بايىرعى تٷسٸنٸك بويىنشا, زييالى قاۋىمنىڭ قىزمەتٸ ەرقيلى, ولارعا ارتىلار مٸندەت تە تٷرلٸ ەلەۋمەتتٸك جاعدايلارعا بايلانىستى ٶزگەرٸپ وتىرعانىن باعامدايمىز. ەلەۋمەتتٸك توپ رەتٸندە زييالى قاۋىمنىڭ بٷگٸنگٸ ٸشكٸ قۇرىلىمى مەن بەلگٸلەرٸ تولىق انىقتالىپ بٸتتٸ دەپ كەسٸپ ايتۋعا كەلمەيدٸ. تٸپتەن, زييالى قاۋىمنىڭ قانداي دا بٸر ەلەۋمەتتٸك توپقا جاتار-جاتپايتىنىنىڭ ٶزٸ داۋلى مەسەلەگە اينالىپ تۇر. جالپى, بٸز بٸلگەن دەرەكتە زييالى قاۋىمنىڭ نەگٸزگٸ تٶرت ٶلشەمٸن تايعا تاڭبا باسقانداي انىقتاپ كٶرسەتەدٸ: 1. بٸلٸمدٸلٸك, 2. ۇيات, 3. كٸشٸپەيٸلدٸلٸك, 4. حالىقتى سٷيۋ. ال بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ قوعام زييالى قاۋىمعا قانداي ٶلشەممەن قارايدى? «جەلقازىق» ايدارىمىزدىڭ بٷگٸنگٸ تاقىرىبى وسى سۇراققا جاۋاپ ٸزدەيدٸ.
نۇرلان كەنجەاحمەت,
تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى,
گەرمانيياداعى بونن ۋنيۆەرسيتەتٸ
شىعىستانۋ جەنە ازييا ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى
سٸزدٸڭ زييالىلىق دەگەن تەرمينٸڭٸزدٸ اعىلشىنشا «ينتەلليگەنتسييا» دەپ تٷسٸنٸپ وتىرمىن. نەمەسە قازاقى تٸلمەن ايتقاندا, «بٸلٸمدٸلەر قاۋىمى». قازٸرگٸ تۇستا زييالىلىقتىڭ ٶلشەمٸن بۇرىنعى ٶلشەممەن بەكٸتۋگە بولمايدى.
مۇنى «سەگٸز قىرلى, بٸر سىرلى» دەپ تٷسٸنگەن جٶن شىعار.
ەرينە, زييالىلىق «بٸلٸمدٸلٸك, ۇيات, كٸشٸپەيٸلدٸلٸك جەنە حالىقتى سٷيۋ» ۇعىمىن قامتيدى. مەنٸڭشە, ٶز حالقىڭنىڭ تاريحىن, مەدەنيەتٸن, تٸلٸن, سالت-ساناسىن, ۇستانىمىن, ار-نامىسىن جەتە يگەرۋ – زييالىلىقتىڭ ەڭ باستى ٶلشەمٸ. ەرينە, مەملەكەتٸمٸز اتالعان تۇستاردى حالىقتىڭ ساناسىنا سٸڭٸرۋگە كٶپ كٷش جۇمساپ وتىر. نەتيجەسٸ قالاي? مەملەكەت كٷش سالعانىمەن, جەكە ادام ونى سانالى تٷردە جٷزەگە اسىرماسا, ەڭبەگٸڭ قۇمعا قۇيعان سۋمەن تەڭ بولادى. قازاقتا «الدىڭا اس قويدىم, ەكٸ قولىڭدى بوس قويدىم» دەگەن سٶز بار, ياعني بارلىق جاعدايدى جاسادىم دەگەن سٶز.
شىڭعىس حان بٷكٸل كەرٸ قۇرىلىقتى باعىندىردى, مۇنى ونىڭ جەكە ەڭبەگٸ دەپ باعالاماۋ كەرەك, ەرٸسٸن ايتساق, مۇندا كٶشپەندٸلەردٸڭ نەشە مىڭ جىلدىق سوعىس ٶنەرٸ مەن يدەولوگيياسى جاتىر. شىڭعىس حاندى قازاق قىپ جاساۋ, ونىڭ جەتٸستٸكتەرٸن جالعىز بٸر ۇلتقا تەلۋ – تاريحي بٸلٸمسٸزدٸك! حح عاسىر باسىنا دەيٸن قازاقتا «تٶرەسٸز ەل بولماس, تٶبەسٸز جەر بولماس» دەگەن زاڭ ٶز كٷشٸن جويمادى. مۇقان يساحان دەگەن دٸنتانۋشى جاس عالىم بار, سول جٸگٸت شىڭعىس حان ياساسىنىڭ (قازاقشا جٶن-جوسىق) يسلام شاريعاتىنا ىقپالىن زەرتتەپ جٷر, ياعني شىڭعىس حان ياسالارى يسلام شاريعاتىنان ەنگەن دەگەندٸ ايتادى.
مەنٸڭ شىڭعىس حاندى مىسال ەتۋٸم, ٶز ۇلتىڭنىڭ تاريحىن بٸلۋ ٷشٸن كٶشپەندٸلەردٸڭ ارعى-بەرگٸ تاريحىنا جەتٸك بولۋىمىز كەرەك دەگەندٸك, سوندا شىڭعىس حاننىڭ تەگٸ كٸم دەپ بوسقا ساندالمايمىز.
تونىقۇق (تونىكٶك ەمەس) قىتايدىڭ سول تۇستاعى استاناسى چاڭ-اندا (قازٸرگٸ سي-ان) بٸلٸم العان, تاريحي دەرەكتەمەلەردە حاتتالعان تٷركٸلەر تاريحىنداعى تۇڭعىش قىتايتانۋشى. قىتاي دەرەكتەمەلەرٸندە وعان ەكٸ تٷرلٸ مٸنەزدەمە بەرگەن: اسقان دانا جەنە ەككٸ, قۋ. ول تٷركٸلەر ٷشٸن اسقان دانا بولدى, جاۋى ٷشٸن ەككٸ, قۋ ەدٸ. ول تٷركٸلەر ٶركەنيەتٸن ٶركەندەتۋ ٷشٸن كٶك تٷركٸلەرگە مەملەكەتتٸك يدەولوگييا, دالا زاڭىن جاساپ كەتتٸ. قىتاي دەرەكتەمەلەرٸندە تٷركەش قاعانىنىڭ تۋعان ٸنٸسٸ اعاسىنا ٶكپەلەپ, تونىقۇققا قاشىپ بارادى جەنە تٷرٸك ساربازدارىن ەرتٸپ تٷركەش قاعاناتىنا شابۋىل جاسايدى, نەتيجەسٸندە اعاسى تۇتقىنعا تٷسەدٸ. تٷرٸكتەر سوڭىندا دالا زاڭى بويىنشا ەكەۋٸنٸڭ دە باسىن الادى. بۇل زاڭ سوناۋ عۇن-ٷيسٸن زامانىنان قازاق حاندىعىنا دەيٸن جالعاسقان. كٶشپەندٸلەردە ٶز ەلٸنە وپاسىزدىق جاساعاندار باسقا ەلگە دە قايىرى جوق دەگەن ٷكٸم بولعان. قازٸرگٸ قوعامدا كٶشپەندٸلەردٸڭ وسى دالا زاڭىنىڭ جۇرناعى جوق, قايتا بەرٸ كەرٸسٸنشە بولىپ كەتكەن. جوڭعار-قازاق قارىم-قاتىناسى تۋرالى زەرتتەۋلەر مەن فيلمدەردە ولقىلىقتار ٶتە كٶپ. قاتىپ-سەمٸپ قالعان كٶزقاراس بويىنشا ادامزات تاريحىنداعى ەڭ سوڭعى ەكٸ كٶشپەلٸ يمپەرييانى بٸر-بٸرٸنە اتا جاۋ قىلىپ كٶرسەتەدٸ. جوڭعار مەن قازاقتىڭ سوعىس ەرەكەتتەرٸنەن گٶرٸ بەيبٸت ٶمٸر كەشكەن تۇستارى كٶپ. قازاق پەن جوڭعاردا مەملەكەتتٸك قۇداندالىق ساياسات بولعان. قازاق اقسٷيەكتەرٸ مەن جوڭعار اقسٷيەكتەرٸ قىز الىسىپ, قىز بەرٸسكەن.قازاق دالاسىنداعى جوڭعارلار قايدا كەتتٸ? مانچجۋر شاپقىنشىلىعىنان كەيٸن قازاققا سٸڭٸپ كەتكەن. ارامىزداعى انتروپولوگييالىق بەلگٸلەر مەنمۇندالاپ تۇر. نەمٸس شىعىستانۋشىسى يۋليۋس كلاپورتتىڭ 1835 جىلعى كارتاسىندا (كارتاداعى مەلٸمەتتەر 1780 جىلدارعا تەن) قازاق رۋلارى بٷگٸنگٸ جوڭعار جەرٸنە جامىراي قونىستانعان: سادىر, ماتاي, سۋان, جالايىرلار قازٸرگٸ ورنالاسۋى بويىنشا تالدىقورعاندا تۇر, سەمٸز نايماندار قازٸرگٸ قىتايداعى تارباعاتايدا شاپىراشتىلار قورعاس ماڭىنا ورنالاسقان, تاياۋ زامانعى قازاق داستاندارىنداعى دەرەكتەرمەن سايما-ساي. حVٸٸٸ-حٸح عاسىرلارداعى ورتا ازيياعا قاتىستى ٸرٸ ۋاقيعالاردى سول كەزدەگٸ تسيڭ يمپەريياسى مەن رەسەي يمپەريياسى اراسىندا بولعان كەلٸسٸم شارتتارمەن تٷسٸندٸرۋگە داعدىلانعانبىز. ٸس جٷزٸندە ولاي ەمەس: قازاق حاندىعى مەن تسيڭ پاتشالىعى اراسىندا, رەسەيدٸڭ قاتىسۋىنسىز, تالاي كەلٸسٸم شارت جاسالعان. قازٸرگٸ قىتايداعى قازاقتار وتىرعان ٶڭٸرلەردە ابىلاي حان تۇسىندا حالقىمىز كٶشٸپ-قونىپ جٷرگەن. قازاق تاريحىنداعى حالىقارالىق سيپات الاتىن ٸرٸ ۋاقيعالاردى, سوعىستاردى ٶڭٸرلٸك ۋاقيعالار نەمەسە رۋلىق سوعىس دەرەجەسٸنە تٷسٸردٸك. ابىلاي حان تۇسى – قازاق تاريحىنداعى ٶتە كٷردەلٸ زامان. سول تۇستاعى قازاق داستاندارىندا حاتتالعان سوعىستاردىڭ دەنٸ مەملەكەتتٸك سيپات العان, قازاقتىڭ قازٸرگٸ تەرريتوريياسىنىڭ ەڭ سوڭىندا قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتكەن سوعىستار. رۋلىق-جەرلٸك ايماقتان اسا الماي, اتا-بابالارىمىزدىڭ تاريحي ورنىن دۇرىس باعالاي الماي جٷرگەن تۇستارىمىز ٶتە كٶپ.
جۋىردا عانا ديماش قۇدايبەرگەن قىتايدان جٷلدەلٸ بوپ ورالدى. ول تەك ەنٸمەن عانا تانىلعان جوق, كٸشٸپەيٸلدٸلٸگٸ, ۇلتجاندىلىعى, ەدەپتٸلٸگٸمەن قالىڭ جۇرتتى ٶزٸنە تەنتٸ ەتتٸ, قازاقشا سٶيلەپ, قالىڭ قىتاي حالقىن سٷيسٸندٸردٸ, قىتاي وقىرماندارى اراسىندا اباي جولى ەپوپەياسىن وقۋ ناۋقانى بولدى. «ديماش تۋعان ەل قانداي ەكەن» دەگەن قىزىعۋشىلىق تۋعىزدى. قارشاداي جاس ديماش قىتايلار اراسىندا قازاقتانۋ دٷمپۋٸن قوزعادى. بۇل – سەنساتسييا! اتا-ەجەسٸنٸڭ قولىندا ەرجەتكەندٸكتەن, قازاقىلىق مٸنەزدەرٸ مەنمۇندالاپ تۇر. دوداعا قاتىسقان جارىم جىلدا قازاقتىڭ دەستٷرلٸ ەنٸ مەن مەدەنيەتٸن, دومبىراسىن بٷكٸل شىعىس ازيياعا تانىتتى دەسەم, ارتىق ەمەس. ٶيتكەنٸ, دوداعا تەك قىتايدىڭ عانا ەمەس, تايۆان مەن گونگكونكتىڭ ەيگٸلٸ ەنشٸلەرٸ قاتىستى. دودانى باستان-اياق كٶرٸپ وتىردىم, ساحنا سىرتىنداعى ەنشٸلەردٸڭ, جٷرگٸزۋشٸلەردٸڭ ديماشقا بەرگەن باعاسى ٶز الدىنا بٸر دٷنيە. ەلباسى باتاسىن بەردٸ, مەيٸرٸمٸن تٶكتٸ. مۇنىڭ ٶزٸ ەلباسىمىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتى, مەدەنيەتتٸ جوعارى باعالايتىندىعىنىڭ بٸر بەلگٸسٸ, ديماشتاي بولىڭدار دەگەن استارلى ويى جاتىر ەلباسىنىڭ. زييالىلىقتىڭ بٸر مىسالى وسى: وتانسٷيگٸشتٸك, مەدەنيەت جاناشىرى جەنە دانالىق.
مانچجۋرلٸك تسيڭ يمپەريياسىن ەتنيكالىق قىتايلار اۋدارىپ تاستاعان سوڭ, قىتايدىڭ زييالى قاۋىمى اراسىندا قىتايدىڭ دەستٷرلٸ مەدەنيەتٸنٸڭ تاعدىرى جٶنٸندە زور پٸكٸرتالاس بولعان. دٷنيەجٷزٸنە ەيگٸلٸ, دٷنيەجٷزٸلٸك قىتايتانۋ عىلىمىنىڭ نەگٸزٸن قالاعان عالىمى Wang Guowei (ەتنيكالىق قىتاي), مانچجۋرلٸك تسيڭ يمپەريياسى تاريح بەتٸنەن جويىلعاندا, مانچجۋر مەملەكەتٸنٸڭ تاعدىرىنا ۋايىمداپ جەنە قىتايدىڭ دەستٷرلٸ مەدەنيەتٸ قۇردىمعا كەتەتٸن بولدى دەپ, ٶزٸن سۋعا تاستاپ ٶلگەن. ٶيتكەنٸ, ول سول كەزدەگٸ دٷنيەجٷزٸنٸڭ وزىق يدەالدارىن ٶتە جەتٸك يگەرگەن, مانچجۋرلٸك پاتشالارعا ادال بولعان. زييالى قاۋىمنىڭ وتانسٷيگٸشتٸگٸنٸڭ ەڭ تيپتٸك مىسالى وسى. وتان سول ەلدە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان بارلىق ۇلتقا ورتاق. مانچجۋرلەر ٶز قول استىنداعى حالىقتاردى ٶزدەرٸنە ادال بولۋى ٷشٸن جاعداي جاساعان. مەملەكەتتٸك قۇجاتتار مانچجۋر تٸلٸندە جازىلعان, ودان كەيٸن قاجەت بولسا, قىتاي تٸلٸنە اۋدارىلعان. ال بٸزدەگٸ جارنامالار, تٸپتٸ كەيبٸر مەملەكەتتٸك قۇجاتتار الدىمەن ورىسشا جازىلادى, ودان سون قازاقشاعا اۋدارىلادى. كەيبٸر جارنامالاردىڭ اۋدارماسى تٸپتٸ كٷلكٸلٸ.
قازٸرگٸ قازاقستان قوعامىندا زييالىلىق جاعدايى باسقاشا (وڭتٷستٸك جەنە باتىس وبلىستارىنان سىرت), قالادا بولسىن, دالادا بولسىن, حالىقتىڭ كٶبٸ قازاقىلىق مەنتاليتەتپەن ەمەس, باسقاشا مەنتاليتەتپەن ويلايدى (ورىس مەنتاليتەتٸ دە ەمەس). تٷسٸنٸكسٸز. وسىنىڭ سالدارىن 70 جىلدىق كسرو ٷستەمدٸگٸنەن كٶرەدٸ, بۇعان ٶز باسىم سەنبەيمٸن. ەلەۋمەتتٸك كينوحانالاردىڭ 99 پايىز تٸلٸ – ورىسشا, ال كٶرەرمەندەردٸڭ 90 پايىزى – قازاقتار. قازاق جٷزدٸ ازاماتتار, قازاقشا بٸلە تۇرا, الدىمەن بٸر-بٸرٸمەن ورىسشا سٶيلەسەدٸ. ەگەر الدىمەن قازاقشا سٶيلەسەڭ, ساعان دەگەن مەمٸلەسٸ دەرەۋ ٶزگەرەدٸ, «مىناۋ قازاقشا سٶيلەپ تۇر» دەپ تاڭ قالادى.
رۋلىق-تانىستىق جٷيە مىقتاپ ورناعان بٷگٸنگٸ قازاق قوعامىندا بٷكٸل عىلىم سالاسى, ٷكٸمەت مەكەمەلەرٸ سەنٸڭ تەگٸڭە قاراپ مەمٸلە جاسايدى. بٸر رەت قازاقشا تەلەديدار باعدارلامالارىن شولىپ شىقتىم, شامامەن ون نەشە ارنانىڭ جارتىسىنان كٶبٸ بٸر مەزەتتە ەن-كٷي, ويىن-ساۋىق باعدارلامالارىن بەرٸپ جاتىر. بٷكٸل نەگٸزگٸ ارنالاردى ەنشٸلەر مەن بيشٸلەر يەمدەنگەن. باسقا ارنالاردا تٷركييانىڭ نەمەسە ٷندٸنٸڭ دەم-تاتۋسىز سەريالدارى. وسىلاردىڭ ورنىنا عىلىم-بٸلٸمدٸ ناسيحاتتايتىن, حالقىمىزدىڭ تاريحىن, دٸنٸن تٷسٸندٸرەتٸن باعدارلامالاردى كٶرسەتسە نەمەسە «National Geographic» سەكٸلدٸ شەتەلدٸڭ عىلىمي ارنالارىن قازاقشاعا اۋدارىپ كٶرسەتسە, نۇر ٷستٸنە, نۇر ەدٸ عوي. ٷش تٸلدٸلٸك ساياساتتى قالىڭ حالىق جاپپاي اعىلشىن تٸلٸنە كٶشۋ دەپ تٷسٸنگەن تەرٸزدٸ, ٶيتكەنٸ, الماتىدا بولسىن, استانادا بولسىن, اعىلشىن وقۋلىقتارىن ساتاتىن كٸتاپ دٷكەندەرٸ قاپتاپ كەتكەن, قازاق تٸلدٸ باسىلىمداردان كٶپ. ارالادىم, قازاقشا بٸلمەيدٸ, ورىسشا نەمەسە اعىلشىنشا سايراپ تۇر. گەرمانييادا قىزىمدى بالالار باقشاسىنا بەرگەندە, بالاباقشا تەربيەشٸسٸنٸڭ ماعان بٸرٸنشٸ ايتقان سٶزٸ: «ٷيگە بارعاندا بالاڭىزعا قازاقشا سٶيلەڭٸز, قازاقشاسىن ۇمىتپاسىن, باسقا تٸلدە تٸلٸ شىقسا, ٶز ۇلتىنا مەيٸرٸمسٸز بولىپ كەتەدٸ», – دەگەن ەدٸ. قازاق قوعامىنداعى بٸر-بٸرٸنە مەيٸرٸمسٸزدٸك – قازاق تٸلٸن جەتٸك بٸلمەۋدٸڭ سالدارى. شەتەلدە كٶپ جٷردٸم, ەلدەن كەلگەن ازاماتتار بولسا, ٸزدەپ تاۋىپ ارالاستىم. بٸراق بەرٸنە ورتاق بٸر مٸنەز – بٸر رەت كەزٸككەن سوڭ, كەلەسٸ رەتتە ارالاسپاي, نە حابار-وشارسىز كەتەدٸ. بىلتىر ىستامبۇل ەۋەجايىندا ورازا ۇستاعان بٸر ازاماتپەن كەزٸگٸپ قالدىم. ٷلكەن ادام اۋىزاشارعا سۋ الىپ ٸشەر مايدا اقشاسى جوق ەكەن, جانىنداعى كٸسٸدەن مايدالاپ بەرٸڭٸزشٸ دەپ ٶتٸندٸ. مەن ول كٸسٸگە مايدا اقشا بەردٸم دە, ٸرٸ اقشاسىن المادىم. رامازان ايىندا ٶزٸم دە ساۋاپ جينايىن دەگەن ويىم بولعان ەدٸ. الايدا, ول كٸسٸنٸڭ وقىس قىلىقتارى مەنٸ تاڭقالدىردى: لەم-ميم دەمەي, اقشامدى الدى, قاتۋلانا بٸر قاراپ قويدى, راحمەتٸ جوق. سۋىن ەكەلگەن سوڭ ارتىلعان مايدا اقشالارىمدى قولىما ۇستاتا سالدى, قۇددى ماعان ٶكپەلەگەن ادامداي. تٷسٸنسەم بۇيىرماسىن, رامازان ايى عوي, قازاق اعامىزدا نە قازاقىلىق, نە مۇسىلماندىق پەيٸل جوق.
توق ەتەرٸن ايتقاندا, قازاق قوعامىنداعى زييالىلىقتىڭ ٶلشەمٸ قازاقىلىق مەنتاليتەتپەن ويلاۋ, بولاشاققا قازاقىلىق ٷلگٸمەن قادام باسۋ. قانشا جەردەن ورىسشا سٶيلەپ, ورىسشا ويلاعانمەن, ولار بٸزدٸ وتار قامىتىن كيگەن بەيشارا ۇلت دەپ تانىدى. تٷركٸلەردٸڭ قارا شاڭىراعىندا وتىرعان قازاقتاردىڭ قانىندا نەگٸزگٸ تٷركٸلٸك قاننان باسقا, سوعدى, توحار, اراب, قارا-قىتاي, موڭعول, جوڭعار قاندارى ارالاسقان. وسىلاردىڭ بەرٸن تٷركٸلەر كٷشپەن ەمەس, ٶزٸنٸڭ وزىق يدەولوگيياسىمەن, مەدەنيەتٸمەن باعىندىرعان. ەگەر, مٷمكٸن دەسەڭٸز, اتا-بابالاردان امانات بوپ قالعان وسى مەدەنيەتتٸ قازاقىلىق سيپاتپەن ەرٸ قاراي دامىت, بولاشاعىڭ, تاعدىرىڭ ٶز قولىڭدا. ەلباسى جول كٶرسەتتٸ, ەندٸ سول جولمەن جٷرۋ قالىڭ قازاقتىڭ ەنشٸسٸندە.
دەرەككٶز: "قازاق ەدەبيەتٸ" گازەتٸ
