بٸزدە بٸر قىزىعى, ايتىلعان ەڭگٸمە, تاراعان سىبىس از ۋاقىتتان كەيٸن شىندىققا اينالاتىنى بار. قانشا جەردەن قيسىنسىز كٶرٸنسە دە... سودان دا شىعار, «مۋسين قايتا ورالادى» دەگەن ەڭگٸمە ەل كەزٸپ جٷر.
كەيبٸر ساياساتتانۋشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, ول ەلشٸلٸككە كەتەردە جاڭاٶزەننٸڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ٶزٸمەن بٸرگە ارقالاپ كەتتٸ جەنە جاڭاٶزەن وقيعاسىن ەسكە العاندا, ونىڭ ساياسي فيگۋراسىنا سوقپاي ٶتۋ مٷمكٸن ەمەس.
اق وردانىڭ «امالى»
بٷگٸنگٸ جٷيەگە, ونىڭ دەل وسى كەيٸپتە ساقتالىپ كەلە جاتقانىنا بيىل 25 جىل تولادى. ال «ايىپتى» ادامدى الىس-جاقىن مەملەكەتتەرگە ەلشٸ قىلىپ جٸبەرۋ بٸزدە بۇرىننان بار ەدەت, كەرەك دەسەڭٸز, قالىپتاسقان تەجٸريبە.
بەلكٸم, ەلدەبٸر ەرەكەتٸمەن اسىرا سٸلتەپ جٸبەرگەندەر, بىلايشا ايتقاندا, «بٷلدٸرٸپ» قويعاندار ەلشٸلٸك قىزمەتكە اۋىسادى. بٸراق, مۇنىڭ ٶزٸ ەلگٸ ادامنىڭ اراعا بٸراز ۋاقىت سالىپ قايتا ورالاتىنىن اڭعارتاتىن ەدٸس. سەبەبٸ, ولار ەلٸ دە بولسا اقوردانىڭ «ادال ساربازدارى».
بۇل جالعىز مۋسيننٸڭ باسىنداعى جاعداي ەمەس. نۇرتاي ەبٸقاەۆپەن دە, احمەتجان ەسٸموۆپەن دە, تٸپتٸ, قانات ساۋداباەۆپەن دە سولاي بولعان, بٸر كەزدەرٸ. قازٸر بۇلاردىڭ بارلىعى قايتىپ ورالعانداردىڭ ساناتىندا.
ٸلگەرٸدە بٸز سٶز ەتكەن سىبىس شىندىققا اينالسا, ەرتەڭگٸ كٷنٸ مۋسين دە ٷلكەن ساياساتقا قايتىپ ورالۋى ەبدەن مٷمكٸن. بۇل ورايدا...
– ول قۇلدىراعان جوق. قۇلدىراعانداردىڭ مىسالى باسقا... ونىڭ ەلشٸلٸككە كەتكەنٸ ساياسي ساحنادان الشاقتاعانى ەمەس, مۋسيننٸڭ بەت-بەينەسٸن ساقتاپ قالۋدىڭ قارەكەتٸ بولاتىن.
ونىڭ قايتىپ ورالۋى ساياسي ەليتاداعى كلاندارعا نەمەسە وسى ساياساتتاعى ٸرٸ ويىنشىلارعا دا بايلانىستى ەمەس. ٷلكەن كٸسٸنٸڭ قالاۋىنا قاراي شەشٸلەتٸن دٷنيە. بٸز بٸلمەيمٸز, بەلكٸم شەشٸلٸپ تە قويۋى مٷمكٸن. ول ورالىپ, ٷلكەن ورىنعا وتىراتىن بولسا, ساياسي ساحنادا تەكتونيكالىق ٶزگەرٸستەر بولادى, – دەيدٸ ساراپشىلار.
ول ماڭعىستاۋعا كەلە مە?
ەندەشە, ساراپشىلاردىڭ «مۋسين ورالعان جاعدايدا بيلٸكتە تەكتونيكالىق ٶزگەرٸستەر بولادى» دەۋٸ تەگٸن ەمەس.
مۋسيننٸڭ ورالۋىنا قاتىستى سىبىسقا بايلانىستى, بٸز پٸكٸر سۇراستىرعان ساياساتتانۋشىلاردىڭ كەيبٸرٸ: «بٸر كەزگٸ «ەسكٸ گۆاردييانى» باتىس ايماقتارعا قايتا ورالتۋ كەرەك... سەبەبٸ, ارالارىندا پرەزيدەنتتٸڭ كٶڭٸلٸن قالدىرسا دا, ەلٸ ساناتتان تٷسە قويماعان جەنە ٸستٸ دٶڭگەلەتە الاتىن ادامدار بار» دەگەن پٸكٸردە.
دەل قازٸر ماڭعىستاۋ ٶڭٸرٸندەگٸ احۋال اۋىر. مۇنايشىلار تولقۋدا. مۇنايلى ٶڭٸر مۇناي باعاسىنىڭ ارزانداۋىن كٶتەرە الماۋدا. ەستە ارانداتۋ ەمەس. مۇنى ايماقتىڭ ەكٸمٸ اليك ايدارباەۆتىڭ ٶزٸ ايتتى. مۇناي سالاسىندا جۇمىسسىز قالعانداردىڭ سانى 150-گە جەتكەن... بەلكٸم, باسى عانا.
ەنەرگەتيكا مينيسترٸ شكولنيكتٸڭ بولجامىنا قاراڭىز. «قارا التىن» قۇلدىراي بەرسە, قازاقستانداعى مۇناي كومپانييالارى 40 مىڭعا تارتا ادامدى جۇمىستان قۋۋى مٷمكٸن», – دەيدٸ ول. بۇل – ماڭعىستاۋدىڭ مۇنايشىلارىنا دا قاتىستى.
قالاي ويلايسىز, توبىردى توقتاتاتىن تەجٸريبە كٸمدە بار?..
«بيىلدان كەشٸكپەۋٸ كەرەك...»
قازٸرگٸ بيلٸكتەگٸ ازاماتتاردى «دەموكراتييالىق نەگٸزٸ بار» جەنە «دەموكراتييالىق نەگٸزٸ جوق» دەپ ەكٸگە بٶلۋگە بولا ما, قالاي ويلايسىزدار? بٸزدٸڭشە, بولاتىن سيياقتى.
مۋسين وسىلاردىڭ سوڭعى توبىنا كٸرەدٸ.
جوعارىدا ايتتىق, سىرت كەلبەتٸ سونشالىقتى سۇستى دا ەمەس. الايدا, اقتٶبە (1995-2002) جەنە اتىراۋ (2002-2006) وبلىسىن باسقارعان جىلدارى مۋسين قاتال, تٸپتٸ كەي جەرلەرٸ قاتىگەز باسشى رەتٸندە ەستە قالىپتى. مۇنايلى, دونورلى ايماقتارعا, نەگٸزگٸ تٷسٸم تٷسٸرەتٸن ٶڭٸرلەرگە مۇنداي باسشى كەرەك تە بولعان شىعار, كٸم بٸلەدٸ.
وسى ارالىقتا ول ٶزٸن مىقتى ەكونوميست جەنە بٸلٸكتٸ باسقارۋشى رەتٸندە كٶرسەتە بٸلگەن.
مۋسينگە مۇنداي باعا بەرگەن بٸز ەمەس, نازارباەۆتىڭ ٶزٸ-تٸن. پرەزيدەنتتەن ماقتاۋ ەستۋ – بٸزدە كٶزگە تٷسكەننٸڭ بەلگٸسٸ سانالادى. سول-اق ەكەن, كەيبٸر ساراپشىلار «اسلاننىڭ «جولى اشىلدى», «بولاشاعىنان ٷلكەن ٷمٸت كٷتتٸرەتٸن بٸر ادام بولسا, ول وسى – مۋسين» دەپ بولجاعان. اقىرى قانداي بولدى?
بٸراق, قازٸرگٸ ۋاقىتتا بۇل دا ماڭىزدى ەمەس.
بٸلەتٸندەر, «مۋسين بيىلدان كەشٸكسە, بٸر كەزگٸ بەلدٸ ساياسي فيگۋرا رەتٸندەگٸ ٶزەكتٸلٸگٸنەن ايىرىلىپ قالادى» دەيدٸ.
بٸلمەيمٸز, بٸراق, بٸلەتٸندەر بەكەر ايتپايدى. بۇلاي بولسا, ورتالىققا (استاناعا) ورالۋعا مۋسيننٸڭ ٶزٸ قۇلىقتى دەگەن سٶز جەنە ەلگٸندەي الىپقاشپا ەڭگٸمەنٸ تاراتىپ وتىرعان ونىڭ ٶزٸ بولۋى دا ەبدەن مٷمكٸن.
مۋسين – قاجىگەلدين
قاجىگەلدين ٷكٸمەتتٸڭ تٸزگٸنٸن قولىنا العاسىن, اراعا از ۋاقىت سالىپ اسلان مۋسين اقتٶبە وبلىسىنداعى بٸلدەي باسقارمانىڭ باسشىسى قىزمەتٸنە تاعايىندالادى, ارتىنشا ەكٸمنٸڭ ورىنتاعىنا وتىرادى.
ەندەشە, مۋسيندٸ قاجىگەلديننٸڭ كادرى دەۋگە كەلە مە? جوق. بٸزدٸڭشە, ەكەجانعا ەر ٶڭٸردە ٶزٸنٸڭ سٶزٸن ٶتكٸزە الاتىن كادرلار قاجەت بولدى. سونىڭ ساناتىندا مۋسين دە جٷرگەن بولۋى كەرەك...
ەكس-پرەمەردٸڭ قاسىندا جٷرگەندەر: «قاجىگەلدين «قاقپانعا» تٷسكەندە, مۋسين پرەزيدەنتتٸڭ كومانداسىنا قاراي ويىستى», – دەيدٸ.
جاڭاٶزەندەگٸ تراگەدييادان كەيٸن مۋسين پرەزيدەنت اپپاراتىنىڭ باسشىسى (2008-2012) قىزمەتٸنەن ٶز ەركٸمەن كەتتٸ. ەسەپ كوميتەتٸندە (2012-2014) ۇزاق ايالداعان جوق, اقىر اياعى الىستاعى بالقان تٷبەگٸنەن بٸر-اق شىقتى. قازٸر ول قازاقستاننىڭ – حورۆاتيياداعى, چەرنوگوريياداعى, بوسنييا جەنە گەرتسوگوۆيناداعى ٶكٸلەتتٸ جەنە تٶتەنشە ەلشٸسٸ.
مۋسين – جاڭاٶزەن
2008 جىلى پرەزيدەنت اپپاراتىنىڭ باسشىلىعىنا تاعايىندالعان مۋسين مۇندا دا ٶزٸنٸڭ قاتالدىعى مەن قاتىگەزدٸگٸنەن تايعان جوق. اپپاراتتى بيلٸكتەگٸ ەڭ ىقپالدى ساياسي كٷشكە اينالدىرعان دا وسى مۋسين دەيدٸ. ەكٸمشٸلٸكتٸڭ مينيسترلەردٸ, ەكٸمدەردٸ اياعىنان تٸك تۇرعىزعان كەزٸ وسى ۋاقىت.
بۇل كەز سونىمەن قاتار مۋسيننٸڭ وپپوزيتسييامەن, جالپى, اقوردانىڭ ساياساتىنا نارازىلىق تانىتقان كەز-كەلگەن قارسى كٷشتەرمەن راديكالدى تٷردە كٷرەسكەن كەزٸ-تۇعىن. سونىڭ بٸر مىسالى – جاڭاٶزەن...
مۋسيننٸڭ جاڭاٶزەن وقيعاسىنا جەنە اتىراۋ وبلىسىنىڭ ەكس-ەكٸمٸ, قازٸر قاشقىندا جٷرگەن بەرگەي رىسقاليەۆتٸڭ (جالپى, اعايىندى رىسقاليەۆتەردٸڭ) بىلىقتارىنا قاتىسى بارلىعىن بٸر جىلدارى بارلىق باسپاسٶز جاپاتارماعاي جازعان.
«ەلشٸلٸككە كەتٸپ, ەلدٸڭ كٶزٸنەن تاسالانعان مۋسين جاڭاٶزەن وقيعاسىنىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ٶزٸمەن بٸرگە الا كەتتٸ» دەيدٸ. مۇنى ايتتىق.
قالاي بولعان كٷننٸڭ ٶزٸندە جاڭاٶزەندەگٸ تراگەدييا مۋسيننٸڭ پرەزيدەنت اپپاراتىن باسقارعان كەزەڭگە ساي كەلدٸ. كەيٸننەن ونىڭ ەلشٸلٸككە اتتانۋى «مۋسيننٸڭ جاڭاٶزەندەگٸ جاعدايدىڭ ۋشىعۋىنا قاتىسى بار» دەگەن كٷدٸكتٸ كٷشەيتە تٷستٸ.
جاڭاٶزەنگە قاتىستى كٶپتەگەن ساۋالعا ەلٸ كٷنگە دەيٸن جاۋاپ جوق. ايتالىق, اشىنعان, الاڭعا شىققان جۇرتقا قاراتا وق بوراتۋعا پەرمەن بەرگەن كٸم? ەرينە, بۇعان قاتىسى رەسمي اقپارات تاپپايسىز.
ٶتٸرٸك-شىنى بەلگٸسٸز, بٸراق سول وقيعادان كەيٸن اسلان مۋسين «Guljan.org» سايتىنىڭ بٸر ساۋالىنا جاۋاپ بەرەدٸ.
«جاڭاٶزەندەگٸ نارازالىق تانىتقاندارعا قارسى وق اتۋدى بۇيىرعان سٸز بە?» – دەيدٸ سايت.
«جاڭاٶزەندەگٸ تەرتٸپسٸزدٸك تۋرالى مەن 2011 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانى 12 ساعات, 30 مينۋتتا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ «دوكلادىنان» بٸلدٸم. حالىققا قارسى وتتى قارۋ قولدانۋ تۋرالى بۇيرىقتى مەن دە, باسشىلىق تا بەرگەمٸز جوق», – دەيدٸ مۋسين.
ٶتٸرٸك-شىنى بەلگٸسٸز دەۋٸمٸزدٸڭ سەبەبٸ بار. ٶيتكەنٸ, بۇدان كەيٸن «مۋسين وسىنداي مەلٸمدەمە جاسادى» دەگەن سايت بۇعاتتالىپ قالادى.
دايىنداعان ال فرەدو
