ەدەتتە بٸزدەر «قازاقستان مۇنايلى ەل, مۇناي حيميياسىن دامىتۋىمىز كەرەك» دەپ جٷرگەندە, مۇنايدىڭ دا شەتٸ كٶرٸنٸپ قالعانى جاسىرىن ەمەس. ناقتى بارلاۋ جۇمىستارىنا نازار اۋدارساق, الداعى 50-60 جىلدا مۇنايدىڭ دا تٷبٸ كٶرٸنۋٸ بەك مٷمكٸن. قازىنالى قازاق جەرٸنٸڭ جەر قويناۋىندا مۇنايدان گٶرٸ كٶمٸردٸڭ مول قورى بار. ماماندار ونى 500-600 جىلعا دەيٸن الاڭسىز ٶندٸرۋگە بولاتىنىن العا تارتۋدا. بٸراق قازٸر تٶرتكٷل دٷنيە باياعىداي كٶمٸر جاعىپ, قۋات كٶزٸن ٶندٸرۋدەن باس تارتىپ جاتقانى بەلگٸلٸ. مۇنداي جاعدايدا كٶمٸردٸ تەك قانا وتىن-ەنەرگەتيكا كٶزٸ رەتٸندە ەستە پايدالانۋعا بولمايدى.
بٸراق كٶمٸر حيميياسىنىڭ كەلەشەگٸ زور. كەزٸندە ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستا نەمٸس باسقىنشىلارى كٶمٸر حيميياسىن دامىتىپ, تانكتەرٸنە كٶمٸردەن شىققان ديزەل وتىنىن قۇيىپ, ەسكەري وپەراتسييالارىن جالعاستىرعانىن تاريحتان بٸلەمٸز.
سول سەبەپتٸ قازٸرگٸ تاڭدا كٶمٸر حيميياسىن دامىتۋعا ەشقانداي ەل شەكتەۋ قويىپ وتىرعان جوق. وسىدان بٸرشاما ۋاقىت بۇرىن ERG توبى اكتسيونەرلەرٸنٸڭ بٸرٸ شۋحرات يبراگيموۆ قاراعاندىداعى «شۇباركٶل كٶمٸر» كومپانيياسىنىڭ اۋماعىندا ەكٸ بٸردەي شۇباركٶل كوكس-حيمييا زاۋىتىن سالىپ, كوكس پەن كٶمٸر سمولاسىن ٶندٸرٸپ جاتقانىن ەستٸپ ەدٸك. تاياۋدا وسى زاۋىتتى كٶزبەن كٶرٸپ, ونىڭ جۇمىسىمەن جاقىنىراق تانىسۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە بولدىق. زاۋىت باسشىسى سابىرجان يمانباەۆپەن سۇحباتتاسىپ, زامان تالابىنا ساي يننوۆاتسييالىق كەسٸپورىننىڭ قالاي جۇمىس ٸستەپ جاتقانىن سۇراپ, بٸلدٸك. ەندٸ سول سۇحباتقا نازار اۋدارساڭىزدار.
– سابىرجان شايزاتۇلى, ەلٸمٸزدە ميلليونداعان توننا كٶمٸر ٶندٸرٸلەتٸنٸن كٶپشٸلٸك جاقسى بٸلەدٸ. تٸپتٸ سٸزدەر ٶندٸرەتٸن شۇباركٶل كٶمٸرٸ ساپاسى جاعىنان ەل ٸشٸندە اسا تانىمال دەسەك ارتىق ايتقاندىق بولماس. ال مەتاللۋرگييا سالاسىنا قاجەتتٸ كوكس ٶندٸرۋ ٸسٸندە شۋحرات يبراگيموۆ سىندى مەملەكەتشٸل ازاماتتاردىڭ ارقاسىندا جاڭا زاۋىت سالىپ, ٸسكە قوسقاندارىڭىزدى ەستٸپ, قۋانىپ جاتىرمىز. ەڭگٸمەمٸزدٸڭ ەلقيسساسىن كوكس ٶندٸرٸسٸنەن باستاساق.
– ەلٸمٸزدە كوكس ٶندٸرٸسٸ بٸرشاما دامىعان. بٸراق ٶتە ٸرٸ كٶلەمدە كوكس ٶندٸرەتٸن كەسٸپورىندارىمىز بولعان جوق. ال مەتاللۋرگييا سالاسى ايتارلىقتاي دامىعان ەل ٷشٸن كوكس ٶندٸرٸسٸنٸڭ تيٸستٸ دەڭگەيدە دامىماعانى ەلدٸگٸمٸزگە سىن ەدٸ. ERG توبى جەتەكشٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ شۋحرات يبراگيموۆ مىرزا وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىردى دەسەك بولادى.
2024 جىلى «شۇباركٶل كٶمٸر» كومپانيياسىنىڭ اۋماعىندا جىلىنا 400 مىڭ توننا مەتاللۋرگييا سالاسىنا ارنالعان كوكس ٶندٸرەتٸن زاۋىت تولىق قۋاتىندا جۇمىس ٸستەي باستادى. بٸزدەر كوكس ٶندٸرۋگە قاجەتتٸ كٶمٸردٸ ٸرگەمٸزدەگٸ شۇباركٶل كەنٸشٸنەن تاسىمالدايمىز. شۇباركٶلدٸڭ كٶمٸرٸنٸڭ ساپاسى ٶتە جوعارى. مۇنداعى كٶمٸردٸ جارتىلاي كوكسقا پارا-پار دەسەك بولادى.
كەز كەلگەن كٶمٸردەن كوكس ٶندٸرۋ قيىن. مەتاللۋرگييا سالاسىنا قاجەتتٸ كوكس ٶندٸرۋ ٷشٸن ساپاسى ٶتە جوعارى كٶمٸر قاجەت. جالپى, حالىق شۇباركٶلدٸڭ كٶمٸرٸ قىزۋى مەن كٷلٸنٸڭ از شىعاتىنىن ايتىپ ۇدايى ماقتاپ وتىراتىنىن ٶزٸڭٸز ايتتىڭىز عوي. بۇعان ٶز تاراپىمنان شۇباركٶلدٸڭ كٶمٸرٸنٸڭ حيمييالىق رەاكتسيياعا تەز تٷسەتٸنٸن قوسۋعا بولادى. سونىمەن قاتار كٶمٸر قۇرامىندا كٶپ كەزدەسەتٸن كٷكٸرت, مىشياك, حلور سىندى ۋلى زاتتار ٶتە تٶمەن. مۇنى شۇباركٶلدٸڭ كٶمٸرٸنٸڭ باستى ارتىقشىلىعى دەپ اتاپ ايتساق بولادى.
ەندٸ زاۋىتقا كەلسەك, كەسٸپورىننىڭ قۇرىلىسىن جٷرگٸزۋ ٸسٸ 2020 جىلدان باستاپ قولعا الىنا باستادى. 2021 جىلدىڭ قىركٷيەك ايىندا قىتايدىڭ ينجەنەرلٸك قۇرىلىسى كومپانيياسىمەن جاڭا كوكس زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىن جٷرگٸزۋ بويىنشا كەلٸسٸم-شارتقا قول قويىلعان بولاتىن. وسىلايشا, NFC Kazakhstan كومپانيياسى زاۋىتتىڭ قۇرىلىس جۇمىستارىن ٷش جىل بويى توقتاۋسىز جٷرگٸزدٸ.
بۇل – پاندەمييادان كەيٸنگٸ كەزەڭ بولعاندىقتان, قۇرىلىس جۇمىسىنا قاجەتتٸ جابدىقتاردى جەتكٸزۋدە لوگيستيكالىق تۇرعىدان قيىندىقتار تۋعىزعانى انىق. بٸراق كەلٸسٸمگە وتىرعان مەردٸگەر كومپانييا بارلىق قيىندىقتاردى ەڭسەرٸپ, زاۋىتتىڭ قۇرىلىس جۇمىستارىن كەستەگە ساي جٷرگٸزدٸ.
2023 جىلى بٸز ەكٸ پەشتەن تۇراتىن زاۋىتتىڭ العاشقى پەشٸن ٸسكە قوسىپ, سىناقتان سەتتٸ ٶتكٸزدٸك. ەلٸمٸزدە مۇنداي ٸرٸ كوكس-حيمييا كەسٸپورنى سالىنباعاندىقتان, بٸزدەر مەردٸگەرلەرمەن بٸرگە ٶندٸرٸستٸك پيلوتتىق ٸسكە قوسۋ جۇمىستارىن قاتار الىپ جٷردٸك. زاۋىتتى قازاقستاننىڭ قاتال تابيعاتىنا بەيٸمدەپ, ورىن العان كەمشٸلٸكتەردٸ سول زاماتتا جويىپ وتىردىق.
– سوندا الىپ زاۋىتتى ەلٸمٸزدٸڭ كليماتتىق جاعدايىنا بەيٸمدەگەن بولدىڭىزدار عوي?
– ەرينە, ونسىز بولا ما? بٸر سٶزبەن ايتساق, قىتاي كومپانيياسى ٶزدەرٸ قالىپتاستىرعان تەحنولوگييالىق تٸزبەكتٸ قازاقستاننىڭ تابيعاتىنا بارىنشا بەيٸمدەدٸ. سول سەبەپتٸ شۇباركٶلدٸ كوكس-حيمييا زاۋىتىنىڭ بٸرەگەي تەحنولوگيياسى قالىپتاسقان دەپ نىق سەنٸممەن ايتا الامىن.
وسىلايشا, 2024 جىلدىڭ قىركٷيەك ايىندا جوبادا كٶرسەتٸلگەن بارلىق پارامەترلەرگە (كوكس ٶندٸرۋ كٶلەمٸ مەن ساپالىق كٶرسەتكٸش بويىنشا) قول جەتكٸزدٸك.
– سابىرجان مىرزا, زاۋىتتىڭ قۇرىلىس جۇمىستارىن جٷرگٸزۋدە قانداي قارجى كٶزدەرٸن پايدالاندىڭىزدار?
– زاۋىتتىڭ قۇرىلىس جۇمىستارىن جٷرگٸزۋگە ەۋرازييالىق دامۋ بانكٸنەن نەسيە الىپ, سونىڭ كٷشٸمەن جٷرگٸزدٸك. جالپى, كەسٸپورىننىڭ قۇرىلىس جۇمىستارىن قارجىلاندىرۋدا ەشقانداي مەسەلە تۋىنداعان جوق. بەرٸ ويداعىداي جٷردٸ.
– ەڭگٸمە اراسىندا شۇباركٶل كوكس-حيمييا زاۋىتى ەلٸمٸزدە كوكس ٶندٸرۋدە بٸرەگەي زاۋىت ەكەنٸن ايتتىڭىز عوي. ٶندٸرٸس ورنىنىڭ كٶپشٸلٸككە بەيمەلٸم تاعى قانداي ارتىقشىلىقتارى بار. سول جايىندا از-كەم ايتا كەتسەڭٸز?
– جالپى, زاۋىتتى سالۋ بارىسىنداعى باستى ماقسات ەلٸمٸزدە كٶمٸر حيميياسى سالاسىن دامىتۋ جەنە ERG توبىنا قارايتىن مەتاللۋرگييالىق كەسٸپورىنداردى قاجەتتٸ كوكسپەن قامتاماسىز ەتۋ بولدى. قازٸرگٸ تاڭدا وسى ەكٸ ماقساتقا دا قول جەتكٸزٸپ وتىرعان جايىمىز بار.
قازاقستاندا مەتاللۋرگييا سالاسىنا قاجەتتٸ كوكس ٶندٸرەتٸن ٸرٸ كەسٸپورىن بولماعانىن ەڭگٸمە اراسىندا ايتتىق قوي. سوندىقتان بٸزدٸڭ زاۋىتتىڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ كوكستى ٸرٸ كٶلەمدە ٶندٸرەتٸندٸگٸمەن ەرەكشەلەنەدٸ.
سونىمەن قاتار زاۋىتتى سالۋ بارىسىندا زامان تالابىنا ساي تەحنولوگييالار مەن تەحنولوگييالىق شەشٸمدەر پايدالانىلعانىن اتاپ ايتۋعا بولادى. بۇل دا بٸزدٸڭ زاۋىتتىڭ شوقتىعىن بيٸكتەتە تٷسەتٸنٸ سٶزسٸز.
– سابىرجان مىرزا, ٶزٸڭٸز باسقاراتىن زاۋىتتا تەك كوكس قانا شىعا ما?
– نەگٸزگٸ ٶنٸم – كوكس. ال كٶمٸردٸ تەرمييالىق ٶڭدەۋ بارىسىندا كٶمٸر سمولاسى مەن مايى جەنە بەلگٸلٸ مٶلشەردە گاز دا شىعادى. بٷگٸندە بٸزدٸڭ كەسٸپورىن ٶندٸرٸپ وتىرعان كٶمٸر سمولاسى مەن ماي كٶمٸر حيميياسى سالاسىندا ٷلكەن سۇرانىسقا يە. زاۋىتىمىزدا جىلىنا 80 مىڭ توننادان استام كٶمٸر سمولاسى ٶندٸرٸلەدٸ.
سمولانىڭ بەرٸن سولتٷستٸكتەگٸ كٶرشٸمٸز رەسەيگە ەكسپورتتايمىز. قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستاندا كٶمٸر سمولاسىن كەدەگە جاراتاتىن كەسٸپورىندار جوق. بٸزدە ٶندٸرٸلگەن كٶمٸر سمولاسىن رەسەيدٸڭ ومبى, ياروسلاۆ قالاسىنداعى تەحنيكالىق كٶمٸرتەك زاۋىتتارى ساتىپ الادى. ولار كٶمٸر سمولاسىنا تيٸستٸ مٶلشەردە كاۋچۋك قوسىپ, كٶلٸك قۇرالدارىنا قاجەتتٸ شينالار مەن ٶزگە دە بۇيىمدار جاسايدى.
– وقىرماندارىمىزعا قاراپايىم كٶمٸردەن كوكس, كٶمٸر سمولاسىن جەنە گازدىڭ قالاي الىناتىنى قىزىق ەكەنٸ انىق. وسى رەتتە زاۋىتتىڭ ٶندٸرٸستٸك تسيكلى جايىندا از-كەم ەڭگٸمەلەپ بەرسەڭٸز?
– باسىنان باستاپ ايتساق, بٸرٸنشٸ كەزەكتە ٶندٸرٸس باسىنا شۇباركٶل كٶمٸر كەنٸشٸنەن كونۆەيەرلٸك لەنتامەن جەتكٸزٸلگەن تاس كٶمٸردٸ تيٸستٸ مٶلشەردە ۋاتىپ, دايىنداپ الامىز. بۇدان كەيٸن ۋاتىلعان كٶمٸر ٷلكەن پەشكە تٷسٸپ, تەرمييالىق ٶڭدەۋدەن ٶتەدٸ. پەشكە تٷسكەن كٶمٸر 650-700 گرادۋسقا دەيٸن قىزدىرىلادى. سول كەزدە كٶمٸر رەاكتسيياعا تٷسٸپ, كوكسقا اينالىپ, بويىنداعى ٶزگە زاتتاردى بٶلٸپ الۋعا مٷمكٸندٸك تۋادى.
كٶمٸر تەرمييالىق ٶڭدەۋدەن ٶتكەننەن كەيٸن ارنايى ۆاككۋمدالعان ۆاننالاردا سۋىتىلادى. دەل وسى كەزدە كٶمٸردٸڭ بويىنداعى سمولا مەن گازدى تيٸستٸ تەحنولوگييامەن بٶلٸپ الامىز. مەسەلەن, كٶمٸر سمولاسى ۆاننانىڭ تٷبٸنە شٶكسە, گازدى ارنايى قۇبىرلار ارقىلى بٶلٸپ الۋعا بولادى.
وسى رەتتە كٶمٸردٸ تەرمييالىق ٶڭدەۋ كەزٸندە دە گاز بٶلٸنەتٸنٸن ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك. بٸزدەر بٶلٸنگەن گازدى تٶرت كەزەڭنەن تۇراتىن تازارتۋدان ٶتكٸزٸپ, جيناقتايمىز. ەبدەن تازارعان گازدىڭ 40 پايىزى كٶمٸردٸ تەرمييالىق ٶڭدەۋگە پايدالانىلادى. كٶمٸردٸ تەرمييالىق ٶڭدەۋدە زاۋىت كٶمٸر جاقپايدى, كٶمٸردەن شىققان گازدى پايدالانادى.
ال قالعان گازدى زاۋىت اۋماعىندا قازاندىقتارعا جٶنەلتٸپ, پار ٶندٸرەمٸز. پار كٶمٸر سمولاسىن قۇبىرلار ارقىلى ايداۋدا ونىڭ بەلگٸلٸ كٶلەمدە سۇيىق دەڭگەيدە بولۋىن قامتاماسىز ەتەدٸ. زاۋىتتا كٶمٸر سمولاسى جٷرەتٸن قۇبىرلارمەن بٸرگە پاردىڭ قۇبىرى دا قاتار تارتىلعانىن بايقاعان شىعارسىزدار. وسى قۇبىرداعى پاردىڭ قىزۋى كٶمٸر سمولاسىنىڭ سۇيىق كٷيدە بولۋىن قامتاماسىز ەتەدٸ. بۇل پروتسەسس قىسى-جازى توقتامايدى. جىلۋ قازاندىعىندا ٶندٸرٸلگەن پاردى زاۋىتتىڭ ٶندٸرٸستٸك پروتسەستٸ باقىلايتىن ورتالىعىن جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە دە پايدالانامىز.
– سابىرجان مىرزا, بٸلٸكتٸ مامان رەتٸندە ايتىڭىزشى, ەلٸمٸزدە كٶمٸر حيميياسىنىڭ بولاشاعى قانداي?
– ٶز باسىم كٶمٸر حيميياسىنىڭ بولاشاعى زور ەكەنٸنە تولىقتاي سەنەمٸن. ەگەر كٶمٸردٸ ٶڭدەۋ تەحنولوگيياسىن بارىنشا دامىتساق, كٶپ پايداعا كەنەلەمٸز. بٸز كٶمٸردٸ تەك پەشكە جاعىپ, جىلۋ ٶندٸرۋدٸڭ كٶزٸ دەپ ويلايمىز عوي. شىندىعىندا, كٶمٸردەن كٶپ دٷنيە ٶندٸرۋگە بولادى. كٶمٸر حيميياسىن جوعارى دەڭگەيدە دامىتسا, باسقاسىن ايتپاعاندا, ودان يٸسسۋ دا ٶندٸرۋگە بولادى. وسىدان-اق كٶمٸردٸڭ قانشالىقتى باعا جەتپەس بايلىق ەكەنٸن باعامداي بەرٸڭٸز.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت, جۇمىستارىڭىزعا تابىس تٸلەيمٸز!
سۇحباتتاسقان نۇرلان جۇماحان
