قارجى پيراميداسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ كٶبٸسٸنٸڭ سٶزٸ بٸر: «دەنساۋلىعىم مەن اقشامنان ايىرىلدىم. تەز جەنە كٶپ اقشا تابامىن دەگەن ٷمٸتپەن شەتەلدٸك كومپانييالاردىڭ بٸرٸنە بار قارجىمدى سالدىم. بٸراق اقىرىندا اينالامنىڭ بەرٸنە قارىز بولىپ قالدىم», «مەن تەۋەكەلگە باراتىنىمدى بٸلدٸم, بٸراق اقشامدى الىپ كەتە الامىن دەپ ويلادىم», «باسقالاردىڭ تەز ارادا بايىپ جاتقانىنا قاتتى قىزىقتىم, مەنٸڭ دە بايىپ كەتكٸم كەلدٸ...» تەۋەكەلدەردٸڭ بار ەكەنٸن بٸلە تۇرا, ادامدار ەلٸ كٷنگە دەيٸن ەڭبەكپەن, ماڭداي تەرٸمەن قينالىپ تاپقان اقشالارىن قارجى پيراميدالارىنا ويلانباي سالىپ جاتىر. نەگە?
جالپى, قارجى پيراميداسىنىڭ انىقتاماسى قانداي? پيراميدانىڭ بٸرٸنشٸ قاتىسۋشىلارىنىڭ تابىسى كەيٸنگٸ ينۆەستورلاردىڭ قاراجاتى ەسەبٸنەن تٶلەنەتٸن الاياقتىق جٷيەنٸڭ بٸر تٷرٸ. قارجى پيراميداسىنىڭ نەگٸزٸن سالۋشىلار ينۆەستورلارعا ۇزاق ۋاقىت بويى ساقتالۋى مٷمكٸن ەمەس جوعارى تابىسقا ۋەدە بەرەدٸ. بۇل رەتتە پيراميدانىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارى الدىنداعى مٸندەتتەمەلەرٸن ٶتەۋ مٷمكٸن ەمەس ەكەنٸ انىق. اشىق اقپارات كٶزدەرٸنە سٷيەنسەك, بۇل پيراميدانى ويلاپ تاپقان – يتالياندىق-امەريكاندىق چارلز پونتسي. ول ينۆەستورلارعا پوشتا ماركالارى بويىنشا الىپساتارلىق ارقىلى تابىس ٶسەتٸنٸنە ۋەدە بەرٸپ, بيزنەس اشقان.
ەندٸ قازٸرگٸ احۋالدى زەردەلەپ كٶرسەك, قارجى پيراميداسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ بٸرٸنٸڭ ٶتكەنٸنەن حاباردارمىز. ول ەلٸمٸزدەگٸ شاعىن قالالاردىڭ بٸرٸندە تۋعان, ٶسكەن, ەر جەتكەن. جۇمىس ٸزدەپ ەلورداعا كەلگەن ول الدىمەن جالدامالى پەتەر تاۋىپ, ەڭبەك ەتە باستايدى. اتا-اناسىن وسىندا كٶشٸرٸپ الۋدى دا ارماندايتىن. بٸراق جالدامالى جۇمىس پەن تولىق ەمەس جۇمىس كٷنٸ وعان قىسقا مەرزٸمدە قالاعان نەرسەسٸنە قول جەتكٸزۋگە مٷمكٸندٸك بەرمەدٸ.
«مەن كٶپ جۇمىس ٸستەدٸم, بٸراق مەنٸڭ تابىسىم ەلٸ ٷي ساتىپ الۋعا دا جەتپەيتٸن. ال جاس كەزٸڭدە بەرٸنٸڭ بٸردەن بولا قالعانىن قالايسىڭ: پەتەر, جاڭا كٶلٸك جەنە دوستارمەن كافەگە بارۋ, قىدىرۋ... بٸردە ەرٸپتەسٸم مەنٸ بولجانعان ينۆەستيتسييالىق كومپانيياعا قارجى سالۋعا كٶندٸردٸ. شىندىعىندا, بۇل كەدٸمگٸ قارجىلىق پيراميدا بولىپ شىقتى. مەن بارلىق تەۋەكەلدەردٸ تٷسٸندٸم, بٸراق ونىڭ جاقسى جەنە جامان جاقتارىن ٶلشەپ كٶرگەننەن كەيٸن مەن بار اقشامدى سالۋعا شەشٸم قابىلدادىم», - دەدٸ ەر ادام.
استانا تۇرعىنىنىڭ ايتۋىنشا, ول بٸر جىلدىڭ ٸشٸندە جاقسى تابىس تاپقان. سالوننان ەسكٸ كٶلٸگٸن كروسسوۆەرگە اۋىستىرادى, قىمبات كيٸم دٷكەندەرٸ مەن مەيرامحانالاردى ارالاۋعا شاماسى جەتەدٸ. ٶمٸرٸندەگٸ ٶزگەرٸستەردٸ كٶرگەن ونىڭ دوستارى مەن تۋىستارى دا قارجى پيراميداسىنا اقشا سالۋدى ۇيعارعان.
«اقشانىڭ دەمٸن سەزٸنگەندٸكتەن, مەن ودان دا كٶپ پايدا تاپقىم كەلدٸ. قولما-قول اقشا جينادىم, سونىمەن قاتار اتا-انامنان جالعىز باسپانالارىنىڭ كەپٸلٸنە نەسيە الۋدى ٶتٸندٸم. ول جاقتان كەلگەن بارلىق قاراجاتتى قارجى پيراميداسىنا سالدىم. بۇل اقشانى اينالدىرۋعا تولىقتاي سەنگەن بولاتىنمىن. بار ارمانىم – ليۋكس تۇرعىن ٷي كەشەنٸنەن ٷش بٶلمەلٸ پەتەر ساتىپ الۋ ەدٸ. بٸراق بٸر اپتادان كەيٸن مەن كومپانييانىڭ قىزمەتٸن قىسقارتقانىن بٸلدٸم. ياعني, نەسيە اقشاسىن شىعارىپ ٷلگەرمەي جاتىپ پيراميدا قۇلاپ قالدى. سونىڭ سالدارىنان بٸراز قارىزعا دا باتىپ قالعانمىن. سونىمەن قاتار كەيبٸر دوستارىم مەن تۋىستارىم دا نەسيە سۇراپ, اقشا سالىپ ٷلگەرگەن-دٸ, ولار ماعان تەلەفون سوعىپ, اقشالارىن قايتارۋدى تالاپ ەتە باستادى», - دەپ بٶلٸستٸ قارجى پيراميداسىنىڭ قۇربانى.
نەسيەلەرٸنٸڭ بٸر بٶلٸگٸن جابۋ ٷشٸن ول كٶلٸگٸن ساتادى. ەندٸ قازٸر بانكتەردٸڭ پايىزىن تٶلەۋ ٷشٸن ٷش جۇمىس ٸستەيدٸ. بانككە كەپٸلگە قويعان اتا-اناسىنىڭ پەتەرٸنە الاڭداعاندىقتان, ەر ادامنىڭ دەنساۋلىعىندا قيىن پروبلەمالار تۋىنداي باستادى. ٶزٸنٸڭ ايتۋىنشا, قارجىلىق پيراميداعا ينۆەستيتسييا سالۋ كازينودا ويناعانمەن تەڭ: سەتتٸلٸك نەمەسە جوق. ول ٶزٸن باقىتسىز دەپ سانايدى.
نەلٸكتەن ادامدار قارجىلىق پيراميدالاردىڭ قاقپانىنا تٷسەدٸ? ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸمەن ساناسىپ كٶرسەك, اندرەي چەبوتارەۆتٸڭ ايتۋىنشا, الدىمەن ول جەرگە كٸم جەنە نە ٷشٸن اقشا سالىپ جاتقانىن انىقتاۋ كەرەك.
«بٸرٸنشٸ ساناتتاعى ادامدار بۇل پيراميدا ەكەنٸن بٸلە تۇرا ينۆەستيتسييا سالادى. بٸراق ولار اقشانى قۇلدىراماي تۇرىپ الۋعا ٷمٸتتەنەدٸ. ال سحەمانىڭ ابسۋردتىلىعى - ول شىنىمەن دە جۇمىس ٸستەيدٸ, بٸراق باسىندا عانا. ياعني, سولارعا تٶلەمدەر بۇيىرادى. بۇرىن كەلگەندەر پيراميدانىڭ ٶسۋٸنە بايلانىستى پايداعا كەنەلەدٸ. پيراميدا جاڭا قاراجات ەكەلمەي ٶسۋٸن توقتاتقاندا, ول قۇلايدى. سوندىقتان كٶپتەگەن ادامدار ونى شىعارىپ الۋعا ۋاقىت تابامىن دەگەن ٷمٸتپەن اقشا سالادى. بٸراق بۇل – ٶتە قاۋٸپتٸ ينۆەستيتسييا تٷرٸ, بۇعان تولىق سەنٸمدٸمٸن.
ەكٸنشٸ تيپتەگٸ ادامدار – تەز بايىپ كەتكٸسٸ كەلەتٸندەر. مەنٸڭ جەكە پٸكٸرٸمشە, بۇل تيپتەگٸ ادامدار پيراميدالىق سحەمانى تاڭداۋدان گٶرٸ بانكتٸك دەپوزيتتٸ تاڭداۋدا ۇقىپتىلىق تانىتادى. ياعني, 15 پايىزدىق تابىس ٷشٸن ولار بانك مەنەدجەرٸنە سەنٸمدٸلٸك پەن كەپٸلدٸكتەر تۋرالى كٶپتەگەن سۇراقتار قويۋعا دايىن. بٸراق ولار 200-400 پايىز پايدا ۋەدە ەتكەندە نەگە ەكەنٸ بەلگٸسٸز, سەنەدٸ», - دەيدٸ مامان.
قارجى ساراپشىسىنىڭ سٶزٸنە قاراعاندا, مۇنداي پايدانى قور نارىعىندا جەنە كريپتوۆاليۋتا نارىعىندا شىنىمەن تابۋعا بولادى.
«مىنانى تٷسٸنٸپ الۋ كەرەك, كٸرٸستٸلٸك نەعۇرلىم جوعارى بولسا, تەۋەكەل سوعۇرلىم جوعارى بولادى. ەگەر كٸرٸستٸلٸك جٷزدەگەن پايىزبەن ٶلشەنسە, وندا سٸز بەرٸن جوعالتىپ, ەلٸ دە قارىز بولىپ قالۋ قاۋپٸ بار. وعان قوسا, بۇل كازينو ەمەس. اكتسييا نارىعى تەجٸريبە مەن بٸلٸمدٸ تالاپ ەتەدٸ. سونىمەن قاتار مەن وسىنداي جولمەن ينۆەستيتسييا سالا الاتىن كٶپتەگەن ادامداردى بٸلەمٸن, ٶيتكەنٸ ولاردىڭ تەجٸريبەسٸ مەن بٸلٸمٸ بار. بٸراق سونىمەن بٸرگە ولاردىڭ پورتفوليوسىنىڭ ورتاشا تابىستىلىعى ەلٸ دە سونشالىقتى جوعارى ەمەس», - دەدٸ اندرەي چەبوتارەۆ.
پسيحولوگ ولگا سولونەنكو بولسا, ەلەۋمەتتٸك ينفانتيليزمنەن زارداپ شەگەتٸن جەنە كٶبٸنەسە ٶزٸن يدەالداندىراتىن ادامدار قارجىلىق پيراميدالاردىڭ قاقپانىنا جيٸ تٷسەدٸ دەپ سانايدى.
«مۇنداي ادامداردىڭ پسيحولوگييالىق ەرەكشەلٸگٸ بٸرنەشە قاسيەتتەردەن تۇرادى. بۇل سەنٸم, تەۋەكەلشٸل جەنە ەلەۋمەتتٸك ينفانتيليزم, ياعني ٶزٸنٸڭ جەنە وتباسىنىڭ الدىنداعى ماتەريالدىق جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ تٶمەن دەڭگەيٸن بٸلدٸرەدٸ. مۇنداي ادامدار ٶزدەرٸنٸڭ پروبلەمالارىمەن بەتپە-بەت كەلگەن كەزدە سىني باعالاۋدى قولدانبايدى. بايۋدىڭ ٶزٸندٸك فانتازيياسىنا كٸرٸپ كەتكەن. ولاردىڭ ٶزٸنە دەگەن سىندارلى كٶزقاراسى دامىماعان. ولار ٶزٸن, جولىن, تابىسقا قالاي جەتۋگە بولاتىنى تۋرالى جالعان يدەيالاردى سٸڭٸرٸپ العان. ولار از شىعىنمەن تەز نەتيجەگە جەتۋدٸ قالايدى. ياعني, باي بولۋ ٷشٸن ەڭ از كٷش-قۋاتىن جۇمساۋعا ەزٸر», – دەپ تٷسٸندٸردٸ مامان.
پسيحولوگ مارييا اراپوۆا قارجىلىق پيراميدالارعا قاتىسۋشىلاردىڭ كٶپشٸلٸگٸنٸڭ باستارىندا قولايسىز ٶمٸرلٸك ستسەناريي بولۋى مٷمكٸن دەگەن پايىمدا.
«ەريك بەرننٸڭ قاعيداسىنا سەيكەس, ٶمٸرلٸك ستسەنارييلەردٸڭ ٷش سيپاتتاماسى بار بار: جەڭٸمپاز, جەڭٸمپاز ەمەس جەنە جەڭٸلگەن. ال جەڭٸلگەن ستسەنارييٸ بار ادامدار كٶبٸنەسە ٶمٸردە كٶنەتٸن نەمەسە جەڭٸلەتٸن جاعدايلاردى تاڭدايدى. مىسالى, بالا كەزٸندە اتا-اناسى «جەتٸستٸككە جەتە المايسىڭ» دەپ ايتقان بالالار ەسەيگەندە جەڭٸلمەيتٸندٸكتەرٸن دەلەلدەۋ ٷشٸن بەرٸن جاساي الادى. نەمەسە ادامنىڭ تەورييالىق ويلاۋى بولماسا, ول دا قارجىلىق قيىن جاعدايعا تٷسەدٸ. ەدەتتە بۇل مەكتەپتە بٸلٸم الماعان ادامدار توبىنان بولۋى مٷمكٸن. سونىمەن قاتار ٷزدٸك وقيتىندار دا بار, مىسالى, باعا قۋىپ, اقپاراتتىڭ ماعىناسىن تٷسٸنبەي, جاي عانا قيىندىققا تاپ بولىپ قالدى», - دەپ قورىتىندىلادى ساراپشى.
قارجى پيراميداسىنا قالاي تٷسپەۋگە بولادى? قارجى تالداۋشىسى اندرەي چەبوتارەۆ قارجىلىق پيراميدا بار ەكەنٸن تٷسٸنۋگە بولاتىن ٷش نەگٸزگٸ بەلگٸنٸ اتادى.
«بٸرٸنشٸدەن, بۇل ليتسەنزييانىڭ بولۋى. سٸزدٸڭ اقشاڭىزدى تارتاتىن كومپانييانىڭ ليتسەنزيياسى بولۋى كەرەك. ەگەر ول بولماسا, بۇل ونىڭ الاياق ەكەنٸ تۋرالى ويلاۋعا ٷلكەن مٷمكٸندٸك. ليتسەنزييانى ەرقاشان قايتا تەكسەرۋ كەرەك. دەل وسى قاعازدى شىعارعان قارجى رەتتەۋشٸسٸنٸڭ ۆەب-سايتىنا ٷڭٸلٸڭٸز, فوتوسۋرەتتەرگە, سكرينشوتتارعا سەنبەڭٸز. سايتقا كٸرٸپ, تەكسەرگەنٸڭٸز دۇرىس. ەگەر كومپانييا ينۆەستيتسييالىق كومپانييا بولسا, وندا ليتسەنزييا ارنايى قاراجات تارتۋعا ارنالعان بولۋى تيٸس.
ەكٸنشٸدەن, ەگەر كومپانييا سٸزگە ساۋدا-ساتتىققا, قور نارىعىنا, اكتسييالارعا, وبليگاتسييالارعا, التىنعا, كريپتوۆاليۋتالارعا – كەز كەلگەن نەرسەگە قاتىستى قۇرالداردا تابىستىلىققا كەپٸلدٸك بەرسە, وندا ول انىق الاياقتار. بۇل نارىقتا كەپٸلدٸكتەر جوق جەنە ەشقاشان بولمايدى. نارىق 500 پايىزعا كٶتەرٸلۋٸ نەمەسە قۇلدىراۋى مٷمكٸن جەنە ەشكٸم سٸزگە تۇراقتى پايدا كەپٸلدٸگٸن بەرە المايدى.
ٷشٸنشٸدەن, ەگەر ولار سٸزدٸڭ ينۆەستيتسيياڭىزدى كارتاداعى ٷشٸنشٸ تۇلعالارعا نەسيەلەۋدٸ سۇراسا, باسىڭىزدى الا قاشىڭىز. مىسالى, باسقا بانكتەگٸ جەكە شوتقا اۋدارىم جاساۋدى ۇسىنۋى مٷمكٸن. ينۆەستيتسييالىق كومپانييا سٸزدەن ەشقاشان قولما-قول اقشا نەمەسە كريپتو الىپ كەلۋٸڭٸزدٸ سۇرامايدى. ولار سٸزگە ٶز شوتتارىن اشادى, سوندا سٸز ٶزٸڭٸز اقشا اۋداراسىز. ايتپاقشى, كريپتومەن بۇل قىزىق, ٶيتكەنٸ ول تەك الاياقتاردى قورعايدى. ولار كريپت بەرۋ ارقىلى سٸزگە اقشا ۇستاتپايدى. ال قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى بويىنشا كريپت تٶلەم قۇرالى بولىپ تابىلمايدى. سوندىقتان ولارعا سٸز ٶزٸڭٸزدەن اقشا ۇرلاعانىن دا دەلەلدەي المايسىز», - دەدٸ قارجى ساراپشىسى.
قارجى مونيتورينگٸ اگەنتتٸگٸ كومپانييادا قارجىلىق پيراميدا بەلگٸلەرٸن تەكسەرۋگە كٶمەكتەسەتٸن Telegram بوتىن ەزٸرلەگەن. وندا كٸرۋ ارقىلى كەز كەلگەن كومپانييانىڭ قۇجاتتارىن تەكسەرۋگە بولادى.
«پايدالانۋشى تەك كومپانييانىڭ ۆەب-سايتىنا, ۇيىمىنا, Instagram پاراقشاسىنا, ۆكونتاكتە توبىنا نەمەسە Telegram ارناسىنا سٸلتەمە ەنگٸزۋٸ كەرەك. ەگەر كومپانييادا قارجىلىق پيراميدا بەلگٸلەرٸ بولسا جەنە بۇل سٸلتەمە كيبەرقاداعالاۋ جٷيەسٸ ارقىلى بۇعاتتالعان بولسا, پايدالانۋشىعا بۇل تۋرالى دەرەۋ حابارلانادى ال ەگەر كومپانييا ينۆەستيتسييالىق نارىقتىڭ ادال سۋبەكتٸسٸ بولسا, تيٸستٸ جاۋاپ تالداۋدان كەيٸن جٸبەرٸلەدٸ. سونىمەن قاتار, سٸزگە تابىس ۇسىناتىن كومپانييانى بسن ارقىلى تەكسەرۋگە بولادى. Telegram مەسسەندجەرٸندەگٸ بٸر اككاۋنتتان كٷنٸنە 5-تەن كٶپ ەمەس سۇرانىس جٸبەرۋگە بولادى», - دەپ حابارلادى قارجىلىق مويتورينگ اگەنتتٸگٸنٸڭ باسپاسٶز قىزمەتٸ.
پسيحولوگييالىق تۇرعىدان العاندا, قارجىلىق پيراميداعا تٷسٸپ قالماۋ ٷشٸن ساراپشىلار ٶمٸر سالتىڭىزدى ٶزگەرتۋگە, كٶپ ادام جينالاتىن ٸس-شارالارعا بارۋدى توقتاتۋعا كەڭەس بەرەدٸ.
«ەگەر سٸز وسىنداي كٷمەندٸ كومپانييالارعا ينۆەستيتسييا سالۋعا نيەتٸڭٸز بار ەكەنٸن سەزسەڭٸز, وندا سٸزدٸ سول جەرگە شاقىراتىندارمەن ارالاسۋدى توقتاتىڭىز. باسقالار تۋرالى بەينەلەردٸ كٶرۋدٸ توقتاتۋ ٷشٸن بارلىق ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردٸ جويىڭىز. باسقا ادامداردىڭ ٶمٸرٸنە قىزىعۋعا دا جول بەرمەڭٸز. ەگەر ادام بٸر رەت وسىنداي جاعدايعا تاپ بولسا, وندا ول نەنٸ تٷزەتۋ كەرەكتٸگٸن ويلاۋى كەرەك. مٷمكٸن سٸزگە تٸلدەردٸ ٷيرەنٸپ, شاحمات ويناپ, سۋرەت سالىپ, كەيبٸر عىلىمداردى مەڭگەرۋ كەرەك شىعار», - دەپ قوستى پسيحولوگ مارييا اراپوۆا.
قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتٸگٸنٸڭ باسپاسٶز قىزمەتٸنٸڭ مەلٸمەتٸنشە, 2022 جىلى 29 قارجى پيراميداسى جويىلعان. جەبٸرلەنۋشٸلەرگە 8,3 ميلليارد تەڭگە شىعىن ٶتەلدٸ. 15 ٸس بويىنشا ٷكٸم شىعارىلىپ, 23 ادام سوتتالدى.
«ازاماتتاردىڭ الاياقتىق سحەمالارعا تارتىلۋىنىڭ الدىن الۋ ٷشٸن ولاردىڭ قىزمەتٸن جارنامالايتىن 13 مىڭ ينتەرنەت-سٸلتەمەلەر مەن اككاۋنتتار بۇعاتتالدى. قازٸردٸڭ ٶزٸندە تارتىلعان ازاماتتارعا 19 مىڭ ەسكەرتۋ حابارلاماسى جٸبەرٸلدٸ, بۇل 15 مىڭ ازاماتتىڭ فينپيراميدالىق شوتتارعا جازىلۋدان باس تارتۋىنا ىقپال ەتتٸ», - دەپ حابارلايدى ۆەدومستۆو.
https://dalanews.kz/sadak/89326-turkiiadagy-prezidenttik-saylau-zheng
https://dalanews.kz/news/89318-almatyda-65-myngnan-astam-bala-tegin-uyir
https://dalanews.kz/del-qazir/89338-barlyq-is-aynalyp-kelip-aliiaga-tirele
