يە, جاڭا مينيستردٸڭ ورىن تاعىنا وتىرعالى بٸلٸم سالاسىنىڭ ەر ٸسٸ قىزۋ تالقىلانۋدا. قوعامعا ٷرەي تاستاپ ٷلگەرگەن ٷش تٸلدٸ وقىتۋ مەسەلەسٸ مەن بەس كٷندٸك دەيسٸز بە, ەلدە باسقا دەيسٸز بە, بٸراز جاڭا دٷنيە ەنگٸزٸلگەلٸ جاتقانى اقيقات. دەل وسى كٷيٸپ تۇرعان سەتتە قوعامنىڭ ەر ازاماتىنىڭ ٷنٸن جەتكٸزۋ, قوعام بولىپ تالقىلاپ, بولاشاق ۇرپاقتىڭ مەسەلەسٸن شەشۋ, ەرينە, ٶتە ٶزەكتٸ. دەل وسى كەزدە مينيستردٸڭ ەر سالادا جٷرگەن بٸز سەكٸلدٸ مامانداردى (تٸپتٸ, قاتتى ايتىپ جٷرگەن ادامداردى) كەزدەسۋگە شاقىرۋى ٶزٸمٸزگە ەر سٶزٸمٸزدٸ دەلەلمەن, بايىپپەن ايتىپ, حالىقتىڭ ٷنٸن جەتكٸزۋدٸ تولىق اتقارۋ كەرەك ەكەنٸن سەزٸندٸردٸ.
كەزدەسۋ تاڭەرتەڭ 9:30 شاماسىندا, الدىمەن, مينيستردٸڭ كٶمەكشٸسٸمەن, سودان سوڭ ورتا بٸلٸم دەپارتامەنتٸنٸڭ ديرەكتورى جاڭىل الپامىسقىزىمەن كەزدەستٸك. سوڭعى بٸر جارىم ساعات ۋاقىت مينيسترمەن اشىق ديالوگ بولدى. مەنٸڭ نە ايتقانىمدى ەمەس, الدىمەن مينيستردٸڭ نە ايتقانىن بايانداي كەتەيٸن.
سونىمەن, نە تالقىلادىق, قانداي قورىتىندىعا كەلدٸك, سوعان توقتالايىن.
ٷش تۇعىرلى تٸل مەسەلەسٸ
باستاۋىش سىنىپتاردان باستاپ, ٷش تٸل بٸردەي وقىتىلادى, باستاۋىشتا ەر پەنگە باعىتتالعان جاڭا پەندەر دە ەنگٸزٸلەدٸ.
بۇۇ – نىڭ جٷرگٸزگەن زەرتتەۋٸ بويىنشا, بٸزدەگٸ 8 – سىنىپ وقۋشىلارى دامىعان ەلدەردٸڭ 8 – سىنىپ وقۋشىلارىنان كەمٸندە 2,5 جىلعا ارتتا قالىپ قويعان.
قانداي پەندەر اعىلشىن تٸلٸندە وقىتىلادى?
پەندەردٸ ٷش تٸلدە وقىتۋ تەك 10 – 11 سىنىپتا جٷرگٸزٸلەدٸ. نەگٸزگٸ مەكتەپ, ياعني, 1 – 9 – سىنىپتاردا بۇرىنعىداي قازاق نەمەسە ورىس تٸلٸندە جٷرگٸزٸلەدٸ. ال, 10 – 11 سىنىپتان باستاپ, اعىلشىن تٸلٸندە ٶتٸلەتٸن پەندەر: ينفورماتيكا, حيمييا, بيولوگييا جەنە فيزيكا. قازاق تٸلٸندە ٶتٸلەتٸن پەندەر: قازاق تٸلٸ, قازاق ەدەبيەتٸ, قازاقستان تاريحى. ورىس تٸلٸندە – ورىس تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸ (ەكەۋٸن بٸرٸكتٸرۋ جوسپارلانۋدا) جەنە دٷنيە جٷزٸ تاريحى. ورىس ەدەبيەتٸ دەگەن بٶلەك پەن بولمايتىن كٶرٸنەدٸ. ورىس تٸلٸندە دٷنيە جٷزٸ تاريحى پەنٸ وقىتىلماق ەكەن. بۇل ستاندارت, مەيلٸ قازاق تٸلدٸ بولسىن, مەيلٸ ورىس تٸلدٸ بولسىن, بارلىق مەكتەپتە وسىلاي بولماق.
مۇعالٸم مەسەلەسٸ قالاي شەشٸلەدٸ?
مۇعالٸمدەرگە باستاپقىدا اعىلشىندى «سۋپەر» دەڭگەيدە بٸلۋ شارت ەمەس, ولار پەندٸ ٶز تٸلٸندە (قازاق نەمەسە ورىس تٸلدەرٸندە) تٷسٸندٸرە بەرەدٸ. باستىسى, كٸتاپ اعىلشىنشا بولسا بولدى. دەگەنمەن, ۇستازدار بٸرتە – بٸرتە اعىلشىن تٸلٸن ٷيرەنە بەرەدٸ. ول تٷرلٸ بٸلٸكتٸلٸكتٸ جوعارىلاتۋ كۋرستارى, اعىلشىن تٸلٸن ٷيرەنۋدٸڭ تيٸمدٸ موبيلدٸ قوسىمشالارى (مىسالى, dualingua), جازعى مەكتەپتەر جەنە ت.ب.
ۇستازداردى ونلاين – وقىتۋ جٷيەسٸ جٷزەگە اساتىنىن مەلٸمدەدٸ. ول ٷشٸن قازٸرگٸ تاڭدا 5000 مەكتەپتٸ ينتەرنەتپەن جابدىقتاۋ كٶزدەلٸپ وتىر. بۇل سالادا بٷگٸندە ەكونوميكاسى ەلدەقايدا الدا كەتكەن سينگاپۋر, مالايزييا ەلدەرٸنٸڭ مول تەجٸريبەسٸ ەسكەرٸلگەن. ٷش تٸلدٸ مەكتەپ جاساقتاماي, كەرٸ كەتكەنٸمٸز كەتكەن. ونسىز دا قازٸر بٸزدٸڭ 8 – سىنىپتىڭ وقۋشىسىنىڭ بٸلٸمٸ رەسەيدٸڭ 7, ال باتىس ەلدەرٸنٸڭ 6 – سىنىپ وقۋشىسىنىڭ بٸلٸمٸمەن تەڭەسٸپ, تٶمەن تٷسٸپتٸ. دەمەك, وقۋشىلار 2 جىلعا بٸلٸم دەڭگەيٸمەن قالىپ قويىپتى. تەك ماتەماتيكالىق بٸلٸم دەڭگەيٸندە قازاقستاندىق وقۋشىلار كٷللٸ ەلەم ەلدەرٸ ٸشٸندە 49 ورىندا ەكەن.
بەس كٷندٸك وقۋ مەسەلەسٸ:
ۆيتسە – پرەمەر داريعا نازارباەۆانىڭ: «مٷمكٸن وقۋدى شٸلدەگە دەيٸن سوزارمىز» – دەگەن پٸكٸرٸنەن بۇرىس اقپارات تاراپ كەتتٸ. نەگٸزٸندە وقۋ بٸر ايعا ەمەس, ارى كەتسە 2 اپتاعا سوزىلادى. ەسەسٸنە, بٸز 6 كٷننەن 5 كٷنگە اۋىسىپ جاتىرمىز. ەلەمدە بٸزدەن باسقا (بۇرىنعى كسرو ەلدەرٸنەن باسقا) وقۋشىلارى 3 اي دەمالاتىن ەلدەر جوق. زەرتتەۋ نەتيجەسٸ 3 ايلىق دەمالىستىڭ تىم كٶپ ەكەنٸن كٶرسەتكەن. 3 ايدا بالا مەكتەپتە نە ٷيرەنگەنٸن ۇمىتىپ, ساباق وقۋدان شىعىپ قالادى. مۇنى جيىنعا كەلگەن مۇعالٸم – بلوگەرلەر دە راستادى. ونىڭ ٷستٸنە بٸزدە توقساندىق دەمالىستار بار. سونداي – اق بٸزدە مەيرام كٷندەرٸ كٶپ. مۇنىڭ بەرٸ وقۋ باعدارلاماسىنىڭ اسىعىس جەنە ساپاسىز ٶتۋٸنە ەكەلەدٸ.
وقۋ مەرزٸمٸنٸڭ جازعا دەيٸن سوزىلۋىنا قاتىستى مينيستر بۇل جەردە مەرزٸم تەك ەرٸ كەتسە, 2 اپتاعا سوزىلاتىنىن ايتتى. دامىعان باتىس ەلدەرٸنٸڭ ٶزٸندە دەمالىس تەك 1 اي نەمەسە 1,5 اي بەرٸلەدٸ. «بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ ەلدەرٸنٸڭ وقۋشىلارى سيياقتى 3 اي دەمالاتىن باسقا ەل جوق», – دەدٸ مينيستر.
بٸرىڭعاي ۇلتتىق تەستٸلەۋگە بايلانىستى مينيستر: «بيىل تەك بٸر رەت قانا قايتا تاپسىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرٸلەدٸ», – دەدٸ. ال, كەلەر جىلى قايتا تاپسىرۋعا رۇقسات بەرٸلەدٸ. بٸرٸنشٸ تاپسىرعان تەستتٸڭ نەتيجەسٸ مەملەكەتتٸك گرانتتى بٶلۋ كونكۋرسىنا كەتەدٸ. ەكٸنشٸ جەنە كەيٸنگٸ تاپسىرۋلاردىڭ نەتيجەلەرٸ كەلەسٸ جىلعى كونكۋرسقا جولدانادى. قايتا تاپسىرۋ 50 باللعا جەتە الماي قالعاندار ٷشٸن عانا قولجەتٸمدٸ بولماق.
«ۇبت – نى قايتا تاپسىرۋ بويىنشا ۇسىنىستار ەنگٸزدٸك, قاراستىرىپ جاتىرمىز», – دەدٸ ە. ساعاديەۆ.
كەلەسٸ جىلدان باستاپ, تەست ەكٸ كەزەڭنەن تۇرادى. بٸرٸنشٸ كەزەڭ مەكتەپ بٸتٸرۋ ٷشٸن مەكتەپتٸڭ ٶزٸندە ونلاين تٷرٸندە, ەكٸنشٸسٸ ۋنيۆەرسيتەتكە وقۋعا تٷسۋ ٷشٸن بولادى.
قازاق تٸلٸن دامىتۋ تۋراسىندا:
كەدەي حالىققا الدىمەن كەرەگٸ مەدەنيەت ەمەس. ەڭ باستىسى – بٸلٸم. ەلەۋەتتٸ كٶتەرسەك, تٸل دە, مەدەنيەت تە دامىماق. بٸزدٸڭ جاستاردىڭ كەرٸستەرگە ەلٸكتەۋٸ, جاپون ساكۋراسىنا تامسانۋى, امەريكا ارمانىن قييالدايتىنى – ولاردىڭ ۇلتىنىڭ ۇلىق بولۋىندا ەمەس, ولاردىڭ ٶمٸر دەڭگەيٸنٸڭ, بٸلٸمٸ مەن تەحنولوگيياسىنىڭ دامۋىندا.
قازاق تٸلٸن ٷيرەنۋگە قاتىستى مينيستر: «وسى كٷنگە دەيٸنگٸ وقىتۋ ەدٸستەمەلەرٸ تيٸمسٸز بولعانىن ۋاقىت كٶرسەتتٸ. سول سەبەپتەن بٸز قازٸر «DuaLingua» اتالعان ەدٸستەمە بويىنشا موبيلدٸ قوسىمشا ەزٸرلەپ جاتىرمىز»,- دەدٸ. وعان قوسا, مەكتەپ باعدارلاماسىنا قازاق تٸلٸنٸڭ قوسىمشا ساعاتتارى ەنگٸزٸلەدٸ.
بۇل جولعى ٶزگەرٸستٸ اۋىلدان باستالادى. اۋىل بالالارىن قالا مەكتەپتەرٸنٸڭ دەڭگەيٸنە كٶتەرۋگە جۇمىس جاسالىنادى. اۋىل مەكتەپتەرٸنٸڭ بارلىعى دەرلٸك ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتٸلەدٸ. ودان كەيٸن ەلٸمٸزدٸڭ ٷزدٸك مۇعالٸمدەرٸنٸڭ ۆيدەو – ساباقتارى بارلىق بالالارعا كٶرسەتٸلەدٸ. ال مەكتەپتەگٸ مۇعالٸمدەر اسسيستەنت قىزمەتٸن اتقارادى.
سونىمەن بٸرگە, سايتتاردا ٶتە كٶپ تاراعان 101 ادام قول قويعان حاتتى مينيسترلٸك كٶرٸپ, ول تۋرالى تولىق اقپاراتتانىپ جاتقاندىعىن, باسپاسٶزدەگٸ ەر مەسەلەنٸ ساراپتاپ وتىراتىنىن كٶرسەتتٸ. بۇدان باسقا دا ٶتە كٶپ مەسەلە كٶتەرٸلدٸ…
ال مەن نە دەدٸم, جۇرت نە دەدٸ?
ەلٸمٸزدە «بلوگەر» اتانىپ جٷرگەن ٷلكەنٸ ھەم ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ بٸرٸ ەسەن ەلەۋكەن اعامىزدان باستاپ, ەر بلوگەر حالىقتىڭ كٶكەيٸندە جٷرگەن بارلىق مەسەلەنٸ جەتكٸزۋگە تىرىستى. ٶتە كٶپ ۇسىنىستار جاسالدى. كەزدەسكەن ۇلتتىڭ ەرتەڭٸ ٷشٸن شىرىلداعان بلوگەر ٸنٸ – اعالارىما ٷلكەن العىسىمدى بٸلدٸرەمٸن.
ال, ٶز باسىم ۇستاز رەتٸندە, وسى سالانى زەرتتەپ, قىر – سىرىنا ٷڭٸلٸپ, بالامەن جۇمىس ٸستەپ جٷرگەن مامان رەتٸندە كٶكەيدەگٸ كٶپ ويىمدى جەتكٸزدٸم. ٶزٸم ويلاپ دٸتتەپ بارعان مەسەلەلەرٸمدٸ تولىق جەتكٸزٸپ, ەڭ سوڭىنا دا ٶزەكتٸ دەپ, الدىن الا جازىپ بارعان دٷنيەمدٸ قولىنا اياقتاپ, قوشتاسار سەتتە بۇرىلا بەرە ۇستاتىپ جٸبەردٸم. ول كٸسٸ دە, ەرينە, «بٸر قاراپ, ەر پٸكٸرٸڭدٸ ويلانامىن» دەپ قالدى.
وسى جەردە ايتپاسام بولماس, ۇستاز رەتٸندە باسا ايتقان ٸسٸم ۇستازداردىڭ موينىنداعى اۋىر جٷك پەن ستاتۋسىن كٶتەرۋ, زاڭ قابىلداۋ كەرەك دەگەن سەكٸلدٸ ٶتٸنٸشٸمدٸ كٶمەكشٸسٸ ەكەۋٸ دە قۇپتاپ مەسەلەنٸ جان جاقتىلى قارايمىز دەپ ۋەدە ەتتٸ. ال بٸر ٶكٸنەرلٸگٸ, قاتارىمىزداعى بٸر ەكس مۇعالٸم مۇعالٸمدەردٸڭ قاعازى مەن ارتىق شارۋاعا جەگٸلەتٸنٸن مٷلدە جوققا شىعارعانى كٶڭٸلگە كٸربەڭ ۇيالاتتى. بٸراق مينيستر مىرزاعا دەلەلمەن بٸراز نەرسەنٸ تٷسٸندٸردٸم.
جالپى ٶز ٸستەگەنٸمدٸ ايتپاي – اق قويايىن, بٸر اۋىز سٶبەن ايتقاندا, مەن ازاماتتىق كٶزقاراسى بار ازامات رەتٸندە, ۇستاز رەتٸندە ٶز پوزيتسييامدى تولىق اتقارىپ شىقتىم. ەرٸ وسىنداعى ۇستازداردىڭ ٶتٸنٸشٸن تولىق قاعازعا تٷسٸرٸپ باس مۇعالٸمگە ۇسىندىم. ۇسىنىس – بٸزدەن, ال, شەشٸم – مينيستر مەن ٷكٸمەتتەن.
مەنٸڭ تٷيگەنٸم:
بۇرىنعى مينيسترگە قاراعاندا, باستى ەرەكشەلٸك, بۇل مينيستر كەز كەلگەن اداممەن اشىق كەزدەسۋگە دايىن ەكەندٸگٸن, تولىق پٸكٸرلەسۋگە, ۇسىنىستاردى سارالاۋعا دايىن ەكەنٸن كٶرسەتتٸ.
بۇل كەزدەسۋ ايىندا بٸر مەرتە نەمەسە ودان دا جيٸ كەزدەسۋگە ۋەدە بەردٸ. باستىسى, «ۇسىنىستار ٸسكە اسسا ەكەن» دەگەن تٸلەك قانا.
(اا, ايتپاقشى, ۇستازداردىڭ قۇقىعى مەسەلەسٸندە مەنٸڭ جۇمىستان شىعۋ جاعدايىمدى ايتىپ بٸر كٷلٸپ الدىق)
اياتجان احمەتجان,
kazbilim.kz
