ەزٸربايجان ساراپشىسى انار ۆاليەۆ وسى جٶنٸندە كەڭٸنەن وي ٶربٸتٸپ, باكۋدىڭ بٷگٸنگٸ بەتالىسى مەن ساياسي ۇستانىمى جٶنٸندە سٶز قوزعادى دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
90-جىلداردىڭ توپالاڭىندا تاۋلى قاراباقتان ايىرىلىپ, تەك وتىز جىل ٶتكەسٸن عانا تۋعان توپىراققا تابانى تيگەن ەزٸربايجاندار ۋكراينانىڭ تۋ-تالاقايىن شىعارۋدى كٶزدەيتٸن كرەملدٸ قارعاپ-سٸلەپ وتىر.
حالىقتىڭ 90 پايىزى ۋكراين قوعامىنىڭ جان جاراسىن جاقسى تٷسٸنەدٸ. جٷرگەن جەرٸندە سەپاراتيستٸك سانانىڭ دەنەگٸن سەۋٸپ, بٶگدە ەلدٸڭ تەرريتوريياسىن جەۋكەمدەگٸسٸ كەلەتٸن رەسەيدەن الىستاي تٷسكەندٸ قالايدى.
ۋكراينانىڭ قازٸرگٸ كٷيٸن ەزٸربايجان حالقى سوناۋ 1988 جىلدان كٷنٸ كەشەگە دەيٸن باستان ٶتكەرٸپ كەلدٸ. وتىز جىل بويى ٸشتەن تىنۋعا, مەسكەۋدٸڭ قاباعىنا قارايلاۋعا مەجبٷر بولدى. بۇل ٸسكە تٷركييا كيلٸكپەگەندە تاۋلى قاراباقتىڭ اتاجۇرتىنا ورالۋى دا نەعايبىل ەدٸ...
سٶي دەگەن انار ۆاليەۆ «رەسمي باكۋ ۋكراين جەرٸندەگٸ كۆازيقۇرىلىمداردىڭ ەشبٸرٸن مويىندامايدى. كٶرشٸ ەلدٸڭ اۋماعىنا اۋىز سالعان رەسەيدٸڭ ساياساتىن قۇپتامايدى» دەيدٸ.
سٶيتە تۇرا, ەزٸربايجان بيلٸگٸ ەلٸ دە بولسا, وسى ويىن كرەملگە اشىق ايتاتىن دەڭگەيگە جەتە قويعان جوق. باكۋ مەسكەۋمەن اراداعى سىيلاستىققا سىزات تٷسكەنٸن قالامايدى. دەسە دە, قوعامنىڭ كٶڭٸل كٷيٸ بەلگٸلٸ.
«رەسەي تاۋلى قاراباقتى قايتارۋ جولىندا تٷرلٸ تەسٸلگە بارعان, قانتٶگٸستەن باس تارتىپ, اتاقونىستى ديپلوماتييالىق جولمەن قايتارۋعا تىرىسقان ەزٸربايجاننىڭ بٷتكٸل ەرەكەتٸن ەش كەتٸرٸپ وتىردى.
ٶتكەن وتىز جىل بويىنا مەسكەۋ ەرەۆاننىڭ قولتىعىنا سۋ بٷركۋمەن كەلدٸ. مەسكەۋگە بۇل كيكٸلجٸڭنٸڭ اسقىنا تٷسكەنٸ, سوزىلا تٷسكەنٸ تيٸمدٸ ەدٸ. ارمياننىڭ ارتىندا ورىس تۇردى. وسى سەبەپتٸ ۇزاق جىل بويى تۋعان توپىراعىمىزعا ورالا المادىق. ەزٸربايجانداردىڭ 90-95 پايىزى ۋكراينانى قولدايدى», – دەيدٸ ساراپشى.
...
رەسەيگە قاتىستى باكۋدٸڭ ساياساتى وسى كٷنگە دەيٸن كرەملدٸڭ شامىنا تيەتٸن شەكتەن شىققان ەمەس. انتيرەسەيلٸك ساياساتتىڭ سالدارى مەملەكەتتٸڭ شاڭىراعىن شايقالتىپ, جەرٸنەن ايىرىلاتىن جاعدايعا جەتكٸزەدٸ. باكۋ مۇنى 1992-1993 جىلدارى باستان ٶتكەرگەن.
«ول تۇستاعى ەزٸربايجان ٷكٸمەتٸندە ۇلتشىلداردىڭ ٷلەسٸ باسىم ەدٸ. ەبٸلفاز ەلشٸبەي جەتەكشٸلٸك ەتكەن ەل ٷكٸمەتٸ «بٸز باتىسقا بەت الامىز, رەسەيدٸڭ كەرەگٸ شامالى, ورىستىڭ قۇندىلىقتارىن سىپىرىپ-سيىرىپ كٷرەسٸنگە تاستايمىز» دەگەن ۇران كٶتەردٸ.
تاۋلى قاراباقتان وسى تۇستا ايىرىلدىق. انتيەزٸربايجان ساياساتىن ۇستانعان رەسەي ەرەۆاندى قولداپ, بٸزدٸڭ ەسكەر قاراباق ٷشٸن شايقاستا كەرٸ شەگٸندٸ, ەڭ قىمبات قازىنامىز – جەرٸمٸزدەن ايىرىلدىق.
كەيٸنگٸ باسشىلار ەلشٸبەيدٸڭ قاتەلٸگٸنەن تاعىلىم الىپ, انتيرەسەيلٸك ٷگٸت-ناسيحاتتان باس تارتتى. رەسەيدەن جىلىستاۋ پروتسەسٸ باپپەن, باياۋ جٷرگٸزٸلدٸ», – دەيدٸ ۆاليەۆ.
...
بٷگٸنگٸ كٷنٸ باكۋ مەسكەۋگە جالتاقتامايدى. سەبەبٸ ونىڭ تٷركييا دەيتٸن تٸرەگٸ بار. تٷرٸكتەر تامىرلاس ۇلتتى رەسەي مەن يراننان تٶنگەن قاۋٸپ-قاتەردەن قورعاۋعا ساقاداي-ساي.
تٷرٸك فاكتورى – باكۋدٸڭ ادىمىن اشتىرىپ, شىنايى ساياسي دەربەستٸككە جەتۋٸنە جەردەمدەسكەن.
ەزٸربايجان رەسەيگە قاتىستى ەشبٸر سانكتسيياعا قوسىلماسا دا, ۋكراينانىڭ تەرريتورييالىق تۇتاستىعىن قولدايتىنىن باتىل مەلٸمدەي الادى. مەسكەۋدٸڭ باكۋدى قورقىتىپ-ٷركٸتەرلٸك قاۋقارى بولعانمەن دە, ونىڭ تاساسىنداعى تٷركييامەن دٷرداراز بولعاندى قالامايدى.
ال تاۋلى قاراباق تاقىرىبىندا بٸربەتكەي, قاتقىل پوزيتسييا ۇستانادى. باكۋ بۇل تۇرعىدا مەسكەۋدٸڭ بوپسالاۋىنا كٶنبەيتٸنٸن اشىق اڭعارتقان.
سٶي دەگەن انار ۆاليەۆ: «اتىشۋلى سولوۆەۆتٸڭ ٶزٸ ەزٸربايجانعا قارسى كەلۋگە قايمىعادى. قاراباق مەسەلەسٸن تالقىلاعان كرەملدٸڭ قولشوقپارلارىن بٸر ەمەس, بٸرنەشە رەت باسىپ تاستادىق», – دەيدٸ.
«تٷنەۋكٷنٸ رەسەيدٸڭ «ريا-نوۆوستي» اگەنتتٸگٸ وسى تاقىرىپتى قايتا قوپسىتىپ, تاۋلى قاراباقتى ەرەۆانعا قايتارۋدى كٶكسەيتٸن ەلدەبٸرەۋدٸڭ سۇحباتىن جارييالادى. ەلگٸ ەزٸربايجان تۋرالى اۋىر سٶز ايتىپتى. سەپاراتيستەردٸ سايراتىپ قويعان «ريا-نوۆوستيگە» سول كٷنٸ سازايىن بەردٸك. اگەنتتٸكتٸڭ ەرەكەتٸ ارانداتۋ دەپ باعالانىپ, ەزٸربايجان اۋماعىندا اقپارات تاراتۋى تولىقتاي بۇعاتتالدى», – دەيدٸ ساراپشى.
...
ەستەرٸڭٸزدە بولسا, قاڭتار جەنە اقپان وقيعاسىنا دەيٸن ەكس-پرەزيدەنت نازارباەۆ ەزٸربايجاندى ەۋرازييالىق وداقتىڭ قاتارىنا ٶتۋگە ٷگٸتتەگەن بولاتىن, باكۋدٸ ۇيىمنىڭ تولىققاندى مٷشەسٸ بولماسا دا, باقىلاۋشى رەتٸندە اتسالىسۋعا شاقىرعان.
انار ۆاليەۆتٸڭ ايتۋىنشا, نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسىن مەسكەۋ ٸلٸپ ەكەتٸپ, ەزٸربايجاننىڭ ۇيىم قاتارىنا ٶتۋٸن تارازىعا تارتقان قىزۋ تالقىلاۋ جٷرگەن.
«بٸز انتيرەسەيلٸك ۇستانىمداعى ۇيىمداردىڭ قاتارىنا قوسىلمايمىز, سونىمەن قاتار «ورىس ەلەمٸنٸڭ» ٶرٸسٸن كەڭەيتۋدٸ كٶكسەيتٸن كٷمەندٸ قۇرىلىمداردان اۋاشا جٷرەمٸز.
نازارباەۆ تاقتان تايماي تۇرا, ەزٸربايجاندى ەۋرازييالىق وداقتىڭ قاتارىنا كٸرۋگە قولقالاعان. مٷشەلٸككە ٶتۋ مٷمكٸن بولماسا, باقىلاۋشى ستاتۋسىن بەرۋدٸ سۇراعان. الايدا پۋتيننٸڭ شاپقىنشىلىعىنان كەيٸن ەلگٸندەي ەڭگٸمەلەر ساپ تىيىلدى.
قازٸرگٸ ەزٸربايجان ليدەرٸ مۇقىم ەلەم تەرٸس اينالعان رەسەيدٸڭ ساياسي قۇرالى – ەۋرازييالىق وداققا ٶتۋگە تالپىنسا, حالىق مۇنى ساتقىندىق دەپ باعالار ەدٸ. كٶپكە ۇزاماي, نازارباەۆتىڭ سوڭىنان ٸلەسٸپ, ورىنتاعىنان ايىرىلار ەدٸ.
باكۋ ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸك ۇيىمىنان دا ٸرگەسٸن اۋلاق سالعاندى جٶن كٶرەدٸ. ارمەنييا بۇل قۇرىلىمداردىڭ بەلسەندٸ مٷشەسٸ. ەرەۆان مەن باكۋدىڭ ساياسي ۇستانىمى مٷلدە توقايلاسپايتىنى ايدان انىق.
ەزٸربايجان قوعامى ەۋرازييالىق وداقتى ٶلٸ تۋعان جوبا دەپ ەسەپتەيدٸ. بۇل وداققا كٸرگەننەن وپا تاپپايمىز. ۇتارىمىزدان, ۇتىلارىمىز كٶپ. مۇنى بيلٸك تە, حالىق تا تٷسٸنٸپ وتىر. پۋتينسٸز, مەسكەۋسٸز بۇل ۇيىم ەرتەسٸنە-اق جان تاپسىرادى.
ەۋرازييالىق وداق جاڭا عاسىرداعى رەسەي وتارشىلدىعىنىڭ سيمۆولى ٸسپەتتەس ۇيىم. رەسەي اگرەسسيياسى مەن ەكسپانسيياسىنىڭ ٶزگەرگەن تٷرٸ. ەزٸربايجان بۇل وداقتان بارىنشا اۋلاق جٷرگەن دۇرىس دەپ سانايدى», – دەيدٸ ساراپشى.
...
ۆاليەۆتٸڭ پايىمداۋىنشا, ەگەر تٷركييا قول ۇشىن سوزباعاندا ەزٸربايجاننىڭ قاراباق قاقتىعىسىندا باسىم تٷسۋٸ نەعايبىل ەدٸ. انكارانىڭ ەسكەري كٶمەگٸ اتاقونىستى باسقىنشىلاردان تولىق تازارتىپ, باكۋگە قايتارۋعا مٷمكٸندٸك بەرگەن.
ەيگٸلٸ بايراقتار, تٷرٸك ەسكەري ەليتاسىنىڭ مايدان دالاسىنداعى تەجٸريبەسٸ, ۇرىس جٷرگٸزۋدەگٸ ماشىعى, كەسٸبيلٸگٸ ەزٸربايجاننىڭ جەڭٸسٸنە جول اشقان.
قاراباق قاقتىعىسىنان كەيٸن ەكٸ ەل اراسىنداعى قالىپتاسقان قارىم-قاتىناستار جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرٸلگەن.
كٷنٸ كەشەگە دەيٸن رەسەيدٸڭ ەسكەري تەحنيكاسىن ساتىپ الىپ, سول ارقىلى مەسكەۋدٸڭ كٶڭٸلٸن اۋلاپ كەلگەن باكۋ قاراباق سوعىسىنان كەيٸن ورىستىڭ قارۋ-جاراعىنان باس تارتقان.
«ورىستىڭ قارۋ-جاراعى تٷرٸك تەحنولوگيياسىنىڭ شاڭىنا دا ٸلەسە المايدى. تٷرٸكتٸڭ ەسكەري قولباسشىلارى ەزٸربايجانعا كەلٸپ, ەسكەرٸمٸزدٸ جاۋىنگەرلٸك ٶنەرگە باۋلۋدا. تٷركييا مەن ەزٸربايجاننىڭ ەسكەري وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارى ەشكٸمدٸ تاڭعالدىرمايتىن, داعدىلى, قالىپتى دٷنيەگە اينالدى. رەسەيگە قارايلايتىن, جالتاقتايتىن جامان مٸنەزدەن ارىلدىق! ناتو ەلدەرٸمەن دە ەسكەري جيىنداردى ٷزبەي ٶتكٸزۋدەمٸز.
ەزٸربايجاندار مەن تٷرٸكتەر بٸر ەلدەن بٸر ەلگە تٶلقۇجاتسىز-اق قاتىناي الادى», – دەيدٸ ۆاليەۆ.
ساراپشىنىڭ توپشىلاۋىنشا, مۇنىڭ سوڭى تٷركييا مەن ەزٸربايجاننىڭ ەسكەري-ساياسي ھەم ەكونوميكالىق وداققا بٸرٸگۋٸمەن اياقتالادى. بۇعان شامامەن 5-7 جىلدان كەيٸن كۋە بولامىز.
ەكٸ ەل اراسىنداعى شەكارا جويىلىپ, ەۋرووداق ٸسپەتتٸ بٸرتۇتاس ايماق قۇرىلادى.
ەكٸ ەلدٸڭ ەكونوميكاسى, ساياسي جٷيەسٸ, ەسكەري سالاسى بٸر قازاندا قايناپ, تٷركٸ وداعىن قۇرۋدىڭ العىشارتى ەزٸرلەنەدٸ.
...
تٷرٸك پەن ەزٸربايجان بٸر وداققا بٸرٸگەر بولسا, ورتا ازيياداعى باۋىرلاس ەلدەر قايتپەك? بەلكٸم, ولار دا وسى ۇيىمعا كٸرۋگە قارەكەت قىلاتىن بولار?..
«ەربٸر ەزٸربايجاننىڭ جٷرەك تٷكپٸرٸندە ورتا ازيياداعى تٷركٸ ەلدەرٸن بٸر وداققا بٸرٸكتٸرۋ تۋرالى ۇلى مۇرات, اسىل ارمان بار. تٷركٸ وداعى – تٷركٸ ٶركەنيەتٸنٸڭ كەڭٸستٸگٸن كەڭەيتٸپ, «ورىس ەلەمٸن» تەجەيتٸن ايبىندى كٷش بولار ەدٸ.
الايدا, قازٸرگٸ جاعدايعا شىنايى باعا بەرۋگە تيٸسپٸز. ورتا ازييا ەلدەرٸنٸڭ دەرلٸگٸ رەسەيدٸڭ اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا وتىر. تٷركٸمەنستان مەن ٶزبەكستان سەكٸلدٸ مەملەكەتتەر بۇل وداققا ٶتۋگە قۇلىقتى ەمەستەي كٶرٸنەدٸ. تاشكەنتتٸڭ مۇنداي ۇيىم قۇرۋعا ىقىلاس تانىتقانىن ەستٸگەن دە, كٶرگەن دە ەمەسپٸز.
قازاقستان مەن قىرعىزستان كرەملدٸڭ ۋىسىندا, ەۋرازييالىق وداقتىڭ تالاپ-شارتتارى اقوردا مەن بٸشكەكتٸ شىرماپ تاستاعان.
انىعى, ەزٸربايجاننان ٶزگە ەشبٸر ەل بۇل وداقتى قۇرۋدا اقىرىنا دەيٸن كٷرەسۋگە ەزٸر ەمەس. مۇنى انكارا دا تٷسٸنەدٸ. تٷرٸكتەرگە شامالى ۋاقىت بەرۋ قاجەت. اسىعىستىق تانىتار بولساق, مەسكەۋ ورتا ازييادا الاساپىران ورناتادى», – دەيدٸ ساراپشى.
ۋاقىت ٶتە كەلە تٷرٸك بيلٸگٸ رەسەيدٸ قوس ٶكپەدەن قىسىپ, ورتا ازييادان تىقسىرا باستايدى. الايدا دەل قازٸر تولىققاندى تٷركٸ وداعى تۋرالى ەڭگٸمە قوزعاۋعا تىم ەرتە دەپ پايىمدايدى ەزٸربايجان ساياساتتانۋشىسى.
...
ساراپشىنىڭ سٶزٸن تٷيٸندەر بولساق, باكۋ مەسكەۋدٸڭ ىقپالىنان بٸرتٸندەپ قۇتىلۋدى كٶزدەيدٸ. ساياسي, ەكونوميكالىق تۇرعىدا كرەملگە تەلمٸرگەندٸ قالامايدى. ەلٸ كٷنگە دەيٸن وتارشىل سانادان ارىلماعان رەسەيمەن الىستان ارالاسىپ, يمپەرلٸك پيعىلدان ادا تٷركييامەن وداق قۇرۋدى ارماندايدى.
«تٷركييامەن ەسكەري-ساياسي وداق قۇرارلىق دەڭگەيدە جەتسەك, ساياسات پەن ەكونوميكاداعى دەربەستٸگٸمٸزدٸ ساقتار ەدٸك, ۇلتتىق يدەنتٸلٸگٸمٸز بەن بولمىسىمىزدى بٸرەۋ-مٸرەۋ وتارلايدى دەگەن قاۋٸپتەن دە بٸرجولاتا ارىلار ەدٸك», – دەيدٸ ەزٸربايجان ساراپشىسى.
ەزٸرلەگەن دۋمان بىقاي
