«فيننەگاننىڭ ازاسى» رومانىندا فورما – ونىڭ مازمۇنى, ال مازمۇنى – ونىڭ فورماسى. كەيبٸرەۋلەرٸ مۇنىڭ تازا اعىلشىن تٸلٸندە جازىلماعانى تۋراسىندا شاعىمدانىپ جٷر. شىندىعىندا, بۇل مٷلدەم جازىلماعان دٷنيە. مۇنى وقىپ كەرەگٸ جوق, مۇنى تەك قانا وقۋ كەرەك جەنە بۇنى كٶرۋ كەرەك, ەرٸ تىڭداۋ كەرەك.
ونىڭ پروزاسى ەلدەنە تۋرالى ەمەس, سول «ەلدەنەنٸڭ» ٶزٸ تۋرالى. سەزٸمدەر ماۋجىراعاندا, سٶزدەر دە كٶزدەرٸن تارس جۇمادى. ال سەزٸمدەر تەڭسەلٸپ ۆالس بيلەسە, سٶزدەر دە قوسىلىپ شىر كٶبەلەك اينالادى. مۇنداعى ابزاتستى اياقتاۋشى شوننىڭ پاستورالٸ*:
سٶزدەردٸڭ ٶزٸ قىسىمنىڭ استىندا. ولار وينايدى جەنە كٶبٸكتەنەدٸ. فورمادان تىس بيٸككە ۇمتىلعان, سول فورمانىڭ ٶزٸ بولاتىن سەزٸمدەردٸ قاقپانعا ەكەلٸپ تٷسٸرگەن ەستەتيكالىق قىراعىلىقتى قالاي انىقتاۋعا بولادى.
بۇل جٶنٸندە تۇتاس ايقىن بٸر نەرسە ايتار بولساق: «فيننەگاننىڭ ازاسىنداعى» سۇلۋلىق تەك قانا كەڭٸستٸكتٸڭ ٶلشەمٸ بولا المايدى. ونى ۇعىنۋ كٶز بەن قۇلاقتىڭ تەپە-تەڭدٸك ٶلشەمٸنە تەۋەلدٸ. «ازا تۇتۋداعى» ۋاقىت پەن كەڭٸستٸك بٸرتۇتاس قابىلدانادى. دجويس تٸلدٸ قاراپايىم قالپىنا الىپ كەلدٸ. بۇل جوققا سانالاتىن, باعزىدان كٷردەلٸ اعىلشىن تٸلٸنەن ەلدەقايدا ماڭىزدىراق بولاتىن. اعىلشىن تٸلٸ ٶتە ابستراكتٸلٸ... ەرينە, بۇل دەگەنٸمٸز دجويس سٶزدٸڭ جاي عانا تۇراقتانعان سيمۆول ەكەنٸن العاش تٷسٸنگەن جازۋشى دەگەنٸمٸز ەمەس. شەكسپير بەينەلەپ تٷسٸندٸرۋ ٷشٸن قويۋ, جىلتىر سٶزدەردٸ تاپقان. مىسالى:
«ساعان اقىماقتاۋ قالىڭ ارام شٶپ بولۋ كەرەك,
تامىرىنان شٸرٸپ تٷسكەن جازعى كٷنگٸ ايلاقتا».
«ٷلكەن ٷمٸتتەر» رومانىندا ديككەنستٸڭ سۋرەتتەۋٸندە تەمزا ٶزەنٸنٸڭ باياۋ اعىسىن كٶرەسٸڭ. شىعارمانىڭ تولىق مازمۇنىندا, تٸلدٸڭ تۇنىقتىعىندا, تٷسٸندە, قيمىلىندا ىقشامدىلىعى جوق مۇنداي جازۋشىنىڭ تəسٸلٸ, بٸرەۋگە شاتىسقان əرٸ تۇڭعيىق بولىپ كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. بۇل جەردە سٶزدەر توپوگرافييالىق بوياۋمەن جازىلماعان سيياقتى, ولار – تٸرٸ. سٶزدەر, قاعازعا ٶزدەرٸ جول تابادى, قاناتتانادى, لاۋلايدى, كٷل بولىپ ۇشىپ كەتەدٸ.
ٸشكٸ قۋاتتىڭ شاشىراڭقىلىعى مەن تٸل «بۇرىستىعى», تۋرا ماعىناسىندا ايتقاندا, فورمانىڭ ٶزٸن جالاڭ كٷيٸندە كٶرسەتەدٸ... ىلعي دا, بٸتپەيتٸن سٶزدٸڭ اۋىزشا تارالۋى مەن دامۋلارى بولىپ جاتادى, تسيكل تسيكلدى الماستىرادى. جامباتيستو ۆيكو مەكتەبٸنٸڭ شەبەرلٸك شىڭىنا جەتۋ ٷشٸن ايتىلىپ وتىرعان دەلەلدەر قاراپايىمدىلىققا, لاكونيزمگە ەرٸ وسى ەلەمەنتتەردٸڭ بٸر دەنەدە توپتاسۋىنا ەكەلەدٸ... ەگەر, اعىلشىن تٸلٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن ٶز قاجەتتٸلٸگٸنە بولا ورتا عاسىرلىق لاتىن تٸلٸنە ۇقساماعانىندا, وندا قازٸرگٸ اعىلشىن تٸلٸنٸڭ باسقا ەۋروپالىق تٸلدەرگە قاتىسى, دەل ورتا عاسىرلىق لاتىن تٸلٸنٸڭ يتاليان ديالەكتٸسٸنە قاتىسىنداي بولاتىنىنا ەشكٸم داۋ ايتا قويماس. دانتە كٶشە تٸلٸن جەرگٸلٸكتٸ ۋرا-پاتريوتيزم ٷشٸن نەمەسە توسكاندىق سٶيلەۋ ديالەكتٸسٸنٸڭ ابىرويىن كٶتەرۋ ٷشٸن پايدالانعان جوق...
دانتە ديالەكتٸلەردٸڭ كارروزيياسىنىڭ كەسٸرٸنەن, ولاردىڭ ناقتى بٸرەۋٸن تاڭداپ الۋ مٷمكٸن ەمەس دەگەن شەشٸمگە كەلەدٸ, ال كٶشە تٸلٸندە جازاتىن جازۋشى ەر ديالەكتٸنٸڭ ەڭ تازا ەلەمەنتتەرٸن الا وتىرىپ, ولاردى, ەڭ بولماعاندا, پروۆينتسيالدىق قارابايىرلىقتان ادا سينتەتيكالىق تٸلگە بٸرٸكتٸرەدٸ. دانتە دە دەل وسىلاي جاسايدى. ونىڭ تٸلٸن نە فلورەنتسييالىق, نە نەوپوليتاندىق دەپ كەسٸپ ايتا المايسىز. ول يتالييا ديالەكتٸلەرٸنٸڭ ٸشٸنەن ەڭ ٷزدٸگٸن عانا مەڭگەرگەن مٸنسٸز يتالياندىقتىڭ تٸلٸندە جازعان, بٸراق مٸنسٸز يتاليان تٸلٸنٸڭ بولماعانى سەكٸلدٸ , مٸنسٸز يتالياندىق تا بولماعان... دانتە مەن دجويستىڭ تٸلگە كەلۋدەگٸ ۇقساستىقتارىن مويىندامايتىندار, دانتەنٸڭ كٶشە تٸلٸندە جازعاندىعىن ايتىپ ەۋرە. ال شىندىعىندا, «فيننەگاننىڭ ازاسى» كٸتابىنىڭ جازىلۋ تٸلٸندە ەشكٸم ەشقاشان سٶيلەمەگەن... لاتىن ەستەتيكاسىنىڭ جاڭاشىلدىققا دەگەن تٶزٸمسٸزدٸگٸن ايتپاعاننىڭ ٶزٸندە, دانتە وقىرمانىنىڭ لاتىن تٸلٸن بٸلگەندٸگٸن ەرٸ «قۇدٸرەتتٸ كومەدييانى» وسى ٸلٸمٸنٸڭ تۇرعىسىنان كٶرٸپ, بٸلٸپ قابىلداعاندىعىن ەستەن شىعارماعان ابزال...
جەنە سوڭىرا تازالاۋىشتار (چيستيليششە) جايلى. دانتەنٸڭ تازالاۋىشى كونۋس تەرٸزدٸ, شىڭعا ۇمتىلعان كەيٸپتە. دجويستٸكٸ, تيسٸنشە, سفەرالىق: وندا سامعاۋ مەن اسۋلارعا ۇمتىلۋ سەزٸلمەيدٸ. بٸرٸنشٸسٸندە – ٶرلەۋ: شىنايى «تازالاۋىشقا دەيٸن» مٸنسٸز جەر جانناتىنا دەگەن ۇمتىلىس بار. ەكٸنشٸسٸندە, ەشقانداي دامۋ مەن مٸنسٸزدٸككە دەگەن قۇلشىنىس جوق. دانتەدە ٸلگەرٸلەۋدەگٸ قاتاڭ قوزعالىسپەن, قاتاڭدىعى ودان كەم تٷسپەيتٸن اقىرىنداعى جەتٸستٸك بار. دجويستا ونىڭ ورنىن دٷمپۋلٸ قوزعالىستار, بولماسا ارتقا شەگٸنۋ مەن اقىرىنا ۇقسايتىن مەرە الماستىرعان. «قۇدٸرەتتٸ كومەدييادا» قوزعالىس نىسانالى, العا قادام باسۋ شىنىمەن دە العا جىلجۋدى بٸلدٸرەدٸ. «فيننەگاننىڭ ازاسىندا» قوزعالىس باعدارسىز نەمەسە ەر تۇسقا باعىتتالعان, سول سەبەپتٸ العا قادام باسۋ, شىندىعىندا, ارتقا قادام باسۋدى بٸلدٸرەدٸ. دانتەنٸڭ جەردەگٸ جانناتى – بۇل ناعىز جۇماققا بارار جولداعى كەزەڭ; دجويستىڭ جەردەگٸ جانناتى – بۇل ساۋداگەرلەردٸڭ تەڭٸز جاعالاۋىنا بارار جولىنداعى بٸر كەزەڭ. كٷنە – كونۋستىڭ شىڭىنا جەتەر جولداعى كەدەرگٸ, سونىمەن بٸرگە سفەرا اينالاسىنداعى قوزعالىستىڭ شارتى بولىپ تۇر. وسى سەتتە «دجويس تۋىندىسىنىڭ تازالاۋىشقا قانشالىق قاتىسى بار?» دەگەن سۇراق تۋىندايدى. جاۋابى: ابسوليۋتتٸڭ ابسوليۋتتٸ جوقتىعى. توزاق – ەستەن تاندىرار «تازالانعىشتىق» پەن شارتتى تٷردەگٸ جانسىزدىق.
تازالاۋىش – قوزعالىس پەن قۋاتتىڭ ناق ٶزٸ, وسى ەكٸ كٷشتٸڭ بٸرٸگۋٸ نەتيجەسٸندە ٶمٸرگە كەلگەن. تازالاۋىشتاعى جۇمىس دامىلسىز جٷرٸپ جاتىر, ياعني, ادامزات بالاسى تاپ بولعان شەڭبەر بارعان سايىن تارىلۋدا جەنە بۇل تارىلۋدىڭ بولاشاعى, اتالمىش ەكٸ ەلەمەنتتٸڭ بٸرەۋٸ ٷستەم شىعۋىنا تٸكەلەي بايلانىستى. ەشقانداي قارسىلاسۋ, ەشقانداي جارىلىس جوق: مۇنداي سيپات تەك جۇماق پەن توزاققا عانا تەن نەمەسە ول ەلەمدە جارىلىسقا دەگەن مۇقتاجدىق جوق. ال جەردە تازالاۋىش بار. ادام بالاسىنىڭ تابيعاتىن كەرەعارلىققا تولتىرىپ جٸبەرگەن جاقسىلىق پەن زۇلىمدىق, بٷلٸكشٸلٸك رۋحىمەن كەزەكپە-كەزەك تازالانۋى كەرەك. بٸر-بٸرٸنە اجىراماستاي بولىپ بايلانعان جاقسىلىق پەن زۇلىمدىق قارسىلاسۋىنىڭ سوڭى – جارىلىس; جارىلىستىڭ سوڭىن الا تاعى دا قارسىلاسۋ; ودان كەيٸن جارىلىس... وسىلاي اياقسىز كەتە بەرەدٸ. ودان بٶلەك ەشتەڭە ەمەس: نە ماراپاتتامايدى, نە جازالامايدى, تەك مىسىققا ٶز قۇيرىعىن اڭدىتىپ قوياتىن جاڭا ايلالار ٶمٸرگە كەلەدٸ.
*پاستورال (مالشىلار ٶمٸرٸندەگٸ تابيعات سەندٸلٸكتەرٸن سۋرەتتەيتٸن ەدەبي شىعارما – اۋد.)
اۋدارعان تٸلەك ىرىسبەك,
«سولاقايلار» ەدەبي كلۋبى
