەيٸرٸمدٸلٸكتٸ بويىنا سٸڭٸرگەن بالا كەشٸرٸمدٸ بولادى. بۇل جەردە ۇستاز دا, بالا دا مەيٸرٸم كٶرمەگەن بوپ تۇر.
ۇستاز مەرتەبەسٸن ٶسٸرەتٸن دە, ٶشٸرەتٸن دە – اتا-انا
– قازاقتا «جاقسى ەيەل ەردٸڭ باسىن تٶرگە سٷيرەيدٸ» دەگەن ماقال بار. سول سيياقتى «جاقسى اتا-انا ۇستازدىڭ باسىن تٶرگە سٷيرەيدٸ» دەۋگە بولادى. ۇستازدىڭ مەرتەبەسٸن ٶسٸرەتٸن دە, ٶشٸرەتٸن دە – اتا-انا. مۇنى اكسيوما رەتٸندە قابىلداۋ كەرەك. ٶكٸنٸشكە قاراي, مەكتەپكە اتا-انا «نە ٷشٸن», «نەگە» دەگەن سۇراقپەن بارادى.
شىن مەنٸندە, «بالامىزعا, مەكتەپكە نە ٸستەي الامىز» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ٸزدەۋٸمٸز كەرەك. بالاعا ەسٸكتەن كٸرمەي جاتىپ «مەكتەپتە نە بولدى. ۇستازىڭ نە دەدٸ» دەگەن ارانداتۋشى سۇراق قويساق, «ماشا مەن ايۋدىڭ» كٷنٸن كەشەمٸز. ٶيتكەنٸ وسى مۋلتفيلمنەن نەر العان بالا ٶتٸرٸك جىلاپ, ٶتٸرٸك كٷلە سالادى. ال بالا كٶزدٸ اشىپ-جۇمعانشا ٶسٸپ كەتەدٸ. مۇنى اتا-انا دا بايقاماي قالادى. ۇستاز, قوعام, اتا-بابا قۇندىلىعى تۋرالى ٷيدە ەڭگٸمە بولماعان سوڭ ول بالاعا ٶكپەلەۋدٸڭ قاجەتٸ جوق.
كەزٸندە بٸزدٸ دە مۇعالٸم ۇراتىن, ۇرساتىن, زەكيتٸن. بٸراق ەكە-شەشەمٸز قاتەلٸك جاساعان ٶزٸمٸزدٸ كٸنەلاپ, ەكپٸنٸمٸزدٸ باساتىن. كەيدە اتا-انا بالا-شاعاسىنا اللادان دا اسا مەيٸرٸمدٸ بولىپ كەتەدٸ. سونىڭ زاردابىن قوعامنان, ورتادان, ۇستازدان, اينالاداعى دوستارىنان دا كٶرٸپ كەلەمٸز. اينالىپ كەلگەندە, بۇل مەسەلە داستارقان باسىنداعى شارۋا.
مۇعالٸمدٸ دە اقتاپ جاتقام جوق. مۇعالٸمنٸڭ دە تٷر-تٷرٸ بار. ٸندەت كەزٸندە توي تويلاپ جٷرٸپ, ونلاين ساباق بەرگەندەردٸ كٶردٸم. ۇستازدىق – جاۋاپكەرشٸلٸك قىزمەت. ول كٷلٸمسٸرەي الماسا, مەيٸرٸمدٸ بولماسا, وندا ديپلومىن قايتارىپ بەرە سالسىن. ال كەشەگٸ احمەتتٸڭ ٸزگٸلٸگٸن بالالاردىڭ بويىنا سٸڭٸرەتٸن ادام بولساڭىز, الدىمەن رۋحىڭىزدى تٷزەۋگە تيٸسسٸز. كەيبٸر وقيعا بٸلٸمدٸ, رۋحتى ۇستاز ٷشٸن ٶتكٸنشٸ جاڭبىر بولۋى كەرەك. ٶتكٸنشٸ جاڭبىردىڭ ارتىنان كٷن شىعادى عوي. بٸراق بٸز سول جاڭبىردىڭ استىندا قالىپ كەتٸپ جاتىرمىز.
بەرٸ وتباسى – وشاق قاسىنداعى تەربيەگە كەلٸپ تٸرەلەدٸ.
جاپىراققا قۇرت تٷسسە, كٶزگە كٶرٸنەدٸ. وعان دەرٸسٸن سەۋٸپ, ەمدەۋدٸڭ ەرەكەتٸن جاسايسىز. ال دەرت تامىرعا كەتسە, ٶتە قيىن. بۇل تۇقىمدى قايدان العانىڭىزعا بايلانىستى. اتا-انا بالانى بەرگەن مەكتەبٸنە, ۇستازىنا, ورتاسىنا, دوستارىنا مەن بەرٸپ, زەردەلەمەسە بولمايدى.
اتا-انا تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيٸن جۇمىس ٸستەپ, تاپقان دٷنيەنٸ بالانىڭ ٷستٸنەن تٶكسە دە, تامىرعا ەنٸپ كەتكەن دەرتتٸ ۋاقىتىندا قاراماسا قانشا «ۆاكتسينا» سالسا دا كەش.
ال بالا مەكتەپكە بارعان بويدا جاپىراعىنا تٷسكەن ۆيرۋستى بايقاساڭىز, ەمدەۋگە مٷمكٸندٸك بار. تامىرعا كٸرگەن نەرسە قيىلادى. باقشا يەسٸنٸڭ مٸندەتٸ – الماعا قۇرت تٷسٸرمەۋ. ونىڭ تەحنولوگيياسى كٶپ. كٷنٸنە ون بەس, جيىرما مينۋت بالامەن سٶيلەسٸپ, دەرٸپتەسەڭٸز, قۇرت تٷسٸرمەيسٸز.
انادان – قاسيەت, ەكەدەن – ٶسيەت. سوندىقتان رۋح كٶتەرٸلمەي, ەشتەڭە بولمايدى. سەزٸمدٸ قييالعا ەمەس, قييالدى ارمانعا, ارماندى امالعا اينالدىرۋىمىز كەرەك. ەر اتا-انا بالاسىن تۇلعا رەتٸندە قالىپتاستىرۋعا امال جاساۋى قاجەت. امال – داستارقان باسىندا ٶسەك ەمەس, ٶسيەتكە تولى «ۆاكتسينا» بولعانى دۇرىس.
بالانى «اۋتسورسينگكە» بەرٸپ قويدىق
– قازاق – ٶتە تولەرانتتى حالىق. وسىنشاما ۇلتتى باۋىرىنا باسىپ, بٸر-بٸرٸنٸڭ شەكەسٸنەن شەرتپەي, بەيبٸت زاماندا ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز. بۇل – بٸر. ەكٸنشٸ – «قازاقپىن» دەپ كەۋدەنٸ ۇرا بەرۋدٸڭ قاجەتٸ جوق. ٶزٸمٸزدٸ ٶركەنيەتكە جەتەلەۋٸمٸز كەرەك. اقش «مارستان قاشان ٷي سالامىز?» دەپ جاتقاندا بٸز ەلٸ اتتىڭ ٷستٸندە كٶكپار شاۋىپ جٷرمٸز. نەمەسە ۇساق-تٷيەك مەسەلەنٸ سٶز ەتٸپ, جەڭە الماي كەلەمٸز. ەگەر جٷيەلٸ جۇمىس جٷرگٸزٸلسە, بۇدان باياعىدا ٶتٸپ كەتكەن بولار ەدٸك. بۇل جەردە اتا-انانىڭ ٸشكٸ دٷنيەسٸن سىرتقا شىعارمايىنشا, «ول نە قاجەت ەتٸپ وتىر», «قوعامدا نەگە وسىنداي كيكٸلجٸڭ كٶپ» دەگەن ساۋالعا مەملەكەتتٸك ورگاندار, ۇيىمدار باس قاتىرۋى كەرەك.
قۇمىراعا گٷل ەكسەڭٸز, ٷيدٸڭ سەنٸن كەلتٸرەدٸ, حوش يٸسٸ كٶڭٸلدٸ كٶتەرەدٸ. قاراماساڭ, ول دا ٶلەدٸ. تروپيكالىق ەلدە قىسى-جازى گٷلدەنٸپ تۇرادى. بٸزدٸڭ قازٸرگٸ ٸس-ەرەكەتٸمٸز قۇمىراعا وتىرعىزعان گٷل سەكٸلدٸ. ۇرپاق, ەل, جەر دەگەندە قىسى-جازى ٶسٸپ تۇراتىن تروپيكالىق گٷلدەردٸ ەگۋٸمٸز كەرەك. بۇل قوعامنىڭ, تابيعاتتىڭ جاڭبىرىمەن ٶسٸپ تۇرادى.
بار نەرسەنٸ ماتەريياعا تٸرەپ قويدىق. ٷكٸمەتكە ٸلٸپ قويدىق, بالانى «اۋتسورسينگكە» بەرٸپ قويدىق. بۇل جەردە «اۋتسورسينگ» دەپ بالاباقشا مەن مەكتەپتەگٸ ۇستازداردى ايتىپ وتىرمىز. ٶكٸنٸشكە قاراي, اتا-انا بٷكٸل جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ مەكتەپتەگٸ مۇعالٸمگە ارتىپ قويادى.
قازاقتىڭ قۇندىلىقتارىنا قازاقتىڭ ٶزٸ سەنٸپ, سٷيۋ كەرەك. ونى جارييا قىلۋدىڭ قاجەتٸ جوق, تەك ٸس-ەرەكەتٸڭمەن, بولمىسىڭمەن ٶزگە ۇلت اراسىندا ايتساڭىز, ەشكٸم اقىماق ەمەس. سٸزگە قاراپ بوي تٷزەيدٸ, سىيلايدى. ال سٸز «نەگە قازاقشا سٶيلەمەيسٸڭ?» دەسەڭٸز, دۇرىس ەمەس. سىندى جٶنٸمەن ايت. «سىن كٶتەرمەي حاكٸم بولماس, شىن كٶگەرمەي حالقىڭا جاقىن بولماس» دەگەن جاقسى سٶزٸم بار. سىندى باسقادان ەمەس, ٶزٸڭنەن ٸزدە! تالاي ازاماتتار سىرتتا تٸلدٸڭ, جەردٸڭ, ەلدٸڭ ەڭگٸمەسٸن ايتادى, ال ارالاسىپ, وتباسىنا بارساڭ, شٷلدٸرلەسٸپ وتىرادى.
«تەكسٸز بولىپ شۋ كٶتەرگەنشە, تەكتٸ بولىپ تۋ كٶتەر» دەر ەدٸم. مىنا قاراڭعى قوعام ٷشٸن ٸسٸڭدٸ ٸستە. بٸز ٶزٸمٸزگە ەدٸل بولعاندا تٸل, دٸن, رۋح مەسەلەسٸ دە شەشٸلەدٸ. ٶزٸنە ەدٸل بولماعان ادام ورتاسىندا تۋرالىعىن ايتا المايدى.
از دا بولسا, ٶزٸمە ەدٸلەتتٸلٸگٸم بار, از دا بولسا قوعامعا پايدام تيسٸنشٸ دەپ 61 ادامنان تۇراتىن, 18 فيليالى بار قوعامدىق بٸرلەستٸكتٸ قارجىلاندىرىپ, ٷنٸمدٸ قاتايتايىن دەدٸم. ەدٸل بولعان ادام تۋرالىعىن ايتادى. تۋرالىق پەن ەدٸلدٸكتٸ ايتقان ادام عانا تالاپ ەتەدٸ.
قانسونارداعى بٷركٸتشٸ ەلسٸز بولىپ تۇر
– قانسونارداعى قوعامدا بٸز بٷركٸتشٸنٸ دايىنداۋىمىز كەرەك. بٷركٸتشٸ – اتا-انا. تاۋدان تاسقا سەكٸرگەن تٷلكٸنٸ اۋلاۋ كەرەك. تٷلكٸ – قوعامدى اينالىپ جٷر. بۇل نەبٸر اعىمدار, يدەولوگييا. بٷركٸتشٸ ەلسٸز بولىپ تۇر. ونى دايىنداۋ – سٸز بەن بٸزدٸڭ, قوعام مەن مەملەكەتتٸڭ قۇزىرىنداعى دٷنيە. قازاقتىڭ قۇندىلىعىنا, وتباسىنىڭ جەنە اتا-انانىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸنە قايشى نەرسە ٸستەسەك, قوي مەن دوڭىزدى شاتاستىرعان بولامىز. ەكەۋٸن شاتاستىرۋدىڭ قاجەتٸ جوق. قازاققا, قوعامعا عاسىرلار بويى ايتىلىپ كەلگەن نەرسە كٶپ. سونى جٷرەكپەن وقىپ, كٶڭٸلگە توقي الساڭىز, اداسپايسىز. بٸز جٷرەكپەن ەمەس, كٶزبەن وقيمىز.
بٸردە مەشھٷر جٷسٸپ بابامىز تۋعان-تۋىستىڭ ٷيٸندە ارقانىڭ قىسىن سٶز ەتكەندە «نەگە بٸزدە مال قىرىلا بەرەدٸ?» دەيدٸ. سوندا جانىنداعىلار «قۇدايدىڭ ٸسٸ عوي» دەپتٸ. «جامان قۇدايشىل كەلەدٸ». سول سارى ايازدا تورعاي دا ۇشىپ جٷردٸ, ٶلگەن جوق. قويان دا ىرشىپ جٷردٸ, ٶلگەن جوق. نەگە بٸزدٸڭ مال قىرىلادى?» دەگەن ەكەن.
سول سيياقتى بار نەرسەنٸ جٷيەلٸ ٸستەسەك, سۋيتسيد نەگە توقتامايدى? دەمەك, مەسەلە ٶزٸمٸزدە. نەگە جەتٸم-جەسٸر كٶپ? تاستاندى سەبي سانى نەگە ازايماي تۇر? كٶكەك-انالار نەگە كٶپ? مۇنى قۇدايدىڭ ٸسٸ, ٶمٸردٸڭ زاڭدىلىعى دەي المايسىز. كٶرشٸ ەلگە قاراساڭىز, تٶرت قۇبىلاسى تٷگەل. ٶيتكەنٸ جٷيەلٸ تٷردە بالالارىنا ۆاكتسيناسىن بەرٸپ, ارامشٶبٸن جۇلىپ جاتىر.
ٶمٸرگە كەلگەن بالا – توپىراق. وعان قانشا قۇنار بەرسەڭ سونشالىقتى ٶسەدٸ.
اعاش ۇستاسىنىڭ كٸم بولۋى ماڭىزدى ەمەس. ونىڭ ٸستەگەن دومبىراسىن اعاشىنىڭ ساپاسىنا, داۋىسىنىڭ جاقسى شىعۋىنا قاراپ باعالايمىز. بٸراق ۇستا ونى قانداي قۇرالمەن ٸستەدٸ, وندا شارۋامىز جوق. سول سەكٸلدٸ اتا-انا, مەملەكەت, قوعام, مۇعالٸم – اعاش ۇستاسى. دومبىرانىڭ ەۋەنٸ قايدا كەتٸپ جاتىر, مٸنە, سوعان قاراۋىمىز كەرەك. ٶكٸنٸشكە قاراي, قۇلاعى بۇرالىپ, باسقاشا شىڭعىرعان داۋىس شىعۋدا. سودان كەيٸن دە سۋيتسيد دەرەگٸ كٶبەيٸپ كەتتٸ.
سونىڭ ورنىنا كٷمبٸرلەگەن داۋىس ەۋەلەپ, ەر قازاقتىڭ جٷرەگٸنە جەتسە, بۇل – اتا-انانىڭ دا, بٸزدٸڭ دە جەمٸسٸمٸز. بٸز ٶزەگٸمٸزگە ورالمايىنشا, بۇل نەرسە توقتامايدى. ٶزەگٸمٸز – ۆاكتسينانىڭ ٸشٸنە اتا-بابانىڭ ۇلاعاتتى, ناسيحاتتى سٶزدەرٸن سٸڭٸرٸپ, ۇرپاققا دوزاسىنا ساي بەرۋ.
مەسەلە – نەتيجەگە ەمەس, ماقساتقا جۇمىس ٸستەۋ. بٸزدٸڭ ماقسات – بولاشاق ۇرپاقتى كەلەڭسٸز وقيعادان اراشالاپ الۋ. بٸز بٷگٸن ٸستەگەن نەرسەدەن قۇمىراعا وتىرعىزىلعان گٷل سيياقتى نەتيجە كٷتەمٸز.
ماقساتقا قاراي جٷرسەك, نەتيجەنٸڭ ٶزٸ كەلەدٸ. سوندىقتان ماقساتقا ساي جٷيەلٸ جۇمىس ٸستەۋٸمٸز كەرەك. ۆاكتسينانى بالاعا رەتٸمەن, جٶنٸمەن بەرسەك, بالا دا سولاي قالىپتاسادى.
قازاقتى قۇرتاتىن – كٶرەالماۋشىلىق
– قارييا اشارشىلىق كەزٸندە ٶلەر الدىندا بالاسىمەن سٶيلەسٸپتٸ. «بالام, اشارشىلىقتا اشتىقپەن ٶلٸپ بارامىز. ال توقشىلىقتا اشارشىلىقپەن ٶلەتٸن كٷن كەلەدٸ» دەپتٸ. بٸز وسىنى كٶرٸپ جاتىرمىز. ادامنىڭ قالاۋىندا شەك جوق. «كەدەي – باي, باي قۇداي بولسام» دەيدٸ. اتا-بابامىز كٶشٸپ-قونىپ جٷرٸپ, بٸزگە وسىنشاما مۇرا قالدىرسا, ال وتىرىقشى بولعان قازاق جاڭا تەحنولوگييانىڭ ارقاسىندا كٶپ نەرسە ٸستەۋٸمٸز كەرەك. جٷرەكتٸ جٸبٸتەتٸن – قاناعاتشىلدىق, قاتىراتىن – كٶرەالماۋشىلىق. كٷنشٸلدٸك, باقتالاستىق تٷبٸمٸزگە جەتەدٸ. بٸز بٸرەۋ ٷشٸن قۋانا بٸلۋٸمٸز قاجەت. اتا-بابامىز اشارشىلىقتان دا امان قالىپ, قازاقتىڭ تۋىن وسى كٷنگە ەكەلگەن بولسا, بٸزگە نە جورىق? ەرتەڭٸن ويلاماعان, جوسپارلاماعان ەردەن, تٸپتٸ ەلدەن دە ەشتەڭە شىقپايدى. ٶزٸڭە, بالاڭا نە دەيسٸڭ, مەسەلە – سوندا.
ەزٸرلەگەن اياۋلىم شايماردان
