بيلٸككە دە, وپپوزيتسيياعا دا ساياسي ويىن ويناۋدى دوعاراتىن كەز كەلدٸ.
سەبەبٸ, قازٸر بٸز جەكەلەگەن ساياساتكەرلەردٸڭ كەۋدەمسوقتىعىمەن ەمەس, 15 ميلليون حالىق تۇراتىن مەملەكەتتٸڭ تاعدىرىمەن بەتپە-بەت كەلٸپ وتىرمىز.
ەشكٸمنٸڭ تاكتيكالىق مٸندەتتەردٸ جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن عانا حالىقتىڭ تاعدىرىن, ولاردىڭ بالالارى مەن نەمەرەلەرٸنٸڭ كەمەل كەلەشەگٸن قىل ٷستٸنە قويۋعا قاقىسى جوق.
قانشا دەگەنمەن, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 13 جىلدىعى جاي نەرسە ەمەس, ٷلكەن بٸر تاريحي بەلەس. ەندٸ ٶز ەرەكەتتەرٸمٸزگە بايىپپەن كٶز جٷگٸرتٸپ, جاۋاپتى شەشٸم قابىلدايتىن كەز كەلدٸ.
...
قازاق حالقى اۋىلدا تۇرىپ, اۋىلدا قالىپتاستى. ولاردى قالاعا بەلگٸلٸ بٸر شەكتەۋلەر ارقىلى بٸرتٸندەپ جٸبەرۋ قازاق تٸلٸن اسسيميلياتسيياعا تٷسٸرۋدٸڭ امالى ەدٸ.
مىسال ٷشٸن, 100 مىڭ ادامنىڭ 1 مىڭى قالاعا كٶشٸپ كەلدٸ دەلٸك. وسى كەلگەندەر تولىق ورىس تٸلٸنە كٶشٸپ بولعاننان كەيٸن عانا كەلەسٸ مىڭ ادام قالاعا جٸبەرٸلٸپ وتىردى.
ال قالالاردىڭ بارلىعىندا ورىستٸلدٸ مەكتەپتەر, ورىستٸلدٸ قارىم-قاتىناس.
اۋىلدان كەلگەن بٸر لەك تٸلٸنەن ايرىلعاننان كەيٸن بارىپ, ولاردىڭ ورنىن كەلەسٸ لەك باسىپ وتىردى. ەگەر سول كەزدە قازاقتار قالاعا جاپپاي كٶشٸپ كەلسە, وندا تٸلدٸ دە ٶزدەرٸمەن بٸرگە الا كەلەر ەدٸ. ولارعا مۇنداي مٷمكٸندٸك جاسالعان جوق. وسى ساياساتتىڭ سالدارىنان قازاق حالقى ٶنەركەسٸپتە جۇمىس ٸستەۋ مٷمكٸندٸگٸنەن ايىرىلدى.
مۇنىڭ ەكٸ زييانى بولدى. بٸرٸنشٸدەن, تەحنولوگييانى يگەرۋدەن ارتتا, كومباين مەن «گاز-53»-تٸڭ اينالاسىندا قالىپ قويدى. ەكٸنشٸدەن, ماتەريالدىق جاعدايى تٶمەن بولدى.
سەبەبٸ, قازٸرگٸ جاعدايدى بىلاي قويىپ, كسرو-نىڭ كەزٸن الىپ قاراساق, ٶنەركەسٸپ پەن اۋىل شارۋاشىلىعىنداعىلاردىڭ تابىس ايىرماشىلىقتارى جەر مەن كٶكتەي بولاتىن. قازاق حالقى بۇيىعى اۋىلداردا قالۋى سالدارىنان, ٶز مٷددەسٸن جوقتايتىن ىقپالدى ساياسي كٷش رەتٸندە قالىپتاسا المادى.
...
قازاقتى كەدەيشٸلٸكتەن قۇتقارۋدىڭ جالعىز جولى - دەموكراتييا.
مەن سەمەيدٸڭ بٸر گازەتٸنە وسىلاي دەپ سۇحبات بەردٸم.
سەبەبٸ, قازاق حالقىنىڭ نەسٸبەسٸ - مۇناي مەن گازدى, ودان تٷسكەن تابىستى قازاقستان حالقىنا ەدٸل بٶلۋدٸڭ بٸردەن بٸر جولى - تەك دەموكراتييالىق قۇرىلىم.
باسقاداي قۇرىلىم جاعدايىندا مۇنى ورىنداۋدىڭ مٷمكٸن ەمەستٸگٸنە كٶزٸمٸز جەتتٸ.
سوندىقتان, قازاق حالقىنىڭ تاماعىنىڭ توق, كيمٸنٸڭ بٷتٸن بولۋىنا تەك دەموكراتييا عانا مٷمكٸندٸك جاسايدى.
...
ۇلت. ۇلتتىق يدەيا. ۇلتتىق ماقسات-مٷددە. مۇنىڭ بەرٸ - ٶتە كٷردەلٸ ەرٸ تەرەڭ مەسەلەلەر. دەي تۇرعانمەن, بٸراز وي بٶلٸسٸپ كٶرەيٸن.
يتالييانىڭ ساياسي قايراتكەرٸ ماسسيمو د.اۋرەلو حٸح عاسىردا بىلاي دەپتٸ: «يتالييۋ مى ۋجە سوزدالي, تەپەر نام نادو سوزدات يتاليانتسەۆ». ال پولياكتىڭ ساياسي قايراتكەرٸ پيلسۋدسكيي: «نە ناتسييا سوزداەت گوسۋدارستۆو, ا گوسۋدارستۆو - ناتسييۋ» دەيدٸ.
بۇل پٸكٸرلەردە تەرەڭ مەن جاتىر. ەسٸرەسە, بٸز ٷشٸن. دەمەك, ۇلتتى ۇلت ەتەتٸن نە? ونىڭ تەۋەلسٸز مەملەكەتٸ. ناقتىراق ايتساق, مەملەكەت جٷرگٸزەتٸن ساياسات.
مەملەكەتتٸك ساياسات. ەگەر بوداندىقتان بوساعان ۇلت مەملەكەتتٸك جٷيەسٸن دۇرىس قۇرا السا, دامۋدىڭ ٷلكەن جولىنا تٷسەدٸ. تەرٸس جٷيەگە تٷسسە, ۇلت كٷيزەلەدٸ, كٷيرەيدٸ. مۇنى 1960-70 جىلدارى تەۋەلسٸزدٸك العان افريكانىڭ كٶپتەگەن ەلدەرٸنەن كٶرۋگە بولادى.
سوندىقتان دا ۇلت تاعدىرىن مەملەكەت جٷرگٸزٸپ وتىرعان ساياساتتان ەش بٶلٸپ الىپ قاراستىرۋعا بولمايدى.
قازٸر تەۋەلسٸزدٸك العانىنا 15 جىل بولعان قازاقستانداعى حالقىمىزدىڭ تاعدىرىن جەكە بٶلٸپ الىپ قارايتىن بولساق, بٸزدٸڭ الدىمىزدا شەشٸلمەگەن ٷش مەسەلە تۇر. ەڭ بٸرٸنشٸسٸ - ەرينە, تٸل مەسەلەسٸ.
...
دەموكراتييا ەشۋاقىتتا دەستٷردٸ ٶزگەرتۋگە, تٸلدٸ ايىرباستاۋعا, ٶمٸر سٷرۋ ٷلگٸسٸن ٶزگەرتۋگە شاقىرمايدى!
ولار بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ ازاماتتارىنىڭ بيلٸكتٸڭ قىسپاق-قىسىمىنسىز ٶمٸر سٷرۋٸن, بيلٸكتٸ بۇرمالاۋشىلىقتارسىز قالىپتاستىرىپ, ونى زاڭدىق ينستيتۋتتار ارقىلى قاداعالاپ وتىرۋىمىزدى قالايدى.
كەزٸندە بٸزبەن بٸرگە بٸر وداقتىڭ قۇرامىندا بولعان ليتۆانى مىسالعا الايىقشى. پرەزيدەنت پاكساس زاڭدى اتتاپ, شەتەلدٸك بٸر بيزنەسمەنگە ازاماتتىق الىپ بەرگەنٸ ٷشٸن وتستاۆكاعا كەتۋگە مەجبٷر بولدى.
وسىنداي ساياسي جٷيەنٸ قالىپتاستىرعان ليتۆا حالقىنىڭ قانداي سايلاۋدان كەيٸن دە تىنىش, جايباراقات ۇيىقتاۋىنا بولادى.
ٶيتكەنٸ زاڭدى بۇزعان ادام, مەيلٸ ول كٸم بولسا دا, مٸندەتتٸ تٷردە جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلادى. ولاردان بٸزدٸڭ نەمٸز كەم?
...
بٸز قازاقستاندا 15 ميلليون حالىق تۇرامىز.
شەتٸمٸزدەن دەنٸ ساۋ, جەتٸلگەن, كٶزٸقاراقتى ۇلتتىڭ ٶكٸلدەرٸمٸز.
سوندىقتان دا, ٶزٸمٸزدٸ بٸزدەن دەرەجەسٸ ەلدەقايدا تٶمەن ەلدەرگە قاراي سٷيرەۋدٸڭ رەتٸ جوق, كەرٸسٸنشە, «ەسٸكتەگٸ باسىمىزدى تٶرگە سٷيرەپ», ٶزٸمٸزدٸ بٸزدەن جوعارعى دامۋ ساتىسىنداعى حالىقتاردىڭ قاتارىنا قوسۋعا تالپىنۋىمىز كەرەك.
نەگٸزگٸ ماقسات تا, نەگٸزگٸ مٷددە دە وسى تٶڭٸرەكتە بولسا عانا, بٸزدە دامۋ بولادى.
ال ەندٸ تاققا مۇراگەرلٸككە كەلسەك, ەگەر «تاققا مۇراگەرلٸك» باسقارۋدىڭ ەڭ تيٸمدٸ جولى بولاتىن بولسا, دٷنيەجٷزٸ ەلدەرٸنٸڭ مونارحييادان باس تارتىپ نە ەۋرەسٸ بار? ول زامان ەلدەقاشان كەلمەسكە كەتكەن. بيلٸك ساياسي كٶزقاراستاردىڭ تارتىسىنان تۋىنداۋى كەرەك.
...
قازٸر ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ۇساق-تٷيەك ساياساتقا ارالاستىرۋ كٶبەيٸپ كەتتٸ. ساياساتقا ارالاسا باستاعاندار ياسساۋيدٸڭ باسىنا بارۋدى «سەنگە» اينالدىردى.
ياسساۋي - مەڭگٸلٸك, ساياسات - ۋاقىتشا. بٸز وسىنى تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك. ساياسات دەگەن - ول كٸسٸلەردٸڭ رۋحىنىڭ جانىندا تٷككە تۇرعىسىز دٷنيە.
باسقاشا ايتقاندا, قوجا احمەت ياسساۋي ساياسي پارتييالاردىڭ «پيار» جوباسى بولماۋى كەرەك.
...
ٶكپەشٸل ادام - ٶلمەشٸ ساياساتكەر. مەن سولاي دەپ سانايمىن. شەتتەتٸلگەندەر مەن ٶكپەلەگەندەردٸڭ عانا ساياساتكەر بولاتىن ۋاقىتى كەلمەسكە كەتتٸ. ساياساتقا باياندى باعىت, بەلسەندٸ ۇستانىم, ويلى كٶزقاراسپەن ويلانىپ كەلەتٸن ۋاقىت پٸسٸپ-جەتٸلدٸ.
ٶكپەشٸل ادام اينالاسىنداعى قۇبىلىستى ەشۋاقىتتا وبەكتيۆتٸ تٷردە باعالاي المايدى.
ٶكپە-رەنٸشٸن بٸرٸنشٸ كەزەككە قويىپ, ٶزٸنٸڭ جەكە سۋبەكتيۆيزمٸنٸڭ قۇرباندىعىنا اينالادى. وندايلارمەن بەسەكەگە تٷسۋ دە وڭاي. ال مەندە ٶكپە-رەنٸش بولماق ەمەس, سوندىقتان دا, مەن بٸراز ادامدارعا ولار ويلاعاننان گٶرٸ ەلدەقايدا قيىن قارسىلاس بولا الام عوي دەپ ەسەپتەيمٸن.
...
ٶز باسىم بٸزدٸڭ حالىقتىڭ سانا-سەزٸمٸ, رۋحاني ٶرەسٸ ۋكراينداردان كەم دەپ ەسەپتەمەيمٸن. ولار دا بٸز سيياقتى. ولار دا بٸز سيياقتى كەڭەس ٶكٸمەتٸندە 70 جىل ٶمٸر سٷردٸ. ونىڭ الدىندا رەسەي يمپەريياسىنىڭ قولاستىندا بولدى.
دەسەك تە, ۋكراينداردىڭ بٸر ەرەكشەلٸگٸ بار. مەسەلەن, بٷكٸل حالىق بوپ بٷگٸنگٸ كٷنٸ قارعاپ-سٸلەپ وتىرعان بۇرىنعى پرەزيدەنت ل.كۋچما وسىدان ەكٸ جىل بۇرىن «ۋكراينا - رەسەي ەمەس!» دەگەن كٸتاپ جازدى. ەندٸ ٶزٸ جازا قويماعان شىعار.
كۋچمانىڭ سول كٸتابىن سوڭىنا دەيٸن وقىپ شىقتىم. كٸتاپتا ول ۋكراين حالقىنىڭ ورىستان بٶلەك حالىق ەكەنٸن دەلەلدەپ شىعادى.
اۆتور بٷكٸل تاريحي وقيعالاردى قامتىپ, ورىستىڭ, پولياكتىڭ, ليتۆانداردىڭ اراسىنداعى سوعىستاردا ۋكراينداردىڭ ٶزٸن ساقتاپ قالعانىن جازادى.
ۇلت رەتٸندە. لەونيد كۋچما ٶز كٸتابىن بىلاي دەپ قورىتىندىلايدى: «بٸزدٸ كوممۋنيستەر ورىستىڭ اۋىلدا تۇراتىن, سالو جەيتٸن ٸنٸسٸ سيياقتى كٶرەتٸن. ۋكرايندار - ورىستىڭ ٸنٸسٸ ەمەس, بٶلەك حالىق. مەنٸڭ مٸندەتٸم - سونى دەلەلدەۋ». ولار مۇنى دەلەلدەدٸ.
...
بٷگٸنگٸ تاڭدا تٷرلٸ-تٷستٸ تٶڭكەرٸستەر باتىستا جوسپارلانىپ, رەسەيگە قارسى باعىتتالعان دەگەن قاساڭ پٸكٸر قالىپتاسقان. مۇنى ساراپشىلار, باق-تارداعى جارييالانىمدار ارقىلى «ويناتادى». وراسان زور قاراجاتتىق جەنە مەديارەسۋرستار ٸسكە قوسىلۋدا.
بٸر قۋانىشتىسى, وسى ايادا بولسا, ودان گٶرٸ پراگماتيكالىق پٸكٸرلەر دە ەستٸلە باستادى.
سىبايلاس جەمقورلىق پەن اۆتوريتاريزمگە مالىنعان «وداقتاس» رەجيمدەردٸ قۇتقارۋ رەسەي مٷددەسٸنە قايشى كەلەتٸندٸگٸ جەنە ونىڭ يميدجٸنە نۇقسان كەلتٸرەتٸندٸگٸ كٷننەن-كٷنگە ايقىندالا تٷسۋدە. ٸس جٷزٸندە نە بولىپ جاتىر?
...
بيلٸك ساياسي پلاگياتپەن ەمەس, مەملەكەت قۇرۋداعى اسا ماڭىزدى مەسەلەلەردٸ شەشۋمەن اينالىسۋى كەرەك. ەڭ الدىمەن سايلاۋ جٷيەسٸن جەتٸلدٸرۋدەن باستاۋى تيٸس.
