«رەسەي مەن اقش-تاعى وقيعالاردى قازاقستاندىقتار قالت جٸبەرمەي قاداعالايدى...», – دەيدٸ ول.
ونىڭ ايتۋىنشا, توقاەۆ قازٸر ەكٸ كەمەنٸڭ باسىن قاتار ۇستاۋعا تىرىسىپ جٷر. بٸر سٶزٸندە مەسكەۋدٸ جاقتايتىنداي كٶرٸنسە, ەندٸگٸ بٸر مەلٸمدەمەسٸندە باتىستىڭ جولىمەن جٷرۋگە ٷندەۋدە.
«توقاەۆتىڭ سوڭعى مەلٸمدەمەسٸن قۇلاق قويىپ تىڭداساڭىز قازاقستاننىڭ قاي تاراپقا جاقتاسارىن بٸلمەي, ەرٸ-سەرٸ كٷيدە جٷرگەنٸن اڭعاراسىز. رەسەيدٸڭ سٶزٸن سٶيلەي مە? ەلدە باتىستىڭ پوزيتسيياسىن ۇستانا ما? تٷسٸنٸكسٸز.
ەل ٸشٸندەگٸ احۋال دا ەكٸۇشتى. توقاەۆ بٸر سٶزٸندە ەكونوميكاداعى مەملەكەتتٸڭ رٶلٸن ەلسٸرەتۋ تۋرالى ايتسا, ەندٸ بٸردە مەمباعدارلامالاردى ترانسفورماتسييالاۋعا ٶتٸپ كەتەدٸ», – دەيدٸ سۆويك.
ساياساتكەردٸڭ پٸكٸرٸنشە, مىنا دٷنيەنٸ ترانسۇلتتىق كورپوراتسييالار بيلەپ-تٶستەپ وتىر. ەڭ ىقپالدى دەگەن ەلدەردٸڭ ٶزٸ ەلگٸندەي كومپانييالاردىڭ ايتقانىن ەكٸ ەتپەي ورىندايدى.
سۆويك كاپيتاليستٸك جٷيە ٶسە كەلە, دامي كەلە ترانسۇلتتىق كومپانييالار كەيپٸنە ەنگەنٸنە سەنٸمدٸ. ال ولار ٶز كەزەگٸندە ەلەمدٸ تەڭ بٶلٸپ العان.
«بٸر كەزدەگٸ يمپەرييالار كۆازي-تەۋەلسٸز كۆازي-مەملەكەتتەرگە اينالدى. بۇلاردىڭ تٶبە باسىندا امەريكا تۇر», – دەگەن ساياساتكەر وسى ارقىلى ەلەمگە ەمٸرٸن جٷرگٸزٸپ وتىرعان اقش-تى اسا قاتتى جاقتىرمايتىنىن اشىق اڭعارتتى.
بۇل سايلاۋ, قاي سايلاۋ?
امەريكاداعى سايلاۋ قازاقستانداعى سۆويكتٸ دە بەيجاي قالدىرماپتى. ترامپتى تاقتان تايدىرعان بايدەندٸ ايىپتايدى ساياساتكەر, وسى ارقىلى ورىستٸلدٸ اۋديتورييانىڭ قازٸرگٸ كٶڭٸل-كٷيٸنەن حابار بەرە كەتەدٸ.
«بايدەن باستاعان دەموكراتتار امەريكانى قايتادان ۇلى مەملەكەتكە اينالدىرا المايدى. ترانسۇلتتىق كومپانييالار اقش-تىڭ پرەزيدەنتٸن ايتقانىنا كٶندٸرٸپ, ايداۋىنا جٷرگٸزەدٸ. ولار ٷشٸن ەڭ بٸرٸنشٸ كەزەكتە كورپوراتسييانىڭ باعىتى مەن باعدارى ماڭىزدى.
بۇلارعا كٸم يەلٸك ەتەدٸ? بۇلار كٸمگە باسشىلىق جاسايدى? قازٸرگٸ ەڭ ٶزەكتٸ ساۋال وسى», – دەيدٸ ول.
ايتۋىنشا, ەۋرووداق ەلدەقاشان امەريكانىڭ قۇلىنا اينالعان. بۇل ٶزٸندٸك پٸكٸرٸ جوق, ەركەزدە اقش-قا عانا ارقاسٷيەيتٸن شالاجانسار ۇيىم.
«ەۋروپا ەلدەرٸنٸڭ ساياساتى ترانسۇلتتىق كورپوراتسييالاردىڭ سويىلىن سوعۋعا نەگٸزدەلگەن. باتىستاعى بٸرقاتار ەلدەر وسىنداي كورپوراتسييالاردىڭ نەگٸزٸندە ۇلتتىق مٷددەسٸنٸڭ ٷگٸت-ناسيحاتىن جاسايدى», – دەيدٸ ول.
ساياساتكەر بۇل ارادا دا رەسەيگە ارنايى توقتالادى. ونىڭ ايتۋىنشا, اقش پەن باتىس ٶز اۋماعىندا پايدا بولعان ترانسۇلتتىق كومپانييالاردىڭ قاباعىنا قاراپ سٶيلەيدٸ.
«سىرتقى نارىقتاعى كومپانييالارىنا سٶزٸن ٶتكٸزە الاتىن ەرٸ ولاردىڭ قىزمەتٸنە ىقپال ەتەتٸن مەملەكەتتەر رەتٸندە قىتاي مەن رەسەي فەدەراتسيياسىن سەنٸمدٸ تٷردە اتاي الامىز. بولدى. بار بولعانى وسى.
ال اقش-تىڭ الداعى تاعدىرى قالاي ٶربيتٸنٸ سٸزگە دە, بٸزگە دە بەلگٸسٸز. تۇماندى. تٷيتكٸلدٸ.
ەۋرووداق? باتىستىڭ ٶز پٸكٸرٸ جوق. ولار ەلدەقاشان باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان. ال سىرتقى نارىقتا ٶز سۋبەكتٸلەرٸ جوق ەلدەردٸ شىنايى تەۋەلسٸز دەپ ايتا المايمىز. سەبەبٸ بۇلاردا ٷلكەن ويىننىڭ بٸر بٶلشەگٸ ٸسپەتتەس. كەي كەزدەرٸ سۋبەكتٸ عانا ەمەس, وبەكتٸگە اينالىپ كەتەدٸ», – دەيدٸ ول.
ناۆالنىي?
يە, ناۆالنىي. سۆويكتٸڭ اتاپ ٶتكەنٸندەي, رەسەي وپپوزيتسيونەرٸ ليبەرال دا, دەموكرات تا ەمەس. ولارمەن ون قايناسا سورپاسى قوسىلمايدى.
«ناۆالنىي باتىستىڭ (نەمەسە جاھاندانۋ جاقتاستارىنىڭ) رەسەيدەگٸ جوباسى ما? وسى سۇراققا جاۋاپ ٸزدەگەن جۇرت كٶپ.
يە, بەيجٸڭگە كەلگەندە مەسەلەنٸڭ باسى اشىق. قىتاي «ەلي بابا» مەن «Huawei-دٸڭ» تٶبەسٸنەن تٶنٸپ تۇر. بەيجٸڭ بۇلاردى ۋىسىنان شىعارمايدى ەرٸ ساياسي قۇرال رەتٸندە پايدالانۋدان تايىنبايدى.
مۇنى جاقسى بٸلەتٸن باتىس قىتايدى ەلەمدٸك ساياسي ساحناداعى نەگٸزگٸ وپپونەنتٸ رەتٸندە باعالايدى. قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ اقش-تى باسىپ وزىپ, ەلەمدە العاشقى ورىنعا شىعۋىنان قاۋٸپتەنەدٸ», – دەيدٸ سۆويك.
سٶي دەگەن ساياساتكەر جاھاندانۋ جاقتاستارىنىڭ رەسەيگە كەلگەندە دە دايىن جوسپارى بارىنا سەنٸمدٸ. ولار بۇل جوسپاردى الەكسەي ناۆالنىيدىڭ كٶمەگٸمەن جٷزەگە اسىرۋدى كٶزدەيدٸ ەكەن. ناۆالنىي ولار ٷشٸن قۇرال. ساياسي قۇرال عانا.
«نەگٸزٸندە ناۆالنىيدى ليبەرال دەيتٸندەر قاتتى قاتەلەسەدٸ. ول ەشقاشان ليبەرال بولماعانىن, كەرٸسٸنشە بٸر توپ ورىس ۇلتشىلدارىنىڭ جىل سايىنعى پارادى «رۋسسكيي مارشتىڭ» ەكس-مٷشەسٸ ەكەنٸن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
ناۆالنىي باتىس قۇندىلىقتارى ٷشٸن كٷرەسٸپ جٷرگەن جوق, ورىس حالقى لايىقتى, ورىس حالقىنا «تيەسٸلٸ» شىندىق پەن ەدٸلەت ٸزدەپ جٷر. حالىقتىڭ ەسەبٸنەن كٷن كٶرەتٸن ەكٸمشٸل-ەمٸرشٸل جٷيەنٸ ەشكەرەلەۋ ونىڭ ەڭ باستى مۇراتى.
ناۆالنىي بٷگٸنگٸ زاماننىڭ «ستەپان رازينٸ». رازين مەن ناۆالنىيدىڭ لوزۋنگتارى بٸر-بٸرٸنەن اينىمايدى. تەك بٷگٸنگٸ جاعدايدا الاڭعا قولىنا سمارتفون ۇستاعان بۋىن شىعۋدا.
پوليتتەحنولوگييالىق تۇرعىدان بارلىعى ساۋاتتى جاسالعان. رەسەي بيلٸگٸ شىنىمەن دە, جەمقورلىققا بٶككەن, حالقى قايىرشى, ٷنەمٸ دەپرەسسييادا ٶمٸر سٷرەدٸ. ناۆالنىي مۇنىڭ بەرٸ كاپيتالىن باتىسقا تاسىعان كرەملدٸڭ قۇرامىنداعى باتىسشىل-ليبەرالدى شەنەۋنٸكتەردٸڭ تويىمسىزدىعى مەن ساۋاتسىز ساياساتى كەسٸرٸنەن ورىن العانىن جاقسى بٸلەدٸ», – دەيدٸ سۆويك مىرزا.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, پۋتين زۇلىم پاتشانىڭ رٶلٸن سومداۋدى قابىل العان. ول بۇدان بىلاي بۇل وبرازدان قاشپايتىن بولادى.
«حودوركوۆسكيي قامالدى, پۋتين شەشەنستاننىڭ «شارۋاسىن شەشتٸ», مەسكەۋ قىرىمدى قول استىنا قاراتتى. پۋتين ٶزٸ زۇلىمدىق يمپەريياسىنىڭ ەمٸرشٸسٸ ەكەنٸن قازٸر ەشكٸمنەن جاسىرمايدى.
باتىستىڭ ەزٸر ناۆالنىيدان ٶزگە ارقالانار ادامى جوق. سودان دا بولار, «بەرليندٸك پاتسيەنتكە» كەنەشە جابىسىپ العانى. ۋلاۋمەن بايلانىستى وقيعانى وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزسەڭٸز, ودان كەيٸن ەلدەن كەتۋ مەن ەلگە ورالۋ بار, قاماۋعا الىنعانى جەنە ارتىنشا زەۋلٸم ساراي تۋرالى فيلمنٸڭ جارىق كٶرگەنٸ: كرەملدٸڭ ٶز ٸشٸندە بۇرىنعى ٶكپە-رەنٸشتٸ ۇمىتىپ باتىسپەن تاتۋلاسقىسى كەلەتٸن توپتاردىڭ بار ەكەنٸن ايعاقتايدى», –دەيدٸ ول.
تٷسٸنٸكسٸز تۇجىرىم
سۆويكتٸڭ پايىمداۋىنشا, قازاق مەملەكەتتٸلٸگٸنٸڭ تولىققاندى قالىپتاسۋىنا قازاق ۇلتشىلدارى كەدەرگٸ كەلتٸرۋدە ەكەن. «سوندا قالاي بولعانى?» دەيمٸز بٸز? ۇلتشىلدار ۇلتتىڭ يممۋنيتەتٸ ەمەس پە ەدٸ?
سٶيتسەك سۆويك مىرزا قازاق ۇلتشىلدىعى مەن قازاق مەملەكەتتٸلٸگٸن بٶلە-جارا قاراستىرادى ەكەن. ۇلتشىلداردىڭ قازاق مەملەكەتٸن قۇرۋعا اتسالىسقانىن مٷلدە قالامايدى. ەيتكەنمەن وسى تاراپتاعى كەيبٸر پٸكٸرٸ كٶڭٸلگە قونىمدى كٶرٸندٸ.
«مىنا زاماندا ۇلتتىق مەملەكەتتٸ قالىپتاستىرۋ ٶز اۋماعىندا سىرتقى كٷشتەردٸڭ جٶن سٸلتەۋٸنە باعىنبايتىن دەربەس ساياسات ۇستانۋدى بٸلدٸرەدٸ.
سىرتقى ساياساتتا ۇلتتىق مٷددەنٸ بٸرٸنشٸ كەزەكتٸ ەسكەرۋ دە شىنايى ەگەمەندٸكتٸڭ بەلگٸسٸ. تولىققاندى, تولىسقان ۇلت مەملەكەتتٸلٸكتٸڭ وسىنداي اۋقىمداعى دەڭگەيٸن قامتي بٸلۋٸ كەرەك.
بٸزدٸڭ قازاقستاندا ٷكٸمەت پەن پارلامەنت ەلدٸڭ مۇناي-گاز سالاسى مەن تاۋ-كەن ٶندٸرٸسٸن يەمدەنٸپ العان شەتەلدٸك كومپانييالاردىڭ اۋزىنا ەلٸ كٷنگە دەيٸن قاقپاق قويا الماي وتىر. سىرتقى نارىقتا ماقتان تۇتار سۋبەكتٸمٸز دە جوقتىڭ قاسى.
مەملەكەت قاراماعىنداعى, مەملەكەتتٸڭ اسىراۋىنداعى كومپانييالاردىڭ بٸردە-بٸرٸ سىرتقى نارىققا شىعىپ, شىنايى بەسەكەگە تٷسكەن ەمەس.
«قازمۇنايگاز-دىڭ» ٸلٸپ الارلىق كەن ورىندارى جوق, «قازاتومپروم» ٶندٸرٸلگەن شيكٸ ۋراننىڭ تەڭ جارتىسىن شەتەلدٸك كومپانييالارمەن بٶلٸسەدٸ. كەيبٸرەۋ تامسانىپ ايتاتىن سۋپەرحولدينگ «سامۇرىق-قازىنا» قورى ٸشكٸ نارىقتا عانا ويقاستاعان بولادى.
ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ دا قۇنى جوق. تەڭگەنٸڭ ەكسپورتتىق-يمپورتتىق الىس-بەرٸستەگٸ ٷلەسٸ 1-3 پروتسەنتتٸڭ تٶڭٸرەگٸندە عانا.
ساياساتتا اتقارۋشى جەنە ٶكٸلەتتٸ ورگانداردا ەۋرووداق پەن قىتايدىڭ بٸردە- بٸر ٶكٸلٸ جوق. ال نەگٸزٸندە, بۇلار بٸزدٸڭ ەڭ نەگٸزگٸ ساۋدا سەرٸكتەسٸمٸز ەمەس پە?
قازاقستان ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ساياسي قىرى سٶز بولا قالسا, باسىن الا قاشادى», –دەيدٸ ساراپشى.
ورىستٸلدٸ اۋديتورييا ەۋرازييالىق ينتەگراتسييانىڭ تەرەڭدەي تٷسكەنٸن قالاي ما?
سۆويكتٸڭ سٶزٸنەن سوڭى اڭعارعانداي بولدىق.
ونىڭ سٶزٸنشە, قازاق ۇلتىنىڭ ٶكٸلدەرٸنەن تۇراتىن قازاق مەملەكەتتٸلٸگٸ ەۋرازييالىق ينتەگراتسييانى اتتاپ كەتە المايدى. وسىعان دەيٸن ايقىندالعان قۇزىرەتتەن بٶلەك, ورتاق وداقتىق شارتتارعا جەر قويناۋىندا قازبا بايلىقتى يگەرۋ ەرەجەسٸ دەگەن تالاپ ەنگٸزٸلۋٸ قاجەت دەيدٸ ول.
سۆويكتٸڭ پٸكٸرٸنشە, قازاق ۇلتشىلدىعىنىڭ شەڭبەرٸ تار. ەتنيكالىق ەرەكشەلٸككە عانا نەگٸزدەلگەن.
ال اقش پەن باتىسقا ەلەم جۇرتىنىڭ ساناسىنا تىقپالاپ ٷلگەرگەن جاھاندانۋ پروتسەسٸن جەدەلدەتۋ ٷشٸن گوموگەندەنگەن ورتانىڭ قالىپتاسقانى ماڭىزدى. بىلايشا ايتقاندا, ەركەك تە ەمەس, ەيەل دە ەمەس, وسى ەكەۋٸنٸڭ ورتاسىندا تۇراتىن, بٸر ەمەس, بەس-التى گەندەرلٸك ەرەكشەلٸگٸ بار اۋديتورييا.
«دەل قازٸرگٸ ەۋروپانىڭ ۇلتتىق قۇرامى ەميگرانتتىق ميكستان تۇرادى.
بٸر مەملەكەتتە تٸلٸ بٶلەك, دٸنٸ بٶلەك, مەدەنيەتٸ بٶلەك بٸرنەشە ەتنوس قويان-قولتىق ارالاسىپ تۇرسا, مۇنداي مەملەكەتكە ىقپال ەتۋ دە وڭاي», – دەيدٸ سۆويك ٸلگەرٸدەگٸ ٶز سٶزٸنە ٶزٸ قارسى شىعىپ.
ونىڭ اتاپ ٶتكەنٸندەي, قازاق مەملەكەتٸندە قازاق ۇلتشىلدارىنىڭ سانى جەتٸپ ارتىلادى. ال شىنايى مەملەكەتشٸل تۇلعالار تاپشى ەكەن.
«قازاق مەملەكەتٸنٸڭ قازٸرگٸ جاعدايىنا كٶپشٸلٸكتٸڭ كٶڭٸلٸ تولمايدى. پاتريوتتىق ۇستانىمداعى قاۋىم بيلٸكتٸڭ يت تەرٸسٸن باسىنا قاپتاپ, جٷيەنٸڭ 30 جىلدا جٸبەرگەن قيساپسىز كەمشٸلٸگٸن بەتٸنە باسۋدا.
ال بيلٸكتەگٸلەردٸڭ بەتٸن تٸلسەڭ قان شىقپايدى. جىل سايىن جاڭا رەفورما جارييالاپ جاتقانى. ەسكٸلەرٸ ٷشٸن ەشكٸم ەسەپ بەرمەيدٸ. ەسكٸ جوبانىڭ قالاي ورىندالعانىنا ەشكٸم باس قاتىرمايدى. جاڭا جاقسى, ەسكٸ جامان.
يە, بيلٸك تە, وسى بيلٸكتٸ سىنايتىن بەلسەندٸلەر دە «ەڭ باستى قۇندىلىق – مەملەكەتتٸلٸك» دەگەن ۇستانىمعا كەلگەندە بٸراۋىزدى. الايدا جوعارىداعى ات تٶبەلٸندەي توپ بۇل تٷسٸنٸكتٸ ٶز قولايىنا قاراي يكەمدەپ العانى, مەملەكەتشٸلدٸكتٸڭ اتىن جامىلىپ نەبٸر جىمىسقى, قۇيتىرقى ەرەكەتكە باراتىنى ەشكٸمنٸڭ قاپەرٸنە كٸرٸپ-شىقپايدى.
يە, بٸزدٸڭ ەلدە تەۋەلسٸزدٸكتٸ ەڭ باستى قۇندىلىق دەپ قابىلدايتىن, وسى بٸر ۇعىمدى قاسىق قانى قالعانشا قورعاۋعا ەزٸرمٸز دەپ اتويلاپ تۇرعان پاتريوتتىق باعىتتاعى پارتييالار مەن قوزعالىستار كٶپ-اق. دەموكراتييالىق پرينتسيپتەردٸ جالاۋ ەتكەن ۇيىمدار دا جەتٸپ-ارتىلادى.
الايدا سٸزدەر بٸرنەرسەنٸ ۇمىتتىڭىزدار! ەۋرازييالىق ينتەگراتسييا ۋاقىت ٶتكەن سايىن كٷش الىپ كەلەدٸ. بۇل ينتەگراتسييا قازاقستاندى تىرپ ەتكٸزبەسٸن تٷسٸنۋ كەرەك. جىل ٶتكەن سايىن ەۋرازييالىق وداقتىڭ سان تٷرلٸ سالاداعى بەلسەندٸلٸگٸ بايقالىپ وتىر. ۋاقىت ٶتە كەلە ەۋرازييالىق ينتەگراتسييا دەپ اتالاتىن تاعى بٸر ساياسي باعىت پايدا بولادى», – دەيدٸ ساياساتكەر.
سۆويكتٸڭ ايتۋىنشا, ەزٸرگە بٸزدٸڭ ەلدە وسى ۇستانىمدى جالاۋ ەتكەن قانداي دا بٸر ساياسي كٷش نە بيلٸكتە, نە قوعامدا جوق. دەگەنمەن ول ۋاقىت ٶتە كەلە قازاقستاندا ەۋرازييالىق پارتييا پايدا بولارىنا شٷبەسٸز سەنەدٸ.
«سول كەزدە اتا زاڭدا قازاقستانداعى ٶزگە ۇلتتاردان الابٶتەن تۇرعان قازاق حالقى قايتەر ەكەن?
اشىعىن ايتقاندا, بٸزدٸڭ ەل ەۋرازييالىق وداققا باسىبايلى بايلاندى. ەلدٸڭ بولاشاعى وسى وداقپەن بايلانىستى ەكەنٸن ساياسي ەليتانىڭ ەلدەقاشان كٶزٸ جەتكەن.
قازاق ۇلتشىلدارى? نەگٸزٸندە, قازاقتىڭ ۇلتتىق مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋىنا دەل وسىلار كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ وتىر», – دەيدٸ سۆويك مىرزا.
ەزٸرلەگەن روللان مۇحامەتقالي
