مەسەلەن بۇل ەلگە باسشى تۇراقتامايدى. بٸزدەگٸ تانىم-پايىمعا سالعاندا كرەسلونىڭ “قىزىعىن” كٶرٸپ ٷلگەرمەيدٸ. ەرتە كەزدە قالىپتاسقان ساياسي جٷيەنٸڭ تالاپ-ەرەجەسٸنە ساي بٸر جىل ٶتەر-ٶتپەستە ورىنتاعىن بوساتادى.
ەشبٸر زاڭ حالىقتىڭ قالاۋىنسىز قابىلدانبايدى. قوعامدىق-ساياسي سالماعى, زاڭدىق كٷشٸ بار كەز-كەلگەن قۇجات الدىمەن حالىقتىڭ الدىنان ٶتەدٸ. ال حالىق قالاۋلىلارىنىڭ جالاقىسى تۇرعىنداردىڭ ورتاشا تابىسىمەن پارا-پار.
بۇل ەلدە دە دەل بٸزدەگٸدەي پارلامەنت سايلاۋى ٶتەدٸ. بۇل ناۋقان ەر تٶرت جىل قايتالانىپ وتىرادى. پارلامەنتكە ٶتكەندەر جيىنى 7 ادامنان تۇراتىن فەدەرالدى مەجٸلٸستٸ (ٷكٸمەتتٸ, رەد) جاساقتايدى.
ەل-ەزٸر شۆەيتسارييا ٷكٸمەتٸندە ەلدەگٸ ەڭ ٸرٸ دەگەن تٶرت پارتييانىڭ ٶكٸلدەرٸ وتىر. پرەزيدەنت? پرەزيدەنتتٸڭ قۇزٸرەتٸ مەن قىزمەتٸن وسى ٷكٸمەتتٸڭ مٷشەلەرٸ الما-كەزەك اتقارادى.
بٸر جىل. پرەزيدەنتتٸك مەرزٸم تۇپ-تۋرا بٸر جىلعا سوزىلادى. 1 قاڭتاردا كٷشٸنە ەنٸپ, 31 جەلتوقساندا مەرەسٸنە جەتەدٸ. جاڭا جىلدا تٸزگٸندٸ ٷكٸمەت ساپىنداعى كەلەسٸ كانديداتقا تاپسىرادى. رەفەرەندۋم ٶتكٸزۋ, اتا زاڭدى اتتاپ ٶتۋ, دەپۋتاتتار, ەنشٸ-ەرتٸستەر, يگٸ جاقسىلاردىڭ اۋزىمەن ٶز اتىنا ماقتاۋ-ماداق ايتقىزىپ, بيلٸكتە تىم قۇرىعاندا تاعى بٸر جىل ايالداي تۇرۋ ويىنا دا كٸرمەيدٸ.
پرەزيدەنت دەگەن دارداي اتاعى بولعانمەن, زاتىندا ەل قاتارلى كٷن كەشەدٸ. باسشى بولعانىن بۇلدامايدى, قوسىمشا جەڭٸلدٸك تالاپ ەتپەيدٸ, وعان زاڭ بويىنشا قۇقى دا جوق. سەبەبٸ بيلٸگٸ شەكتەۋلٸ. شۆەيتسارييادا پرەزيدەنت قوناق كٷتەتٸن ادامنىڭ رٶلٸن سومدايدى. وعان جٷكتەلگەن نەگٸزگٸ مٸندەتتٸڭ بٸرٸ ەلگە ساپارلاپ كەلگەن ٶزگە ەلدٸڭ باسشىلارىن قارسى الۋ, كەزدەسۋ, تٸلدەسۋ, كەلگەندەگٸ بۇيىمتايىن سۇراۋ.
شۆەيتسارييا بٸر ادامنىڭ ساليقالى, سالماقتى ساياساتىنىڭ نەتيجەسٸندە ٶسٸپ, ٶركەندەپ جاتىر دەسەك, ٶتٸرٸك سٶيلەگەنٸمٸز. بۇل ەلدٸ ٶزارا تەڭ قۇقىلى 7 ادامنان تۇراتىن فەدەرالدى مەجٸلٸس باسقارادى. ەلدٸڭ باسشىسى دا, ٷكٸمەتٸ دە وسى جەتەۋ.
...
تۋرا دەموكراتييا دەيتٸن تٷسٸنٸكتٸڭ تٷپ-تامىرى شۆەيتسارييادان باستاۋ الادى.
“ازاماتتار زاڭ جوباسىن ەزٸرلەۋگە اتسالىسا الادى. رەفەرەندۋم ٶتكٸزٸپ, سول ارقىلى مەملەكەتتٸك جەنە جەرگٸلٸكتٸ دەڭگەيدەگٸ زاڭنىڭ قابىلدانىپ-قابىلدانباۋىنا ىقپال ەتەدٸ. مۇنداي باسقارۋ ٷلگٸسٸ بٸزگە عانا تەن, باسقا بٸردە-بٸر ەلدە مۇنداي ٷردٸس جوق”, – دەيدٸ ساياساتتانۋشى كلوە يانس.
مۇنىڭ مەنٸسٸ مىنادا:
ايتالىق, سٸز “نۇر وتان” نەمەسە باسقا بٸر پارتيياعا داۋىس بەرەردە, وسى ۇيىمنىڭ ساپىنداعى ساياساتكەر سٸزدٸڭ كٶكەيٸڭٸزدەگٸ مەسەلەلەردٸ مەمدەڭگەيدە كٶتەرەدٸ, ەلدٸڭ مۇڭىن, جۇرتتىڭ قامىن سٶز ەتەدٸ دەپ سەنەسٸز.
ال شۆەيتسارلىقتار مەملەكەتتٸك ماڭىزى بار كەز-كەلگەن مەسەلەنٸ داۋىسقا سالادى.
مەسەلەن بٸر مەملەكەتپەن حالىقارالىق كەلٸسٸمشارتقا قول قويۋ كەرەك دەلٸك. ونىڭ تەۋەكەلٸ بار, ٶزٸن-ٶزٸ اقتاۋى بار, قارسى تاراپتىڭ ايتارى بار تاعىسىن تاعى ەيتەۋٸر قازبالاۋدى قاجەت ەتەتٸن تٷيتكٸلدەرٸ كٶپ. مۇنى بيلٸكتەگٸ ات تٶبەلٸندەي توپتىڭ ەنشٸسٸنە قالدىرمايسىز, بۇل دەڭگەيدە شەشٸمدٸ حالىق قابىلدايدى. كەلٸسٸمگە قول قويۋ, قول قويماۋدى حالىقتىڭ پاتشا كٶڭٸلٸ شەشەدٸ.
سول سەكٸلدٸ جاڭا جول تٶسەۋگە قاجەتتٸ قاراجاتتى قاراستىرۋ ٷشٸن الدىمەن تۇرعىنداردىڭ رۇقساتىن الۋ كەرەك.
تۋرا دەموكراتييا دەگەنٸمٸز وسى. ساياساتكەرلەر مەن حالىق كەز-كەلگەن شەشٸمدٸ قويىن-قولتىقتاسىپ بٸرلەسە قابىلدايدى. ٷكٸمەت حالىقتىڭ قاس-قاباعىنا قارايدى, حالىق نە بۇيىرسا, سوعان باعىنادى.
تۋرا دەموكراتييانىڭ ٶزٸنە تەن ەرەكشەلٸگٸ بار. ەگەر زاڭ جوباسى كەم دەگەندە 7 ادامنىڭ كٶڭٸلٸنەن شىقپاسا, ەندەشە بۇلار ٶز ٸشٸندە باستاماشىل توپ قۇرىپ, ەلگٸ زاڭعا قارسى بويكوت جارييالايدى. 50 مىڭ ادامنىڭ باسىن قوساتىن رەفەرەندۋم ٶتكٸزۋ ٷشٸن ەل ارالاپ, قول جينايدى. وسى مەجٸلٸستە تۇرعىندار ەلگٸ زاڭدى تارازىعا تارتىپ, داۋىسقا سالادى.
مۇنداي جيىندار شۆەيتسارييادا ەر ٷش سايىن ٶتٸپ تۇرادى ەكەن.
“حالىق ٷكٸمەت پەن پارلامەنت قابىلداعان كەز-كەلگەن زاڭ جوباسىن جارامسىز دەپ تاني الادى”, – دەيدٸ كلوە.
ال 50 مىڭنان اسىپ تٷسەرلٸك قول جيناعان بولساڭىز ٶزٸڭٸز ەزٸرلەگەن زاڭ جوباسىن ۇسىنىپ نە بولماسا قولدانىستاعى زاڭعا ٶزگەرٸس ەنگٸزۋ تۋرالى شارت قويا الاسىز.
2017 جىلى شۆەيتسارييا تۇرعىندارى شيكٸلٸگٸ كٶپ زەينەتاقىسى رەفورماسى تۋرالى زاڭ جوباسىن دەل وسىلايشا كەرٸ قايتارىپ, قابىلداماي تاستادى.
50 مىڭ ادام جينالعان مەجٸلٸستە بەلسەندٸلەر كٶتەرگەن بارلىق ۇسىنىستار مەن مەسەلەلەر الدىمەن اقىلدىڭ سارابىنا سالىنادى, كەم-كەتٸگٸ كٶپ, كەلەشەگٸ جوق نەمەسە قۇر بوسقا قاراجات شىعىندايتىن جوبالاردان حالىق سانالى تٷردە باس تارتادى.
مەسەلەن بۇعان دەيٸن دەل وسى مەجٸلٸستە ٸرٸ قارانىڭ مٷيٸزٸن كەسپەيتٸن فەرمەرلەردٸ سۋبسيدييالاۋ تۋرالى مەسەلە كٶتەرگەن بٸر توپ بەلسەندٸنٸڭ تالابى ورىندالمادى, حالىق قابىلدامادى.
“بٸزدٸڭ جٷيەنٸڭ تٷپ ٶزەگٸندە تۋرا دەموكراتييا جاتىر. بۇل حالىق پەن بيلٸكتٸڭ ورتاق قۇندىلىعى. بيلٸكتەگٸ ازاماتتاردى تۋرا جولدان تايدىرماي, حالىقتىڭ ساياسي-قوعامي ٸستەرگە اتسالىسۋىنا جاعداي جاساپ وتىرعان دا وسى - تۋرا دەموكراتييا”, – دەيدٸ كلوە يانس.
بۇل ەل ديكتاتۋرا اتتى دەرتتٸ بەسٸگٸندە تۇنشىقتىرعان. بيلٸكتٸڭ بٸر ادامنىڭ قولىندا شوعىرلانۋى شۆەيتسارييالىقتار ٷشٸن نونسەنس. ەشكٸم ورتالىقتان بۇيرىق كٷتٸپ وتىرمايدى, جەرگٸلٸكتٸ دەڭگەيدەگٸ كانتوندار (فەدەراتسييا سۋبەكتٸلەرٸ) مەن قاۋىمداستىقتارعا مەيلٸنشە ەركٸندٸك بەرٸلگەن. عىلىمدا مۇنى كونسوتسيوناليزم دەيدٸ ەكەن. بيلٸك تٶرەلٸك ايتۋدى حالىققا تاپسىرادى, سول ارقىلى قوعام پٸكٸرٸنە قۇلاق اسادى, ەڭبەكتەگەن بالانىڭ دا, ەڭكەيگەن قارييانىڭ دا ۋەجٸن تىڭدايدى. بۇعان ٷكٸمەتتٸڭ ٶزٸ مٷددەلٸ. شۆەيتسارييا سونداي ەل…
...
بۇل ەلدٸڭ پارلامەنتٸ دەل بٸزدەگٸدەي قوس پالاتالى. شٸركٸن دەسەڭشٸ, بٸراق ەكٸ ەلدٸڭ ساياسي جٷيەسٸندەگٸ ۇقساستىق وسى ارادا كٸلت ٷزٸلٸپ, ەكٸگە جارىلادى.
شۆەيتساريياداعى قوس پالاتادا ەلدەگٸ ٸرٸلٸ-كٸشٸلٸ كانتونداردىڭ تٷگەلٸنٸڭ ٶكٸلٸ بار. ال حالىق قالاۋلىلارى بٸزدەگٸ سەكٸلدٸ كەسٸبي, كەنٸگٸ دەپۋتاتتار ەمەس, 80 پايىزىنىڭ دەپۋتاتتىق جۇمىسىنان بٶلەك تاعى بٸر كەسٸبٸ بار.
سوندا بۇل كٸمگە تيٸمدٸ دەسەڭٸز, تاعى دا تۇرعىندارعا تيٸمدٸ. ەكٸ جۇمىسى بار حالىق قالاۋلىلىسى كرەسلودا قالعىپ شۇلعىمايدى, “دەپۋتات بولدىم مٸنەكەي” دەپ مانداتتى مالدانىپ وتىرمايدى. ەل قاتارلى ەڭبەك ەتۋگە, ەل ٸشٸندە جٷرۋگە, ەل ٸشٸنەن تابىلۋعا تىرىسادى.
“سٶيتٸپ ەلدٸڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸمەن تانىسادى. سايلاۋشىلارمەن تٸلدەسەدٸ. تۇرعىندارمەن بٸرگە تٸرشٸلٸكتٸڭ قازانىندا قايناعان دەپۋاتتىڭ ٷكٸمەتكە جولدايتىن ساۋالى دا سويقان, شىنايى شىعادى”, – دەيدٸ ول.
شۆەيتسارييا دەپۋتاتىنىڭ ايلىعى دا استا-تٶك ەمەس. Swissinfo دەرەگٸنشە ەلدەگٸ ورتاشا جالاقىدان ەرٸ كەتسە 20 پايىزعا عانا كٶپ. كلوە يانستىڭ تۇسپالداۋىنشا پارلامەنت دەپۋتاتى جىلىنا 130-150 مىڭ فرانك تابىس تابادى.
“ايلىق جالاقىلارى 9-12 مىڭ فرانكتىڭ تٶڭٸرەگٸندە بولۋى كەرەك. شۆەيتساريياداعى ورتاشا جالاقى ايىنا 6500 مىڭ فرانكتٸ قۇرايدى”, – دەيدٸ ول.
ەزٸرلەگەن, دۋمان بىقاي
