جەلتوقساندا قازاقستانداعى تۇتىنۋشىلىق سەنٸم يندەكسٸ قاراشاداعى قۇلدىراۋدان كەيٸن 104,8 پۋنكتتٸ قۇراپ, ايتارلىقتاي قالپىنا كەلگەنٸن كٶرسەتتٸ, بۇل زەرتتەۋدٸڭ بٷكٸل ۋاقىتىنداعى ەكٸنشٸ ەڭ جوعارى كٶرسەتكٸش بولدى. رەسپوندەنتتەردٸڭ كٶڭٸل-كٷيٸ بارلىق بەس قوسالقى يندەكس بويىنشا جاقسارعان. ايتا كەتەيٸك, 2024 جىلى تۇرعىنداردىڭ تۇتىنۋشىلىق سەنٸمٸ 0,1 پۋنكتە عانا ارتىپ, بار-جوعى 0,1 پۋنكتكە عانا ٶسۋمەن (2023 جىلعى جەلتوقسانداعى كٶرسەتكٸشكە قاتىستى 2024 ج. جەلتوقسان كٶرسەتكٸشٸ) ٶزگەرگەن جوق دەۋگە بولادى. تۇتاستاي العاندا, قازاقستاندىقتار جەكە ماتەريالدىق جاعداي مەسەلەسٸندە پەسسيميستٸك كٶڭٸل-كٷيگە اۋدى, بٸراق بۇل ٸرٸ ساتىپ الۋلار ٷشٸن قولايلى جاعدايلاردى باعالاۋدىڭ جاقسارۋىمەن ٶتەلدٸ.
كەلەسٸ 12 ايدىڭ كٶكجيەگٸندە جەكە ماتەريالدىق جاعدايدىڭ ٶزگەرۋٸ بولجامىنىڭ قوسالقى يندەكسٸ 4,5 پۋنكتكە قالپىنا كەلٸپ, 132,5 پۋنكت بولعان قازان دەڭگەيٸنە قايتا ورالدى. ماتەريالدىق جاعدايىمىز جاقسارادى دەپ سانايتىنداردىڭ ٷلەسٸ قاراشاداعى 47,2% -دان جەلتوقساندا 50,8% -عا دەيٸن ٶستٸ. بٸراق 2023 جىلدىڭ سوڭىمەن سالىستىرعاندا بۇل كٶرسەتكٸش ايتارلىقتاي تٶمەن بولىپ شىقتى. وسىدان بٸر جىل بۇرىن وپتيميستەردٸڭ ٷلەسٸ 53% -دى قۇراعان بولاتىن.
ٶڭٸرلٸك جوسپاردا جەكە ماتەريالدىق جاعدايداعى ٶزگەرٸستەردٸڭ بولجامى بويىنشا وپتيميزمنٸڭ ەڭ كٶپ ۇلعايۋى قىزىلوردا جەنە باتىس قازاقستان وبلىستارىندا بايقالادى, وندا وڭ جاۋاپتاردىڭ ٷلەسٸ تيٸسٸنشە 13 جەنە 11 پ.پ. ٶستٸ. نەتيجەسٸندە دەل وسى وڭتٷستٸك وبلىستىڭ ٶكٸلدەرٸ جەلتوقسان ايىندا ەڭ جاقسى نەتيجە كٶرسەتتٸ. سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ تۇرعىندارى ەڭ ناشار دەپ جاۋاپ بەردٸ, وندا تاياۋداعى 12 ايدا جەكە ماتەريالدىق جاعدايدى جاقسارتۋدى بولجايتىنداردىڭ ٷلەسٸ 37,6% -دى عانا قۇرادى. بۇل رەتتە كٶرسەتكٸش قاراشا ايىمەن سالىستىرعاندا 8,3 پ.پ. تٶمەندەدٸ.
ٸرٸ ساتىپ الۋلاردىڭ قولايلىلىعىن باعالاۋدىڭ قوسالقى يندەكسٸ قاراشامەن سالىستىرعاندا 4,1 پۋنكتكە قالپىنا كەلٸپ, 74 پۋنكتكە جەتتٸ. بۇل نەتيجە سوڭعى 4 ايدا ٷزدٸك بولىپ شىقتى جەنە 2023 جىلدىڭ سوڭىنداعى كٶرسەتكٸشتەن 3,3 پۋنكتكە اسىپ تٷستٸ. ٸرٸ ساتىپ الۋلار ٷشٸن اعىمداعى جاعدايلاردى قولايلى دەپ سانايتىن قازاقستاندىقتاردىڭ ٷلەسٸ 30-دان 31,8%-عا دەيٸن ٶستٸ. بۇل رەتتە بٸر جىل بۇرىن بۇل كٶرسەتكٸش 29,3%-عا عانا جەتكەن بولاتىن.
ٶڭٸرلٸك بٶلٸنٸستە ەڭ ايتارلىقتاي جاقسارۋدى باتىس قازاقستان وبلىسى كٶرسەتتٸ, وندا وڭ جاۋاپتاردىڭ ٷلەسٸ 19,7%-دان 37%-عا دەيٸن ٶستٸ. دەگەنمەن, جەلتوقساندا ماڭعىستاۋ وبلىسى 39,6% كٶرسەتكٸشپەن كٶش باستادى, بۇل قاراشا ايىنا قاراعاندا 11%-عا جوعارى. سونداي-اق, ايتارلىقتاي ايلىق جاقسارۋ قوستاناي, اتىراۋ جەنە اباي وبلىستارىندا تٸركەلەدٸ, وندا وپتيميستەردٸڭ وسىنداي ٷلەسٸنٸڭ ٶسۋٸ 6-8 پ.پ. قۇرادى. ەكٸنشٸ جاعىنان, ەڭ ناشار نەتيجەنٸ جەتٸسۋ وبلىسىنىڭ رەسپوندەنتتەرٸ كٶرسەتتٸ, وندا وڭ جاۋاپتاردىڭ ٷلەسٸ 22,4% -دى عانا قۇرادى, بۇل ورتاشا رەسپۋبليكالىق كٶرسەتكٸشتەن ايتارلىقتاي تٶمەن.
ەكٸنشٸ اي قاتارىنان قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ ينفلياتسييالىق باعاسى ٶسٸمدٸ كٶرسەتٸپ وتىر. ٶتكەن ايدىڭ كٶكجيەگٸندە رەسپوندەنتتەردٸڭ 42,6% (قاراشادا – 40,9%) باعانىڭ كٷشتٸ ٶسۋٸن كٶرسەتتٸ. ال جىل كٶكجيەگٸندە باعانىڭ تەز ٶسۋٸن بايقاعانداردىڭ ٷلەسٸ وسىعان ۇقساس قارقىنمەن ٶستٸ: قاراشاداعى 49,9%-دان سوڭعى دەرەكتەردٸ جيناۋ سەتٸندە 52,4% -عا دەيٸن. دەگەنمەن ٶتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ينفلياتسييا بٸرشاما جوعارى بولعان كەزدە بۇل كٶرسەتكٸشتەر 5-6 پ.پ. تٶمەندەدٸ.
ال قازاقستاندىقتاردىڭ ينفلياتسييالىق بولجامدارى قاراشاداعى جىلدىق ماكسيمۋمداردان كەيٸنگٸ باعالاۋلارعا قاراعاندا تٶمەندەگەنٸن كٶرسەتتٸ. بٸر ايدىڭ كٶكجيەگٸندە باعانىڭ كٷشتٸ ٶسۋٸن كٷتەتٸن ادامداردىڭ ٷلەسٸ 30,6%-دان 24,7%-عا دەيٸن كٷرت تٶمەندەدٸ, ال كەلەسٸ 12 ايدىڭ كٶكجيەگٸندە باعانىڭ ٶسۋٸن كٷتەتٸندەردٸڭ ٷلەسٸ قاراشا ايىنداعى 27,5% -دان سوڭعى پٸكٸرتەرٸم سەتٸندەگٸ 25,6%-عا دەيٸن تٶمەندەدٸ.
قر ۇلتتىق بانكٸنٸڭ ينفلياتسييالىق باعالاۋ جەنە كٷتۋلەر بويىنشا وسىنداي زەرتتەۋٸ كٷتۋلەر مەسەلەسٸندە ەمەس, باعالاۋ مەسەلەسٸندە ۇقساس ديناميكانى كٶرسەتتٸ. ۇسىنىلعان دەرەكتەرگە سەيكەس باعانىڭ كٷشتٸ ٶسۋٸن كٷتەتٸندەردٸڭ ٷلەسٸ بٸر جىل ٸشٸندە 22%-دان 30,2%-عا دەيٸن كٷرت ارتتى. ال بٸر ايدىڭ كٶكجيەگٸندە وسىعان ۇقساس كٶرسەتكٸش 27,1%-دان 32,8%-عا دەيٸن ٶستٸ. بۇل كٶرسەتكٸشتٸڭ ەكەۋٸ دە 2022 جىلدىڭ جەلتوقسانىنان بەرٸ ەڭ جوعارى كٶرسەتكٸش بولىپ وتىر. ينفلياتسييالىق باعالار دا اناعۇرلىم ايتارلىقتاي ٶسٸمدٸ كٶرسەتتٸ. ەگەر باعانىڭ ٶسۋٸن باعالاۋ بويىنشا سوڭعى ايدا رەسپوندەنتتەر ٷلەسٸ 32,4%-دان 37,8%-عا دەيٸن ٶسكەن بولسا, باعانىڭ جىلدام ٶسۋٸن كٶرسەتەتٸندەردٸڭ ٷلەسٸ الدىڭعى 12 ايدا 40,2%-دان 45%-عا دەيٸن ٶستٸ.
جەكەلەگەن تاۋارلار مەن قىزمەتتەردٸڭ ٸشٸندە قازاقستاندىقتاردىڭ كٶبٸسٸن ازىق-تٷلٸك باعاسىنىڭ ايتارلىقتاي ٶسۋٸن الاڭداتۋدا. حالىقتىڭ پٸكٸرٸنشە, ەڭ كٶپ قىمباتتاعان توپ-4 تاۋار قاتارىنان ون التىنشى اي بويى ٶزگەرٸسسٸز قالىپ وتىر. وعان «ەت جەنە قۇس», «سٷت جەنە سٷت ٶنٸمدەرٸ», «نان جەنە نان-توقاش ٶنٸمدەرٸ» جەنە «كٶكٶنٸستەر مەن جەمٸستەر» ساناتتارى كٸرەدٸ. جوعارىدا اتالعان بارلىق ٶنٸمدەر باعاسىنىڭ كٷشتٸ ٶسۋٸن بايقاعان ادامداردىڭ ٷلەسٸ قاراشامەن سالىستىرعاندا ورتا ەسەپپەن 1,9 پايىزدىق پۋنكتكە ٶستٸ, بۇل ينفلياتسييالىق باعالاۋ ساۋالناماسىنا سەيكەس كەلەدٸ. نان جەنە نان-توقاش ٶنٸمدەرٸ باعاسىنىڭ كٷشتٸ ٶسۋٸن اتاپ ٶتكەندەر ٷلەسٸ 21,1% - دان 23,6%-عا دەيٸن ەدەۋٸر ٶستٸ. سوعان قاراماستان ٶسۋ قارقىنىن (4-5 پ.پ.) مىناداي تاۋارلار كٶرسەتتٸ: ٶسٸمدٸك مايى, ۇن جەنە كوفە مەن شاي. رەسمي ستاتيستيكاعا سەيكەس نان باعاسى جەلتوقساندا ا/ا 0,2% عانا, ال ٶسٸمدٸك مايىنىڭ باعاسى ەلەۋلٸ ا/ا 2,9%-عا ٶستٸ. سونىمەن قاتار, كوفە باعاسىنىڭ ەدەۋٸر ايلىق ٶسٸمٸن – ا/ا 0,8% اتاپ ٶتەيٸك.
قازاقستاندىقتاردىڭ دەۆالۆاتسييالىق بولجامدارى قاتارىنان ٷشٸنشٸ اي ٶسٸپ كەلەدٸ جەنە بٸر ايدا دوللار باعامىنىڭ 1,5% -عا ٶسۋٸ مەن جاڭا ماكسيمۋمدارعا قول جەتكٸزۋ اياسىندا زەرتتەۋدٸڭ بارلىق ۋاقىتىنداعى رەكوردتىق مەندەرٸن جاڭارتتى. ساۋالناما قورىتىندىسى بويىنشا تەڭگەنٸڭ ەلسٸرەۋٸن كٷتٸپ وتىرعان قازاقستاندىقتاردىڭ ٷلەسٸ 60,7-تەن 64,2%-عا دەيٸن ٶستٸ. ال اي كٶكجيەگٸندە – 44,9-دان 46,1%-عا دەيٸن. ايتا كەتەيٸك, 2023 جىلعى جەلتوقسانمەن سالىستىرعاندا پەسسيميستەر ٷلەسٸ بٸرٸنشٸ سۇراق بويىنشا 12,4 پ.پ., ەكٸنشٸ سۇراق بويىنشا 15,4 پ.پ. ٶستٸ.
وسىلايشا, جەلتوقساندا ينفلياتسييالىق باعالار مەن كٷتۋلەردٸڭ ديناميكاسى قاراشا, قىركٷيەك جەنە تامىز ايلارىنان كەيٸن بٷكٸل ٶڭٸر بويىنشا وڭ رەڭكتە بولدى. ايتا كەتەيٸك, ينفلياتسييالىق كٶڭٸل-كٷي كەم دەگەندە بۇرىنعى دەڭگەيدە قالدى نەمەسە ٶڭٸردە سەل جاقساردى. قازاقستاندا قاراشا ايىندا كٶپ ايلىق ماكسيمۋمداردان كەيٸن ينفلياتسييالىق كٷتۋلەر ايتارلىقتاي تٶمەندەدٸ. ەكٸنشٸ جاعىنان, ينفلياتسييالىق باعالاۋ شامالى تٶمەندەۋٸن جالعاستىردى.
ورتالىق ازييا ەلدەرٸندەگٸ دەۆالۆاتسييالىق كٷتۋلەر قازاقستاننان باسقا, تۇتاستاي العاندا تٶمەندەگەنٸن كٶرسەتتٸ, وندا دوللاردىڭ تەڭگەگە قاتىستى باعامىنىڭ جاڭا تاريحي رەكوردتارى اياسىندا ٷشٸنشٸ اي قاتارىنان اتالعان كٷتۋلەردٸڭ ٶسۋٸ جالعاسۋدا. كٶرسەتكٸشتەر بٸزدٸڭ زەرتتەۋٸمٸزدٸڭ بارلىق ۋاقىتىنداعى رەكوردتاردى جاڭارتتى.
ورتالىق ازييانىڭ تٶرت ەلٸ حالقىنىڭ تۇتىنۋشىلىق سەنٸمٸن زەرتتەۋدٸڭ ون سەگٸزٸنشٸ تولقىنى جالپى العاندا مەملەكەتتەر مەن نەگٸزگٸ مەسەلەلەر بٶلٸنٸسٸندە سالىستىرمالى تٷردە وڭ نەتيجەلەر كٶرسەتتٸ. ەكٸ ەلدە تۇتىنۋشىلىق سەنٸمدٸلٸكتٸڭ بەيتاراپ ديناميكاسى بايقالادى, ال باسقا ەكەۋٸندە ٶسۋ دە, تٶمەندەۋ دە ورىن الۋدا.
ٶتكەن 2024 جىل ٶڭٸر ٷشٸن اسا جاقسى اياقتالمادى, ٶيتكەنٸ ەكٸ ەل تۇتىنۋشىلىق سەنٸمنٸڭ تٶمەندەگەنٸن كٶرسەتتٸ. ەگەر تەجٸكستان نەتيجەلەرٸنٸڭ قۇلدىراۋى اسا كٷرت بولماسا, ٶزبەكستاندا تۇرعىندار سەنٸمٸنٸڭ تٶمەندەۋٸ اناعۇرلىم ايقىن بايقالدى. قىرعىزستاندىقتاردىڭ كٶڭٸل-كٷيٸنٸڭ كٷرت جاقسارۋى جاعدايىندا بۇل ٶزبەكستاننىڭ ەلدەر رەيتينگٸندە ەكٸنشٸ ساتىدان ايىرىلۋىنا ەكەلدٸ. ال قازاقستان سوڭعى ورىنعا يە بولا وتىرىپ, جالپى العاندا بەيتاراپ جىلدىق ديناميكانى كٶرسەتۋدٸ جالعاستىرۋدا. ايتا كەتەيٸك, جالپى العاندا, بارلىق تٶرت ەل جىلدى وڭ ايماقتا اياقتادى, جالپى العاندا, تۇرعىنداردىڭ وڭ جاۋاپتارى بۇل ايىرما ەلەۋسٸز بولىپ تابىلاتىن قازاقستاننان باسقا ايتارلىقتاي باسىم. ينفلياتسييالىق كٶڭٸل-كٷيگە كەلەتٸن بولساق, ولار جازدىڭ سوڭىندا بٷكٸل ايماق بويىنشا ايتارلىقتاي ناشارلادى. ەسٸرەسە ينفلياتسييالىق كٷتۋلەر 2023 جىلمەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي ٶستٸ. 2024 جىلى دەۆالۆاتسييالىق كٷتۋلەر ورتاشا ەسەپپەن بەيتاراپ ديناميكانى كٶرسەتتٸ. ەگەر قازاقستان مەن تەجٸكستاندا ٶسٸم بايقالسا, وندا باسقا ەكٸ ەلدە تۇرعىندار 2023 جىلدىڭ سوڭىنا قاراعاندا ەلدەقايدا وپتيميستٸك بولىپ شىقتى.
دانييار ورازباەۆ, Freedom Finance Global ساراپشىسى:
– 2024 جىلدىڭ سوڭعى ايى ينفلياتسييا جەنە ۇلتتىق ۆاليۋتالاردىڭ ەلسٸرەۋٸ بويىنشا ورتالىق ازييا ەلدەرٸ ٷشٸن ورتاشا وڭ بولدى. قازاقستاندا قاراشاداعى تٶمەندەۋدەن كەيٸن تۇتىنۋشىلىق سەنٸم يندەكسٸنٸڭ قالپىنا كەلۋٸ تٸركەلدٸ. نەتيجەسٸندە 2024 جىل قازاقستان ٷشٸن بەيتاراپ اياقتالدى. تۇتىنۋشىلار بٸر جىل بۇرىنعى جاعدايعا قاراعاندا ٸرٸ ساتىپ الۋلار ٷشٸن قولايلى جاعدايعا سەنٸمدٸلٸك تانىتتى. ەكٸنشٸ جاعىنان, 12 ايعا بولجام سەل ناشارلادى. ٶزبەكستاندا قاراشا ايىنىڭ ەلسٸزدٸگٸنەن كەيٸن ايلىق ديناميكا بەيتاراپ بولدى. جالپى العاندا, 2024 جىلى ٶزبەكستانداعى تۇتىنۋشىلىق سەنٸم ەدەۋٸر تٶمەندەپ, قىرعىزستانعا شارتتى رەيتينگتٸڭ ەكٸنشٸ پوزيتسيياسىن بەردٸ. ٶزبەكستاندىقتار بارلىق بەس مەسەلە بويىنشا بارلىق جەردە وپتيميزمنٸڭ ازايعانىن كٶرسەتتٸ. ەل تۇرعىندارى الداعى 12 ايدا جەكە ماتەريالدىق جاعدايىنىڭ جاقساراتىنىنا سەنٸمدٸ. جالپى العاندا, بٸر جىل ٸشٸندە جەكە ماتەريالدىق جاعدايدىڭ دا, ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ دا ناقتى جاقسارۋىن وڭ باعالايتىن رەسپوندەنتتەردٸڭ ٷلەسٸ ازايدى.
قىرعىزستاندا جەلتوقسان ايىندا CCI قاراشا ايىندا جاقسى ٶسٸمنەن كەيٸن بەيتاراپ ديناميكا كٶرسەتتٸ. نەتيجەسٸندە ٶتكەن جىل قىرعىزستان ٷشٸن جاعىمدى بولدى, ٶيتكەنٸ 2023 جىلعا قاراعاندا تۇرعىندار جوعارى تۇتىنۋشىلىق سەنٸم كٶرسەتٸپ وتىر. ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ, سونداي-اق ٸرٸ ساتىپ الۋلار ٷشٸن جاعدايلاردىڭ جاقسارعانىن بايقاعان ادامدار سانى دا ٶتكەن جىلعى كٶرسەتكٸشكە قاراعاندا ەدەۋٸر جوعارى. جالپى العاندا, قىرعىزستاندىقتاردىڭ كٶبٸسٸ جەكە ماتەريالدىق جاعداي بويىنشا دا, ەكونوميكا بويىنشا دا وڭ بولجامدارعا يە. نەتيجەسٸندە قىرعىزستان جىلدى ورتالىق ازييادا ەكٸنشٸ ساتىدا اياقتايدى.
CCI بويىنشا ايماقتىق كٶشباسشى – تەجٸكستاندا جەلتوقسان ايىندا تۇتىنۋشىلىق سەنٸم تٶمەندەدٸ. جالپى العاندا 2024 جىلى يندەكستٸڭ ايتارلىقتاي تٶمەندەۋٸ ورىن الدى. دەگەنمەن, تەجٸكستاننىڭ جەلتوقسانداعى قۇلدىراۋعا قاراماستان, وزۋى ەلٸ دە ايتارلىقتاي. ايتا كەتەيٸك, ول كەزدە, جالپى ٶتكەن جىلداعىداي ٸرٸ ساتىپ الۋلار ٷشٸن قولايلى جاعداي دەپ ساناعان ەل تۇرعىندارىنىڭ سانى ايتارلىقتاي ازىراق. ونىڭ ٷستٸنە ٷش كٶرسەتكٸشتٸڭ جىلدىق ديناميكاسى بٸردەن وڭ بولدى, بٸراق جوعارىدا اتالعان مەسەلە بويىنشا وپتيميزمنٸڭ كٷشتٸ جەنە كٷرت تٶمەندەۋٸ جالپى تۇتىنۋشىلىق سەنٸمدٸ تٶمەندەتٸپ جٸبەردٸ.
قازاقستان مەن ٶزبەكستاندا ساراپشىلار حالىق سانىنا شامالاس اي سايىن 3 600, قىرعىزستاندا 1 600 جەنە تەجٸكستاندا 1 200 ساۋالنامادان جينايدى. زەرتتەۋلەر ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن ەلدەرٸندە تۇتىنۋشىلىق سەنٸمدٸلٸك يندەكستەرٸن الۋ ٷشٸن پايدالانىلاتىن جەنە United Research Technologies Group كومپانيياسى جەرگٸلٸكتٸ مٸندەتتەرگە بەيٸمدەلگەن ەدٸسناماعا نەگٸزدەلەدٸ. دەرەكتەردٸ جيناۋ ەدٸسٸ – تەلەفون ارقىلى سۇراۋ. پٸكٸرتەرٸم ساۋالناماسى بەيٸمدەندٸرٸلگەن, زەرتتەۋ رەسپوندەنتتەردٸڭ انا تٸلٸندە جٷرگٸزٸلەدٸ.
