ەيتەنوۆتى "ساۋداگەر" دەۋ ەشقانداي قيسىنعا كەلمەيدٸ
– ەيتەنوۆتٸ جۇرت «تورگاچ» دەپ سىناپ جٷر. نەگە يپپودرومدى ساتىپ جٸبەردٸ?
– يپپودرومدى ەشكٸم ساتقان جوق. مەسەلە مىنادا. باسىندا جٷرگەن سوڭ ايتايىن. BI group ەكٸمگە بٸرنەشە جەرگە ٷي سالام دەپ كەلدٸ. سونىڭ ٸشٸندە يپپودرومنىڭ جەرٸ دە بار. سوسىن ەكٸم: «وسىدان ەكٸ جىل بۇرىن قالالىق مەسليحات يپپودرومدى قالانىڭ سىرتىنا كٶشٸرۋ تۋرالى شەشٸم شىعارعان. سول يپپودرومدى تەگٸن سالىپ بەرەسٸڭدەر», – دەدٸ.
جاڭا يپپودرومعا 2 ملرد تەڭگەنٸڭ ٷستٸندە اقشا كەرەك. ولار ويلانايىق دەپ كەتتٸ. بٸر اينالىپ قايتىپ كەلدٸ. «جاقسى, سالىپ بەرەمٸز» دەدٸ. ەكٸم: «ٷي سالعان جەرگە مەكتەپ پەن ەمحانا كەرەك. BI group وعان دا كەلٸستٸ. سوسىن ەكٸم: «تەك ٷي سالىپ قويمايسىزدار, بۇل جەر قالادا ٶزٸندٸك ورنى بار اۋماققا اينالۋى تيٸس. ارعى جاعى شىمسيتيگە جالعاسىپ كەتەتٸن پرومەناد, بەرگٸ جاعى دەندروپارككە دەيٸن ٶتەتٸن جاياۋ جٷرگٸنشٸلەرگە ارنالعان ۆەلوكٶپٸر سالاسىزدار», – دەدٸ.
«پرومەناد» – استاناداعى اقوردا مەن حان-شاتىردىڭ اراسىنداعى ٷلكەن اللەيا. بٸرنەشە جەردە فونتاندارى بار. رەكرەاتسييالىق زونا. وعان دا كەلٸستٸ. ەدەتتە قالانىڭ بيۋدجەتٸنەن, ياعني بٸزدٸڭ, سالىقتٶلەۋشٸلەردٸڭ قالتاسىنان شىعاتىن شىعىندى BI group ٶزٸ موينىنا الىپ تۇرعان سوڭ, يپپودرومنىڭ 36 گەكتار جەرٸن تەگٸن بەرٸپ جٸبەرۋگە بولاتىن ەدٸ.
كٶپتەگەن وبلىستار ينۆەستور كەلسە, جەرٸ مەن ينفراقۇرىلىمىن ونسىز دا تەگٸن بەرٸپ جاتىر. جوق, ەكٸم ونى دا 3,5 ملرد تەڭگەگە ساتىپ الاسىڭدار دەپ تالاپ قويدى. بۇل قارجى مەملەكەتتٸك بيۋدجەتكە تٷسەدٸ.
كومپانييانىڭ وڭتٷستٸك بويىنشا ديۆيزيونىن اشتىرىپ, 10 ملرد تەڭگەدەن استام سالىعىن دا شىمكەنتتٸڭ بيۋدجەتٸنە تٷسٸرەتٸن بولدى. ول سالىقتان ەكٸمدٸك مۇعالٸمدەر مەن دەرٸگەرلەرگە ايلىق بەرەدٸ, باسقا دا ەلەۋمەتتٸك مەسەلەنٸ شەشەدٸ. وسىنداي ايلارعا سوزىلعان, بٸراق مەملەكەتتٸڭ مٷددەسٸنە شەشٸلگەن كەلٸسسٶزدەن كەيٸن «ساۋداگەر» دەۋ ەشقانداي قيسىنعا كەلمەيدٸ. ەكٸم ينۆەستورمەن ساۋدالاسقان بولار, بٸراق ٶز مٷددەسٸ ٷشٸن ەمەس, مەملەكەتتٸڭ مٷددەسٸ ٷشٸن ساۋدالاستى.
– بۇل جەر پاركتٸڭ جەرٸ عوي. ونسىز دا قالادا اعاش ازايىپ بارا جاتىر...
– بٸرٸنشٸدەن, بۇل پاركتٸڭ جەرٸ ەمەس. رەكرەاتسييالىق ايماق – پارك ايماعى ەمەس. رەكرەاتسييالىق ايماق دەگەنٸمٸز, دەمالىس ايماعى, ياعني بالالاردىڭ ويىن الاڭىن سالساڭ دا, ۆەلوسيپەدپەن جٷرەتٸن جولاق سالساڭ دا, ول رەكرەاتسييالىق ايماق بولىپ ەسەپتەلەدٸ. ول جەردە ەشقانداي اعاشتىڭ باسىنان جاپىراق تٷسپەيدٸ. سۋرەتتە كٶرٸپ تۇرعانداي بەيدٸبەك بابانىڭ ەسكەرتكٸشٸ تۇرعان قىردان بەرٸ قۇلايتىن جاسىل-جەبەك قاز قالپىندا قالادى. شاڭى شىعىپ, ونشاقتى جىل قارالماي قالعان, جىلدار بويى جارىس ٶتپەگەن يپپودرومنىڭ ورتاسى مەن جارتىلاي قيراعان اتقورالاردىڭ ورنىنا سالىنادى.
ەكٸمدٸ تابيعاتتىڭ قاس جاۋى ەتٸپ كٶرسەتەتٸن ادامداردى تٷسٸنبەي وتىرمىن. شىمكەنتتە 6 ملن اعاش بار. ەر شىمكەنتتٸككە 6 اعاشتان كەلەدٸ. ال الماتىدا ەر ادامعا 13 اعاشتان كەلەدٸ. وسىعان بايلانىستى مۇرات دٷيسەنبەكۇلى 2025 جىلعا دەيٸن كەزەڭ-كەزەڭٸمەن 5,5 ميلليون اعاش ەگٸپ, جاسىل بەلدەۋ جاساۋ جوسپارىن بەكٸتتٸ. ەندٸ پايدالانىلماي جاتقان جەكەدەگٸ جەرلەردٸ مەملەكەتكە قايتارىپ, جاسىل-جەلەك ەگٸلەدٸ. مىڭداعان گەكتارعا! جاس-جەلەك قورى ەكٸ ەسەگە جۋىق ارتپاق. جاسىل بەلدەۋ – بۇل نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ جاسىل بەلدەۋٸ سيياقتى مىڭداعان گەكتار جاسىل-جەلەك.
بٸر نەرسەنٸ تٷسٸنۋ كەرەك. التى مىڭ اعاشتى بەس كٷندە ەگٸپ تاستاۋعا بولادى. ول قيىن ەمەس. ال التى مىڭ پەتەردٸ سالۋعا جىلدار قاجەت. يپپودرومنىڭ ورنىنا پارك سالسىن, دەمالىس ايماققا اينالدىرسىن دەپ جاتىر.
سول جاعىندا 107 گەكتار دەندروپارك, ورتاسىندا 29 گەكتار زووباق (ول دا پارك ٸسپەتتٸ), وڭ جاعىندا 76 گەكتار «قازىنا» ساياباعى بار. ول جەرگە تاعى 30 گەكتارعا اعاش ەككەنمەن ەشنەرسە ٶزگەرمەيدٸ. بىلايىنشا ايتقاندا, ٷش پارك قاتار تۇرعان جەرگە قىستىرىپ تٶرتٸنشٸ پاركتٸ سالعاندا نە ٶزگەرەدٸ? سول پاركتەرگە كٷندەلٸكتٸ جاياۋ كەلەتٸندەي تۇرعىن ٷيلەر بولماسا, ول پاركتەرگە كٸم بارادى?
– بۇل اسانباي اسقاروۆتان قالعان مۇراعا قول سۇعۋ ەمەس پە?
– بۇل جەردە ەكٸمدٸكتٸ اسقاروۆتىڭ مۇراسىنا قارسى ەتٸپ سۋرەتتەۋ – ەبەستٸك. ەگەر ەكٸمدٸك قارسى بولسا, ٷكٸمەتتٸڭ قاۋلىسىن شىعارىپ, دەندروپارككە اسانباي اسقاروۆتىڭ اتىنا الىپ بەرەر مە ەدٸ? يپپودرومنىڭ دەل قازٸرگٸ كٷيٸ اسانباي اتامىزدىڭ ەرۋاعىن رازى قىلا قويماس. قالا ەكٸمٸ قايتا سول كٸسٸنٸڭ سالعان يپپودرومىن ودان ەرٸ جاڭعىرتىپ, بيٸك جاقسى جەرگە كٶشٸرٸپ جاتىر. تٸپتٸ ەسكٸ يپپودرومنىڭ تاسىن پايدالانىپ, ەلەمەنتتەرٸن الۋعا بولادى. جاڭا يپپودرومنىڭ قابىرعاسىنا «شىمكەنت يپپودرومى 1979 جىلى اسانباي اسقاروۆتىڭ باستاماسىمەن سالىنىپ, 2021 جىلى بوزارىققا قايتا جاڭعىرا كٶشٸرٸلدٸ» دەپ جازىلادى.
«شىمكەنتتٸڭ بولاشاعى ينۆەستيتسيياعا بايلانىستى»
شىمكەنتكە ينۆەستيتسييا كەلسە, ول جەنە عيمارات بولىپ قالسا, ونى ەشكٸم الىپ كەتپەيدٸ
– ەكٸمدٸك حالىقپەن ساناسپايدى دەپ جاتىر. نەگە?
– ەگەر ەكٸمدٸك حالىقپەن ساناسپاسا, قوعامدىق تىڭداۋ ٶتكٸزبەس ەدٸ. قالا جەرٸن كوممەرتسييالىق قۇرىلىسقا بەرەيٸن دەپ جاتقان العاشقى ەكٸم ەيتەنوۆ ەمەس. بيزنەسكە بۇعان دەيٸن دە بەرٸلەدٸ, بۇدان كەيٸن دە بەرٸلەدٸ. قاي ۋاقىتتا قوعامدىق تىڭداۋ ٶتٸپ ەدٸ? ەرينە, ەكٸمنٸڭ باستى مٸندەتٸ – بيۋدجەت قارجىسىن ۇلعايتۋ جەنە تۇرعىنداردى جۇمىسپەن قامتۋ. ول ٷشٸن ينۆەستيتسييا كەرەك. پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ ٶزٸ ينۆەستور تارتىڭدار دەپ تاپسىرىپ وتىر. ەكٸمدٸككە ينۆەستورلار قانشا كەرەك بولعانىمەن, ەكٸمدٸك حالىقتىڭ سٶزٸنە قۇلاق اسادى. تالاي تالقىلانىپ, يٸنٸ قانىپ, 19 اقپاندا حالىق الدىندا ورتاق شەشٸم قابىلدانادى.
– ينۆەستيتسييا ەكەلدٸ دەيسٸزدەر. BI group سالعان ٷيٸن ساتىپ, شاش ەتەكتەن پايدا تاپپاي ما?
– كەڭەس كەزٸندە باسشى بولعان بٸر اعامىز: «ولار ٷيلەرٸن قىمباتقا ساتادى» دەپ ايتادى. ٷيدٸ ساتادى ەكەن دەپ ەشنەرسە سالماي وتىرامىز با? ەكونوميكا باكالاۆرى رەتٸندە ايتار بولسام, ينۆەستيتسييانى, بەينەلەپ ايتسام, سۋعا تەڭەر ەدٸم. قايدا قۇيىلسا, سول جەرگە شٶپ شىعادى, تال ٶسەدٸ. سول سيياقتى شىمكەنتكە ينۆەستيتسييا كەلسە, ول جەنە عيمارات بولىپ قالسا, ونى ەشكٸم الىپ كەتپەيدٸ. وسى جەردە قالادى.
كەزٸندە استانانىڭ قۇرىلىسىنا دا قارجى سالىندى. قارسى شىققاندار دا بولدى. بٸراق قازٸر استانا سالعان قارجىسىن ەسەلەپ قايتارىپ جاتىر. سۋ قۇيساڭ اعاش ٶسەدٸ, بٸرنەشە جىلدان سوڭ جەمٸسٸن بەرەدٸ. قالادا سالىناتىن قۇرىلىس تا سولاي.
قازٸر ەشكٸم تەگٸن ٷي سالىپ بەرمەيدٸ. بٸزدە 40 مىڭ ادام باسپانا كەزەگٸندە تۇر. ونى بٸز بيۋدجەتتەن, ياعني سٸز بەن بٸزدٸڭ سالىعىمىزدىڭ ەسەبٸنەن سالىپ جاتىرمىز. بٸراق كەزەگٸ كەلگەندەرگە تۇرۋعا بەرسەك تە, ٷي ولاردىڭ اتىنا ٶتپەيدٸ, مەملەكەتتٸڭ ەسەبٸندە بولادى. كەزەككە تۇرىپ ٷي العان ادام ساتىپ العىسى كەلسە, سوعان كەتكەن شىعىندى مەملەكەتتٸك بيۋدجەتكە ٶتەيدٸ. جالپى, مەملەكەتتٸڭ ەسەبٸنەن ٷي سالۋ قيىن ەمەس. بيۋدجەتتە اقشا بولسا, سالا بەر. ەڭ قيىنى – كوممەرتسييالىق تۇرعىن ٷي سالۋ. سەبەبٸ جەكە كومپانييا ٶز اقشاسىنا سالادى, ٶزٸ ساتادى, بارلىق تەۋەكەلدٸ ٶز موينىنا الادى.
سوندىقتان كوممەرتسييالىق تۇرعىن ٷي قۇرىلىسىن قولداۋىمىز كەرەك. قازٸر نۇر-سۇلتاندا قۇرىلىستىڭ 80% – كوممەرتسييالىق تۇرعىن ٷي. ال شىمكەنتتە تەك 25% كوممەرتسييالىق تۇرعىن ٷي, قالعانىن ەكٸمدٸك بيۋدجەت ەسەبٸنەن سالىپ جاتىر. بەسەكەلەستٸك ۇلعايعان سايىن قۇرىلىس نارىعى داميدى. بۇل جەردە تەك ينۆەستيتسييا عانا ماڭىزدى ەمەس, BI group, Bazis, Highvill سيياقتى كومپانييالار قۇرىلىس مەدەنيەتٸن ەكەلەدٸ.
ٶتكەندە شىمكەنتتٸڭ بٸر قۇرىلىس كومپانيياسى سىرتىن قورشاماي, ٷي سالار ورىننىڭ كوتلاۆانىن قازا باستاۋى ٷلكەن شۋ بولدى. كٶرشٸلەردٸڭ ۋەجٸ دۇرىس. بالالار ويناپ جٷرٸپ تٷسٸپ كەتۋٸ مٷمكٸن. وعان ٷلكەن ايپپۇل تٶلەتتٸك. اتى اتالعان ٷلگٸلٸ كومپانييالار ٶيتپەيدٸ. تٸپتٸ قۇرىلىس الاڭىنا كٸرٸپ-شىققان جٷك كٶلٸكتەرٸنٸڭ دٶڭگەلەگٸن جۋادى, بالشىق-بالشىق بولىپ, قالانىڭ كٶشەلەرٸن بىلعامايدى. بٸردەي فورما كيٸپ, كاسكا تاعىپ جٷرۋ, ەكٸنشٸ قاباتتان جوعارى شىقسا, مٸندەتتٸ تٷردە ارقان بايلاپ جٷرۋ – مۇنىڭ بارلىعى قۇرىلىس مەدەنيەتٸ, قاۋٸپسٸزدٸك تەحنيكاسى.
وسىنداي جوعارى قۇرىلىس ستاندارتتارىن كٶرٸپ جٷرٸپ بٸزدٸڭ جاس قۇرىلىسشىلار دا ٷيرەنەدٸ. ودان بٶلەك, ەگەر بۇل جوبا جٷزەگە اسا قالسا, 2 ملن تەكشە مەتر مونوليت, 250 مىڭ تەكشە مەتر كٸرپٸش, 1,7 ملن شارشى مەتر ينەرتتٸ ماتەريالدار, 750 مىڭ تەكشەمەتر ٶرنەكتاس, 320 مىڭ توننا تەمٸر بۇيىمدارى, 460 مىڭ شارشى مەتر تەرەزە, 3 ملن شارشى مەتر ٸشكٸ جۇمىستارعا قاجەت ماتەريالدار, 800 مىڭ شارشى مەتر فاساد.
بٸر سٶزبەن ايتقاندا شىمكەنتتٸڭ قۇرىلىس ماتەريالدار يندۋستريياسىنا بٸرنەشە جىل ازىق بولاتىن تاپسىرىس تٷسەدٸ جەنە بۇل سالا دا دامىپ كەتەدٸ.
بٸزدٸڭ قالا كٶپتەن بەرٸ سۋ كٶرمەگەن باق سيياقتى
– ول ٷيلەر بيزنەس كلاسس, تەك بايلار ساتىپ الادى ەمەس پە?
– شىمكەنتتە تەك ەلەۋمەتتٸك توپتار تۇرادى دەپ كٸم ايتتى. BI group ەكٸمدٸكتٸڭ جانىنان Tamerlan دەگەن تۇرعىن ٷي كەشەنٸن سالعان, بٸرنەشە كٷندە ساتىلىپ كەتكەن. ەگەر سۇراعىڭىزعا قاراي جٸكتەيتٸن بولساق, ميلليون حالقى بار قالادا باي دا, كەدەي دە بار, ەلەۋمەتتٸك توپتارعا مەملەكەت ونسىز دا جىلدا ٷي سالىپ جاتىر. بٸراق باعاسى شەكتەۋلٸ ەلەۋمەتتٸك ٷيلەرمەن قالا سالا المايمىز. قالانىڭ كٶركٸن اشاتىن ەڭسەلٸ زەۋلٸم ٷيلەر. بۇل – بٸر.
ەكٸنشٸدەن, تۇرعىن ٷي – بۇل باسپانا عانا ەمەس, ينۆەستيتسييالىق قۇرال, بىلايشا ايتساق, مٷلٸك. قازاقستاننىڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندە شىمكەنتتٸڭ قىز-جٸگٸتتەرٸ جۇمىس ٸستەپ جٷر.
ولار تاپقان اقشاسىن نۇر-سۇلتان مەن الماتىدان پەتەر ساتىپ الىپ, قارجىسىن سول قالالارعا سالىپ جاتىر. ەگەر شىمكەنتتە سونداي ينۆەستيتسييالىق قۇرال بولا الاتىنداي جىلجىمايتىن مٷلٸك نارىعى قالىپتاسسا, سولار قارجىسىن شىمكەنتكە سالادى.
شىنى كەرەك, تۇرعىن ٷي سالۋدا شىمكەنت ارتتا قالدى, رەسپۋبليكالىق قالا بولعانىمەن. دەل وسىنداي ميلليوننيكتەر – نۇر-سۇلتان مەن الماتىدا جىلىنا 3 ملن شارشى مەتر ٷي سالىنادى. تٸپتٸ حالقى 200 مىڭ ادامعا جەتپەيتٸن اقتاۋدىڭ ٶزٸ جىلىنا بٸر ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ٷي سالادى. ال ميلليون حالىق تۇراتىن شىمكەنتتە قانشا شارشى مەتر تۇرعىن ٷي سالىنادى دەپ ويلايسىز? جارتى ميلليون شارشى مەتر. جارتى-اق ميلليون! بۇل باياۋ قارقىنمەن قالا دامۋىن تەجەپ تاستايمىز.
بٸزدٸڭ قالا كٶپتەن بەرٸ سۋ كٶرمەگەن باق سيياقتى. جاپىراعى سارعايىپ, ساباقتارى سولىپ جاتقان. بۇل باققا سۋ كەرەك, ياعني ينۆەستيتسييا كەرەك. BI group سيياقتى بٸرنەشە كومپانييا 100 ميللياردتاپ ينۆەستيتسييا سالسا, قالا نۇر-سۇلتان سيياقتى كٶزدٸڭ جاۋىن الار زەۋلٸم ٷيلەرگە تولىپ, ەڭسەسٸن تٸكتەپ الار ەدٸ.
دەرەككٶز: Oinet.kz
