ديپلوماتييا دەگەن ماماندىقتىڭ دەمٸن تاتۋ ەگەمەندٸك الۋدىڭ ارقاسىندا بٸزدٸڭ دە ماڭدايعا بۇيىردى. شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت سىرتقى ساياساتىمىزدى وڭتٷستٸك, وڭتٷستٸك-شىعىس جەنە ورتالىق ازييا, شىعىس جەنە باتىس ەۋروپا ٶڭٸرلەرٸندەگٸ ٷندٸستان, يندونەزييا, ٶزبەكستان, رەسەي جەنە فرانتسييا مەملەكەتتەرٸندە جٷزەگە اسىرۋ باقىتى پەشەنەگە جازىلىپتى.
بالانىڭ ٶمٸردەگٸ ٸس-ەرەكەتٸنە وعان ازان شاقىرىپ قويعان ەسٸمٸنٸڭ تيگٸزەر ىقپالى زور بولادى دەپ بەكەر ايتپاسا كەرەك. مۇرسال – اللا تاعالانىڭ حابارشىسى دا, نەبي – ەلشٸسٸ دەگەندٸ بٸلدٸرەتٸن ەسٸمنٸڭ رٶلٸ بولدى ما, كٸم بٸلسٸن.
الايدا اكادەميك و.جەۋتٸكوۆتىڭ يدەياسىمەن رەسپۋبليكالىق فيزيكا-ماتەماتيكا مەكتەبٸنٸڭ قۇرىلۋى ەرٸ كسرو-نىڭ ىدىراۋى تاعدىرىم ٷشٸن شەشۋشٸ رٶل اتقارا الدى دەپ انىق ايتا الامىن.
سول مەكتەپكە ٷمٸتكەر رەتٸندە 1972 جىلى كەلٸپ, كونكۋرستان ٶتتٸك. مەكتەپتٸ ٷزدٸك اياقتاۋىم عانا ەمەس, سونداي-اق قوعامدىق جۇمىستا بەلسەندٸلٸك تانىتۋىم مەسكەۋدەگٸ پاتريس لۋمۋمبا اتىنداعى حالىقتار دوستىعى ۋنيۆەرسيتەتٸنە تٷسۋگە سەپتٸگٸن تيگٸزدٸ.
ۋنيۆەرسيتەت سىناعىنان ٶتٸپ, فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتٸنە تٷستٸك. بۇدان بٶلەك, فرانتسۋز تٸلٸن قاتار ٷيرەندٸم. ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ اسپيرانتۋراسىندا اعىلشىندى جەتٸلدٸرۋٸمە مول مٷمكٸندٸك تۋدى.
نامىسقا تىرىسىپ مەسكەۋلٸك ورىس كۋرستاستار اراسىنان العا شىعىپ, كانديداتتىق قورعاپ, دٷنيەجٷزٸندە بالاماسى جوق جاڭالىق اشۋ مەرتەبەسٸ دە بۇيىردى. ەتكەن ەڭبەكتٸڭ بەرٸ دە بەكەر بولماپتى.
ق.سەتپاەۆ اتىنداعى قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنا جاس مامان رەتٸندە ورنالاسىپ, كٶپتەگەن فاكۋلتەتتەرگە ماتەماتيكادان ساباق بەرٸپ جٷرگەنٸمدە كسرو ىدىرادى. ەگەمەندٸك الىسىمەن سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ (سٸم) كادرلار ٸزدەپ جاتقانىن ەستٸپ, باعىمدى سىناپ كٶرمەككە بەكٸندٸم.
كوميسسييانىڭ تٶراعاسى سول كەزدەگٸ مينيستردٸڭ ورىنباسارى سەلٸم قۇرمانعوجين باسقالارعا قاراعاندا ماعان كٶبٸرەك سۇراق قويدى.
ديپلوماتييا سالاسىنداعى العاشقى قادامىمدى حالىقارالىق ەكونوميكالىق قاتىناستار باسقارماسىنا ەكٸنشٸ حاتشى بولۋدان باستادىم. باسقارمادا ادام كٶپ. بٸر شاعىن بٶلمەدە تىعىلىسىپ وتىرامىز. بٸراق بارلىعىمىزدىڭ كٶڭٸل كٷيٸمٸز ٷنەمٸ كٶتەرٸڭكٸ بولاتىن. «ەگەمەن ەلٸمٸزدٸڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ ٸرگەتاسىن قالاۋدامىز» دەگەن سەزٸم بارشامىزعا قايرات پەن كٷش-جٸگەر بەرەتٸن. سونداي كٷندەردٸڭ بٸرٸندە باسقارمادا مەملەكەتتٸك تٸلگە قاتىستى داۋ شىقتى.
ارامىزداعى ديپلومات جاس جٸگٸت مەكتەپتٸ ورىسشا بٸتٸرسە دە, حاتتى قازاقشا جازعىسى كەلەتٸنٸن, الايدا وعان باستىق رۇقسات بەرەر مە ەكەن دەگەن قورقىنىشىن ايتتى.
مەن مەملەكەتتٸك تٸلدە جازۋعا ەشكٸمنٸڭ قارسى بولماسىن تٷسٸندٸردٸم. ٶز بەتٸنشە ٷيرەنگەن قازاقشاسى حات جازۋعا جەتكٸلٸكسٸز بولعاندىقتان, مەنەن كٶمەك سۇرادى. قازاقشا جازعان حاتىن الدىما ەكەپ, جٶندەتٸپ الدى دا باسشىنىڭ الدىنا تاستادى.
وسى جەردە كٷتپەگەن وقيعا بولدى. باسشىمىز قازاق تٸلٸن جەتٸك بٸلە تۇرا ەلگٸ حاتتى ٶتكٸزبەۋدٸڭ امالىن ٸزدەدٸ. حات مەنٸڭ باقىلاۋىمداعى مەسەلە بويىنشا جازىلعاندىقتان, قولىمدى قويعاندىقتان, ونى ٶزٸم تەكسەرٸپ, ٸسكە ارالاسۋعا تۋرا كەلدٸ.
حاتتى نەلٸكتەن ٶزٸنەن جوعارىعا جٶنەلتكٸسٸ كەلمەيتٸنٸن سۇراسام, باسشىمىز سول كەزدە مينيستردٸڭ ورىنباسارى بولعان «كونستانتين جيگالوۆقا جىعىپ بەرمەكسٸڭدەر» دەپ ٶزٸمٸزدٸ كٸنالاپ, قۇجاتقا قول قويماي قويدى.
ك.جيگالوۆ رەسەي گۋبەرنيياسىندا باسشى بولىپ وتىرماعانىن, تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ سىرتقى ٸستەر مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى ەكەنٸن, قازاقشا حات جازدى دەپ سوڭىنا تٷسٸپ قۋدالامايدى دەپ دەلەلدەپ باقتىم.
اقىر سوڭى باسشىمىز بۇل مەسەلەنٸ ورىستٸلدٸ ەرٸپتەستەردٸڭ تالقىسىنا تاستاپ جٸبەردٸ. ولار كٶپ ەدٸ. كٷتپەگەن ايتىس باستالدى دا كەتتٸ.
بٸر ەرٸپتەسٸم اعىلشىنشا بٸلەتٸندٸگٸنەن عانا ٶزٸنٸڭ ديپلوماتيياعا قاجەت ەكەندٸگٸن, ال قازاقشا بٸلۋدٸ مەجبٷرلەسە باسقا جۇمىسقا كەتٸپ قالاتىنىن ەسكەرتٸپ, قورقىتتى.
ەكٸنشٸ بٸر ەرٸپتەس ديپلوماتييادا تەزٸرەك ٶسۋ ٷشٸن قازاق تٸلٸنە قاراعاندا اعىلشىن تٸلٸن يگەرۋگە ۋاقىت كەتٸرۋ ماڭىزدىراق دەگەن پٸكٸر بٸلدٸردٸ.
ەكەۋٸنە قارسى ۋەج ايتتىم.
«ديپلومات حاتتى قازاق تٸلٸندە جازعىسى كەلسە, وعان قارسى تۇرىپ, ونىسىن ٸستەتتٸرمەۋ اقىلعا سىيمايدى. حاتتى مەملەكەتتٸك تٸلدە جاز دەپ جاتقان باسشى دا جوق.
مۇندايدى ٶز مەملەكەتٸن قۇرعىسى كەپ جٷرگەن كٷردتەر نەمەسە ۇيعىرلار دەل وسىلاي ٶمٸرٸندە ايتپاس ەدٸ. ەگەمەن ەلدٸڭ ديپلوماتى رەتٸندە وسىلاي ايتىپ تۇرساڭ كٸم بولعانىڭ? ورىس كەلسە – ورىسشا, اعىلشىن كەلسە – اعىلشىنشا, قىتاي كەلسە قىتايشا شٷلدٸرلەۋگە دايىنسىڭ عوي مىنا تٷرٸڭمەن...» دەگەنٸمدە باستىعىم قاتتى كەتكەنٸمدٸ اتادى. اقىرى ول حاتتى ورىس تٸلٸندە جٸبەرتتٸ...
وسى تارتىستى كٷتٸپ وتىرعانداي قازاقشا بٸراز تاپسىرما بەرگەن ك.جيگالوۆتىڭ بۇرىشتاماسى قويىلعان حات ەرتەسٸنە الدىمىزعا كەلٸپ, ايتىستىڭ نٷكتەسٸن قويدى. ول مىسىرداعى ەلشٸمٸز ب.تايجاننىڭ جازعان حاتى بولىپ شىقتى.
ەرٸپتەستەرٸم مەنٸڭ زٸلسٸز ايتقان سىندارىما ٶكپەلەپ, كەك ساقتاعان جوق, كەرٸسٸنشە سودان كەيٸن ماعان دەگەن ولاردىڭ سىي-قۇرمەتتەرٸنٸڭ ارتا تٷسكەنٸن سەزٸپ جٷردٸم.
قاراپ وتىرسام حاتتاردى مەملەكەتتٸك تٸلدە جازۋدىڭ سٸم-دە كەڭٸنەن كٷش الىپ, العا باسۋى توقاەۆتىڭ مينيستر بولعان تۇسىندا ورىن العان ەكەن. اعىلشىن تٸلٸنەن تٸكەلەي قازاقشاعا اۋدارىلىپ, پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸنە جولداناتىن قۇجاتتاردى ول كٸسٸ «نەلٸكتەن ورىسشاسى جوق» دەپ كەرٸ قايتارمايتىن, بٸر ەسكەرتۋ دە جاساماي-اق قول قويىپ بەرەتٸن. ول مەن ٷشٸن وراسان زور مورالدىق قولداۋ ەدٸ.
ديپلوماتيياداعى مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ قولدانىسىن ارتتىرۋ كٷرەسٸ قىزعان كەزەڭ 2002 جىلدان باستالدى دەسەم ارتىق ايتپاعان بولار ەدٸم. ٷندٸستانداعى 3 جىلدىق ۇزاق مەرزٸمدٸ العاشقى ٸسساپارىم 2000-جىلدىڭ باسىندا اياقتالىپ, ەلگە ورالعان كەزٸم بولاتىن.
ميللياردتان استام حالقى بار ٷندٸستاندا ەلٸمٸزدٸڭ سىرتقى ساياساتىن جٷزەگە اسىرۋ شارالارىمەن جٷرٸپ, ەلدەگٸ سان الۋان ٶزگەرٸستەردٸڭ بەرٸن بٸردەي باقىلاپ وتىرۋ قيىنعا سوعاتىن.
ەلدەن گازەت-جۋرنالدار ەلشٸلٸككە ايلاپ بارىپ جەتەدٸ. كٶپتەگەن ٶزگەرٸستەردٸڭ ورىن العانىن ەلگە كەلگەندە بٸر-اق بايقايتىنبىز.
سونداي ٶزگەرٸستٸڭ بٸرٸ – مەملەكەتتٸك ورگاندارداعى قازاق تٸلٸنٸڭ قولدانىلۋ اياسى كەڭەيگەن ەدٸ. وسى مەسەلەگە قاتىستى ماقالالار باق بەتتەرٸندە جيٸ كٶتەرٸلٸپ, ٷلكەن رەزونانس تۋعىزىپ جاتتى.
ودان سٸم دە سىرت قالماي, مينيسترٸمٸز ەرلان ىدىرىسوۆتىڭ اتىنا قاتاڭ سىنداردىڭ ايتىلۋى دا نازاردان تىس قالمادى.
ايتا كەتەرلٸك جايت, ٷندٸستاندا ديپلوماتييالىق قىزمەت ەتٸپ جٷرگەنٸمدە مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ قولدانىس تابۋىنا ەلشٸلەر ر.ىبىراەۆ جان-جاقتى قولداۋ كٶرسەتسە, ودان كەيٸن كەلگەن ەلشٸ ا.شەكٸروۆ تە قولايلى جاعداي جاسادى. سول كەزدەگٸ قازاقستان-ٷندٸستان ٷكٸمەتارالىق ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق كوميتەتٸنٸڭ تەڭ تٶراعاسى, عىلىم جەنە جوعارى بٸلٸم بەرۋ مينيسترٸ ۆ.شكولنيككە ارناپ قازاقشا جازىلعان حاتقا ويلانباستان قول قويىپ بەرٸپ جٷردٸ.
سونداي-اق ٷندٸستانعا قازاقستان دەلەگاتسيياسىنىڭ ساپارى كەزٸندە, ولاردىڭ قاتىسۋىمەن ٶتەتٸن ٸس-شارا بولسىن بەرٸندە ورىس تٸلٸنٸڭ كٶمەگٸنسٸز قازاق جەنە اعىلشىن تٸلٸندە ٸس اتقارىپ جٷردٸم.
سول ەدەتٸمدٸ سٸم-گە قايتىپ ورالعاسىن دا ٸسكە اسىرۋدى جالعاستىردىم. مينيستردٸڭ ورىنباسارى ا.سميرنوۆتىڭ كٶمەكشٸلەرٸ قازاقشا قۇجاتتاردى باسشىلارىنىڭ تٷسٸنبەيتٸنٸن ايتىپ, قايتارىپ بەرەتٸن.
وندايدا باسشىلارىنىڭ تٷسٸنبەيتٸن جەرٸن ٶزدەرٸ اۋدارىپ, تٷسٸندٸرٸپ بەرۋلەرٸن سۇراپ, كەرٸ قايتاراتىنمىن.
ا.سميرنوۆتىڭ ەشبٸر سٶزگە كەلمەستەن, حاتتارىما قول قوياتىنىن كٶرگەن ەرٸپتەستەر مەملەكەتتٸك تٸلدە حات جازۋلارىن كٶبەيتتٸ.
سٶيتٸپ جٷرگەندە مينيستر ە.ىدىرىسوۆ مەنٸ سٸم قۇجاتتاردى مەملەكەتتٸك تٸلدە قالىپتاستىرۋ بٶلٸمٸن باسقارۋشى ەتٸپ تاعايىندادى. تٶرت-اق ادام ٸستەيتٸن بٶلٸمگە تٷسەر سالماق پەن جاۋاپكەرشٸلٸك سۇمدىق كٶپ ەدٸ. پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸنە, پارلامەنتكە جەنە ٷكٸمەتكە جولداناتىن مەملەكەتتٸك تٸلگە اۋدارىلعان قۇجاتتاردىڭ ورىس نۇسقاسىمەن سەيكەستٸگٸن تەكسەرٸپ, جٶندەۋ ەنگٸزۋ, قول قويىلعاننان كەيٸن عانا جٸبەرۋ وراسان زور ەڭبەكتٸ تالاپ ەتەتٸن. اۋدارما ساپاسى سىن كٶتەرمەيتٸن.
قازاقشا جازعانى بىلاي تۇرسىن, اۋدارماشىسى جوق بٶلٸمدەردەن ورىسشادان قازاقشاعا تەرجٸمە جاساۋدى سۇراعان ٶتٸنٸشتەر دە تولاستامايتىن ەدٸ.
بۇعان ۋاقىت تابۋدىڭ ٶزٸ قاسٸرەت ەدٸ. تولاسسىز كەلٸپ جاتقان الۋان تٷرلٸ قۇجاتتاردى تەكسەرٸپ, بٸر ٸزگە تٷسٸرۋدٸڭ ٶزٸ قيىننىڭ قيىنى بولاتىن. قاراماعىمداعى قىزمەتكەرلەردٸڭ اۋدارما تٸلٸ دە ەرتٷرلٸ ەدٸ. بارشاعا بٸردەي ورتاق تەرمينولوگييانى قالىپتاستىرۋدىڭ ٶتە قيىن ەكەنٸن وسى جۇمىستا جٷرٸپ كٶزٸم جەتتٸ.
ايتالىق, «گلوباليزاتسييا» تەرمينٸن بٸر گازەت «عالامدانۋ» دەپ جازسا, ەكٸنشٸسٸ «جاھاندانۋ» دەپ جازۋدى ەدەتكە اينالدىردى. كەيبٸر سٶزدەردٸ پايدالانۋدا پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸ مەن ٷكٸمەت ەكٸ تٷرلٸ نۇسقانى دا پايدالانىپ جٷردٸ.
مۇنداي مەسەلە قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىندا ٸستەپ جٷرگەنٸمدە دە الدىمنان شىعاتىن. بٸردە ماتەماتيكا پەنٸ بويىنشا تەرمينولوگييانى بەكٸتۋ ٷشٸن عىلىم اكادەميياسىندا ٶتەتٸن سەمينارعا اقساقال ماتەماتيكتەر مەنٸ دە ەرتە باردى. باستاپقىدا زالدا وتىرعان عالىم اقساقالداردىڭ تەرمينگە قاتىستى ايتىس-تارتىسىنا كٸرٸگۋگە جٷرەكسٸنٸپ وتىردىم. الايدا «فۋنكتسيونالنوە پروسترانستۆو» سٶزٸن «فۋنكتسيونالدىق كەڭٸستٸك» دەپ الىپ جاتقاندا شىدامىم تاۋسىلدى.
ماتەماتيكانىڭ بۇل تارماعىن كەزٸندە ورىستار اعىلشىننىڭ «function space» دەگەن سٶزٸنەن قاتە اۋدارعانىن, نەگٸزٸندە ول فۋنكتسيونالدى ەمەس, فۋنكتسييالاردى زەرتتەيتٸن پەن رەتٸندە قازاقشا «فۋنكتسييالىق كەڭٸستٸك» بولۋى تيٸس ەكەنٸن ايتتىم.
بەلگٸلٸ ماتەماتيك ق.ناۋرىزباەۆ مەن ايتقان ۋەجدٸ تەز قابىلداپ, مەنٸڭ شەت تٸلدەرٸن بٸلەتٸن ارتىقشىلىعىمدى تيٸمدٸ پايدالانۋ ماڭىزدى ەكەنٸن اتاپ ەدٸ.
وسىنداي قاراما-قايشىلىقتاردى ەڭسەرۋ ٷشٸن 2004 جىلى «ەگەمەن قازاقستاندا» مالايزييانىڭ تەرمين قالىپتاستىرۋداعى تەجٸريبەسٸنە قاتىستى «ۇلت ۇيىتقىسى» اتتى ماقالا جارييالادىم. ول ماقالانىڭ تەرميندەردٸ بٸر ٸزبەن پايدالانۋ جولىنداعى ٶزارا تٷسٸنبەۋشٸلٸكتٸ ەڭسەرۋگە يگٸ ەسەرٸ بولدى.
(جالعاسى بار).
