الايدا كەيٸنگٸ «اشىق ساياسات» رەفورماسى ارقىلى قىتايدا شەتەل ەدەبيەتٸ ٷشٸن ەسٸكتەر ايقارا اشىلا باستادى. باتىستا باياعىدان تانىمال دجويس, كاميۋ, سارتر, حەمينگۋەي, كافكا, ماركەس, كۋندەررا, توماس مانن, رومەن روللان, بەككەت, اندرە جيد, روب-گرييە ت.ب. جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىنىڭ تەرجٸمالارى جارييالانىپ, ولار قىتاي اۆتورلارىنىڭ ٶزٸنە قىزىعۋشىلىعىن وياتىپ, تەرەڭ ەسەرلەر قالدىردى. تۇتاستاي ونجىلدىق اعىمىندا (80-90 جىلدارى) قىتاي جازۋشىلارى قاپتاپ كەتكەن شەتەل ەدەبيەتٸنە قۇمارتىپ, العاشىندا ساناسىپ, اقىر اياعىندا ٶزدەرٸ باتىس اۆتورلارىنا ەلٸكتەۋ ارقىلى شىعارماشىلىق جاساپ جاتىرعانىن سەزٸنبەدٸ. دەل سول ۋاقىتتا قىتاي ەدەبيەتٸ ٶزدەرٸنە تاعىلعان «ساياسات قولشوقپارلارى» دەگەن تاڭبانى ٶزٸنەن جۇلىپ تاستاپ, بەلگٸلٸ بٸر تٷردە ٸشكٸ جەنە شىعارماشىلىق ەركٸندٸكتٸ ٸزدەپ تاپتى.
قىتايداعى كٶركەمٶنەردٸ تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتۋدٸ تالاپ ەتكەندەردٸڭ, ياكي ٶزدەرٸ تۋرالى 1985 جىلدارى جاڭعىرىق تۋدىرىپ, گٷلدەنۋٸ 1987-1988- جىلدارى بولعان ەدەبي اعىمنىڭ العاشقى توبىنىڭ پايدا بولۋى دا شەتەل ەدەبيەتٸمەن تٸكەلەي بايلانىستى. اعىمنىڭ نەگٸزٸن بالالىق جەنە جاستىق شاعى «مەدەنيەت تٶڭكەرٸسٸ» كەزەڭٸنە, ال العاشقى شىعارماشىلىق قادامدارى باتىس ەدەبيەتٸنە اسا بٸر قىزىعۋشىلىق دەۋٸرٸنە تاپ كەلگەن جاس جازۋشىلار قۇرادى. كٶركەمٶنەردٸ تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتۋدٸ تالاپ ەتكەن جازۋشىلاردىڭ اتاقتىلارىنىڭ بٸرٸ مو يان (شىن اتى گۋان موە) ەدٸ. زاماناۋي قىتاي اۆتورلارىنىڭ ساۋساقپەن سانارلىعى عانا ٶز تۋىندىلارىنىڭ مو يان سەكٸلدٸ ٶز وتانىندا عانا ەمەس, شەت ەلدەردە دە تانىمالدىلىققا يە ەكەندٸگٸمەن ماقتانۋى مٷمكٸن.
دەسە دە, مو يان ٶز شىعارماشىلىق جولىنىڭ العاشىندا, ٶز تۋىندىلارىنا ٷلكەن ىقپال ەتكەن ۋيليام فولكنەر مەن گابريەل گارسيا ماركەسكە سوقتىقپاعاندا, مۇنداي تابىسقا قول جەتكٸزۋٸ مٷمكٸن ەمەس تە ەدٸ. سىنشىلاردى قويا تۇرعاندا, اۆتوردىڭ ٶزٸ دە, قۇرامىنداعى گوگول, سۆيفت, رابلە, بورحەس, پاتريك ۋايت بار ەلەم ەدەبيەتٸ كلاسسيكتەرٸنٸڭ ٶز شىعارماشىلىعىنا تيگٸزگەن ىقپالدارى تۋرالى اتاپ ٶتسە دە, مو يان ەشبٸر اۆتوبيوگرافييالىق ەسسەلەرٸ مەن سۇحباتتارىندا اتالمىش ەكٸ جازۋشىنىڭ ەسٸمٸن قالدىرماي جيٸ ايتىپ وتىردى. وقىرمانعا كٶلدەنەڭ تارتىپ وتىرعان وسىناۋ دٷنيەمٸزدە دەل سول فولكنەردٸڭ مو يان شىعارمالارىنا قاتىسى تۋرالى تولىعىراق ايتپاقپىز.
[caption id="attachment_31908" align="alignright" width="274"]
قىتايدىڭ شاندۋن ايماعىنا قاراستى گاومي ٶڭٸرٸندەگٸ قىستاقتىڭ سابان شاتىرلى لاشىعىندا دٷنيەگە كەلگەن مو ياندى تۋىپ-ٶسكەن ورتاسى تٸپتەن بٶلەك ميسسيسيپي شتاتىنداعى اعىلشىن ەگٸستٸك يەلەرٸنٸڭ ۇرپاعى ۋيليام فولكنەرمەن سالىستىراتىنى قىزىعۋشىلىق تۋدىرماي قويمايدى. دەيتۇرعانمەن, ٶنەر دەيتٸنٸمٸزدٸڭ ٶزٸ – وسى. ادامزاتتىڭ شىعارماشىلىق اڭداۋى مەن ٸشكٸ ەلەمٸنٸڭ تٷسٸنٸگٸ مەكەن مەن ۋاقىتتىڭ بٸرلٸگٸن قاجەت ەتپەيدٸ. ادامداردىڭ سەزٸمدەرٸنٸڭ ەڭ جوعارعى قاباتقا جەتۋٸ – نەسٸلدەردٸڭ مەدەنيەتٸ مەن ٶنەرٸنٸڭ ٶزارا الماسۋىنا ەكەلەدٸ. ٶنەر, سٶزسٸز, ادامنىڭ تۋىندىسى. مەيلٸ, ول قىتاي ەدەبيەتٸ, مەيلٸ, باتىس ەدەبيەتٸندە بولسا دا, ادام جاساعان كٶركەم بەينەلەر قاشان دا شىن ٶمٸردٸڭ تۋرا جەنە جاناما سۋرەتتەرٸ.
مو يان مەن ۋيليام فولكنەردٸڭ شىعارماشىلىق جولدارىندا ۇقساس تۇستار كٶپ. سونىمەن قاتار, بۇل جازۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىعىن «ەرتە كەزەڭ» (ٸزدەنٸس كەزەڭٸ) جەنە «ەدەبي كٶزقاراس كەزەڭٸ» دەپ ەكٸگە بٶلۋگە بولادى. تٸپتٸ, مو ياننىڭ ەرتە كەزەڭ شىعارماشىلىعى بۇلدىر, انىق ەمەس. اۆتوردىڭ ەرتەرەكتەگٸ جازبالارىنان ٶزٸن ٸزدەۋٸ, ٶزٸندٸك جازۋ مەنەرٸ مەن ەدەبي تٸلٸن ٸزدەۋٸ, كەيٸنگٸ جازۋشىلىق شەبەرلٸككە الىپ شىعاتىن باعىتىن ٸزدەۋٸ بايقالادى. مو يان ٶتكەن عاسىردىڭ 70 جىلدارى, ياعني «تاڭبالار ەدەبيەتٸ» قىتاي ەدەبيەتٸنٸڭ العا سٷيرەۋشٸ كٷشٸ بولىپ تۇرعان شاقتا جازىپ باستادى. «قوعامدىق-ساياسي تاقىرىپتاردى باتىل قوزعايتىن, شىن سەزٸمدەردٸ باتىل تٶگەتٸن, قىتاي حالقىنىڭ ٶمٸرٸنٸڭ تۇماندى جاقتارىن باتىل اشاتىن» بۇل قوزعاۋشى كٷش قىتاي ەدەبيەتٸنە ەدەتتەن تىس, ونىڭ ٷستٸنە تىيىم سالىنعان «مەدەنيەت تٶڭكەرٸسٸ» كەزەڭٸندە كەلدٸ, بٸراق سوندا دا ەدەبيەتتٸڭ ماقساتى دەستٷرلٸ شىندىق تۇرعىسىنداعى تەسٸلدەر ارقىلى پارتييا مەن حالىقتى ماداقتاۋ بولىپ قالا بەردٸ. مو يانعا دا سول قابىلدانعان ٷلگٸدەن ارىلۋعا مٷمكٸندٸك بولمادى. العاشقى كەزدەگٸ «كٶكتەمنٸڭ تٷنگٸ نٶسەرٸ»(1981 ج.), «ماقتالى جول» (1983 ج.), «حالىق ەۋەنٸ»(1983 ج.) شىعارمالارىندا مو يان ٷيرەنشٸكتٸ يدەولوگيياعا, «ادامداردى ٸستەرٸنە قاراپ باعالايدى» دەگەن دەستٷرلٸ تٷسٸنٸككە كەلۋگە تىرىسادى جەنە ادامنىڭ سۇلۋلىعى مەن ونىڭ ٸشكٸ سەزٸمدەرٸن جىرلايدى.
وسى جىلدارداعى فولكنەردٸڭ «ەسكەري ماراپات» (Soldiers' راۋ, 1926) جەنە «ماسالار» (Mosquitoes, 1927) روماندارى سونداي شىنايى, وندا بٸرٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس پەن «دجاز دەۋٸرٸنەن» ٶتكەن بۋىننىڭ پسيحولوگييالىق كەسكٸنٸ بەينەلەنەدٸ. بٸراق فولكنەردٸڭ بۇل روماندارى بار-جوعى سول ۋاقىتتاعى ٶزەكتٸ مەسەلەلەرگە ٷستٸرتٸن ەرٸ شۇعىل بەرگەن جاۋابى عانا. ول ٶنەردەگٸ ٶزٸنٸڭ تاقىرىبىن تاپپاي جاتىپ, شىعارماشىلىققا تەن ەمەستٸگٸ جەنە تاقىرىپ جيٸلٸگٸ ۋاقىتتىڭ كٶركەم اتموسفەراسىنىڭ ارتىقشىلىعىمەن تۇتاسىپ كەتتٸ. وسىدان قارىزدىق سيپاتتار, ويدان شىعارىلعان قۇشتارلىقتار, جازۋ مەنەرٸ پايدا بولدى. رومانداردا ٶزگە ىقپالدارعا ەلٸكتەۋگە ەسەر ەتەتٸن, وبرازدار سالىپ, وعان تٸرٸ جان بەرەتٸن ەرٸ تاڭعالارلىق ەتە الاتىن سۋرەتكەردٸڭ بەرٸك قولى سەزٸلەدٸ.
مو يان ٶزٸنٸڭ قانشاما جارييالانىمدارىنىڭ بارلىعىندا دا فولكنەر شىعارماشىلىعىنداعى «شۋ مەن اشۋ» (1929) رومانى جەنە ونىڭ ىقپالى حاقىندا ايتپاي كەتكەن ەمەس. قىتايلىق جازۋشى اۆتوردىڭ بۇل رومانىن العاش قولىنا 1984 جىلى العان, سودان بەرٸ فولكنەر مو يان ٷشٸن سٷيٸكتٸ جازۋشى, ال ونىڭ ٶمٸرٸ – داڭقتى ٷلگٸ. مو يان فولكنەرمەن رۋحاني تۋىسقانداسىپ, ونىڭ قادامدارىنا تاڭعالىپ, وعان ەلٸكتەپ بارلىعىن باعىندىرۋعا تالپىندى. بٸراق فولكنەرگە ەلٸكتەۋ اسا قيىنعا سوقتى, مو يان ٶزٸنٸڭ «فولكنەر اعاي, قالاي تۇرىپ جاتىرسىز?» اتتى ەسسەسٸندە «ماعان فولكنەر, جازۋشى باتىل ٶتٸرٸك ايتۋى كەرەك, از عانا ۇيات قوسىپ ايتۋ كەرەك, اۆتور جەي عانا رومان جازىپ قانا شىقپاۋ قاجەت, سونىمەن قاتار ٶزٸنٸڭ جەكە ٶمٸربايانىن دا جازۋى كەرەك» دەپ ايتقان. ونىڭ ٷستٸنە ول مەنٸ «جازۋشى باي قالالاردان قاشۋ كەرەك, ٶز تۋعان مەكەنٸندە تۇراقتاۋ قاجەت» دەۋ ارقىلى, اعاش سەكٸلدٸ تامىرىن سوندا جايۋ كەرەكتٸگٸن ٷيرەتتٸ. مەن ونىڭ ٶسيەتٸن بۇلجىتپاي ۇستانعىم كەلدٸ, الايدا مەنٸڭ تۋعان جەرٸمدە ەلەكتر جارىعىنا دەگەن ٷلكەن مەسەلە بار, قىستا جىلۋ جوق; مەن وسىنداي اۋىرتپاشىلىقتار مەن قيىندىقتاردان قورىقتىم ەرٸ ول جاققا ەلٸ ات ٸزٸن سالمادىم» دەيدٸ.
ٶزٸنٸڭ جازۋشىلىق قىزمەتٸنٸڭ العاشقى باستاۋىندا فولكنەر تۋعان جەرٸنٸڭ كٸپ-كٸشكەنتاي عانا پوشتالىق ماركاسى دا كٶركەم شىعارما جازۋعا تۇراتىنىن, ول تۋرالى جازۋ ٷشٸن بٸر عۇمىردى تٷگەسۋ دە ازدىق ەتەتٸندٸگٸن تٷسٸندٸ. سونىڭ ارقاسىندا ول ادامداردىڭ جانىن, ٶزٸنٸڭ جەكە ەلەمٸن اشا الدى. امەريكالىق جازۋشىنىڭ ويىنان شىعارىلعان يوكناپاتوفا ايماعى (ورتالىعى دجەففەرسون قالاسى) مو ياننىڭ جەكە ەدەبي پاتشالىعىن (گاومي ۋەزٸن (ٷيەزٸن) قۇرۋىنا شابىتتاندىردى. مو ياننىڭ ٶز ايتۋىندا, ول فولكنەردٸ وقۋ ارقىلى «جەردٸڭ بەلگٸلٸ بٸر ايقىن نٷكتەسٸندە تۇرىپ, «عارىشتىق ەۋەننٸڭ» كەشٸنە بيلەت الۋ كەرەگٸن» تٷسٸندٸم دەيدٸ. شىننان كەم ەمەس, ويدان شىعارىلعان ۋەزدە مو يان ٶزٸنٸڭ ەدەبي جۇمىسىنا وقيعالار مەن ادامداردى ورنالاستىرا باستادى. «جازۋشى تەك قانا كەيٸپكەرلەردٸ, تەك قانا وقيعالاردى عانا ويدان شىعارماۋ قاجەت, گەوگرافييانى دا قولدان جاساۋ قاجەت» دەدٸ مو يان تەبٸرەنٸپ تۇرىپ.
ٶزٸنٸڭ ەرتە كەزدەگٸ سىني ماقالالارىندا فولكنەر, ٶنەردٸڭ «ايرىقشا جات جەرلٸك, ياعني ول تٸكەلەي ناقتى عاسىردىڭ نە ناقتى جەردەن ٶزٸنٸڭ تامىرىن تارتاتىنىن» ايتقان, ەرٸ امەريكالىق بولمىس «درامالىق شيكٸزاتتاردىڭ سارقىلمايتىن قورىنان» تۇراتىنىن بايانداعان بولاتىن. ول ٶزٸنٸڭ شىعارمالارىندا ٶزٸنٸڭ جاقسى بٸلگەن دٷنيەلەرٸ تۋرالى عانا جازدى, ياكي تۋعان, ٶمٸرٸنٸڭ ٷلكەن بٶلٸگٸ سوندا ٶتكەن تۋعان جەرٸ تۋرالى. فولكنەر سەكٸلدٸ مو يان دا كٶركەم قييالىن «قىزىل گاوليان» (1986), «ساندال اعاشىنىڭ ازاپتارى» (2001), «سارىمساق جىرى» (1988), «41 بومبا» (2003) جەنە «شاراپ ەلٸ» (1990) سەكٸلدٸ روماندارىنا اينالدىرىپ وتىردى. قىزىل گاوليان, ديقاندى دالا, بٶگەتتٸ ٶزەن, گاوميدٸڭ جابايى جۋاسى, بەرٸ-بەرٸ وعان بالا كەزٸنەن سونشالىقتى تانىس.
مو يان ٶزٸنٸڭ كٸشكەنە وتانىنا شەكسٸز ريزا, ول ٷشٸن جانى مەن جٷرەگٸن بەرەدٸ, بۇعان «قىزىل گاولياننىڭ» بەتاشار سٶزٸ دەلەل: «مەن كەۋدەمنەن سويا سٸڭگەن جٷرەگٸمدٸ جۇلىپ الىپ, ۇساق كەسەكتەرگە تۋراپ, ونى ىدىسقا جايىپ قويىپ, گاوليان دالاسىنا كٶتەرٸپ شىعامىن. جەر باۋىرلاپ جاتىپ: «سٸزدەرگە ساۋلىق تٸلەيمٸن! ساۋلىق تٸلەيمٸن!» دەپ تٸل قاتامىن»
ول گاوميدٸ تٷرلٸ وقيعالار مەن ٸس-ەرەكەتتەرگە, كەرٸقۇلاقتار مەن كٶنەكٶزدەردەن ەستٸگەن عاجايىپ اڭىزدارعا تولتىرادى. ول جازاتىن جابايى رۋلىق قاۋىمدار مەن ورىندار, ەرەكشە ەستەتيكالىق, پوەتيكالىق قۇندىلىقتارىمەن ەرەكشەلەنٸپ تۇرادى. «مەن تۋعان جەرٸمدە اۋىزدان-اۋىزعا جەتٸپ وتىرعان كٶپ ەڭگٸمەلەر ەستٸدٸم. ەگٸندٸكتٸ ٶڭدەپ جٷرگەن شارۋالار دەم الاتىن ۋاقىتتارى بولىپ, تاستارعا جايعاسا-جايعاسا كەتٸپ, ەرتٷرلٸ ەڭگٸمەلەردٸ ايتا باستايتىن. بٸرەۋٸ 1937 جىلى دەل سول جەردە جاپون سولداتى اۋىل تۇرعىنىن ٶلتٸرگەنٸن نەمەسە كەرٸسٸنشە ٶتكەنٸن, ەرٸ وق ٶزٸ ارقىلى, اسقازانعا ٷلكەن ساڭىلاۋلى تەسٸك قالدىرىپ ٶتكەنٸن ايتۋى مٷمكٸن. كەلەسٸ كٷنٸ باسقا شال ونى باسقاشا بايانداۋى مٷمكٸن, ت.س.س. ەر ايتىلعانىندا, بۇل وقيعاعا جاڭا بٸر نەرسە قوسىلىپ وتىرادى. نەعۇرلىم كٶپ ايتىلعان سايىن, سوعۇرلىم قۇندى بولا تٷسەدٸ, ەرٸ كەيٸپكەر بەينەلەرٸ جارقىراي بەرەدٸ. بٸرتە-بٸرتە بۇل وقيعا ميفكە اينالادى». اڭىزدىڭ وسىنداي اۋىزشا ەرٸ باي فورماسىنان قىتايدىڭ «ماگييالىق رەاليزمٸ» پايدا بولدى. «ماگييالىق رەاليزمنٸڭ» وتانى – لاتىن امەريكاسى, وسى باعىتتىڭ كٶرنەكتٸ ٶكٸلٸ – گابريەل گارسيا ماركەس ەكەنٸ بەرٸڭٸزگە بەلگٸلٸ. مو يان فولكنەردٸ ۇستازىم ەرٸ شابىتتاندىرۋشىم دەپ ايتۋدان جالىقپايتىنى سەكٸلدٸ, ماركەس جايلى دا كٶپ ايتادى.
ەگەر فولكنەر ٷشٸن ەكەلەردٸڭ كٷنەلارى ولاردىڭ ۇرپاقتارىنىڭ تاعدىرىنا بايلانىستى بولسا, ال مو يان ٷشٸن اتا-بابالاردىڭ جابايى سەكسۋالدىق ويىنى – بۇل, كەيٸنگٸ ۇرپاقتىڭ ماقتانىش كٶزٸ. جازۋشى بابالار الدىندا تٸزەسٸن بٷگەدٸ, ٶتكەن ۇرپاقتىڭ زاماناۋي ۇرپاقتان باسىمدىلىعى تۋرالى سەزٸنۋٸ «قىزىل گاوليان» رومانىندا جارقىن بەينەلەنەدٸ: «سولتٷستٸك-شىعىس گاومي ەلەمدەگٸ ەڭ قاسيەتتٸ ەرٸ جەمقورلىعى اسقان, ەرٸ باتىرلىعى تاسقان, ەرٸ ۇياتىن اشقان, شەكتەن تىس ٸشەتٸن ھەم شەكتەن تىس سٷيەتٸن جەر ەكەندٸگٸن ويلاپ كٶرمەپپٸن. سوندا تۇرعان مەنٸڭ ەكەمنٸڭ ۇرپاقتارى, ۇناتپاسا دا گاوليان جەيتٸن, سوندا دا ونى بارلىق جەرگە كٶپتەپ وتىرعىزاتىن. كەيٸنٸرەك كٷزدە, سەگٸزٸنشٸ ايدىڭ ٸشٸندە, قىزىل گاولياننىڭ ەگٸن دالاسى قان تەڭٸزٸ سەكٸلدٸ قۇيىلىپ, شاعىلىسىپ جاتاتىن. بيٸكتٸك پەن بەرٸكتٸك, سالقىندىق پەن تالعامپازدىق, قىزىقتىراتىن قۇمارلىق پەن سٷيٸسپەنشٸلٸك, بارلىق ۇلىلىق سودان تارالاتىن. ونجىلدىقتار بويى, بەينە بٸر-اق سەتتەگٸدەي قىزىل فيگۋرالاردىڭ كٶلەڭكەلەرٸ تٸگٸن ماشيناسىنىڭ قايىعىنداي بولىپ ادامزات تاريحىنىڭ الىپ ماتەريياسىنا تور قۇرۋ ارقىلى گاوليان ساباعىنىڭ اراسىنان جٷگٸردٸ. ولار ٶلتٸردٸ, تونادى جەنە ٶز جەرٸن قورعادى, جان بالقىتاتىن بالەت بيلەگەندەي بٸزدٸ, راقمەتٸ جوق, قايىرىمسىز, جەرلەرٸن باسىپ وتىرعان بٸزدٸ كٶلەڭكەسٸندە قالدىردى. تەز قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقان ەلەمدە ٶمٸر سٷرە تۇرىپ, مەن كەرٸ كەتٸپ بارا جاتقان ادامزاتتىڭ شىڭعىرعان داۋىستارىن ەستيمٸن»
فولكنەر شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋشٸ كلينت برۋكستىڭ سٶزٸنشە, بۇل امەريكاندىق جازۋشىنىڭ ۇلىلىعى ادامزاتتىڭ ادامگەرشٸلٸك رۋحىن, ٶمٸر سٷرۋٸن انىقتايتىن ٶتكەن جەنە قازٸرگٸ زاماننىڭ ەلەۋمەتتٸك كٷشٸن باعالاۋدا جاتىر. بۇل, اتاپ ايتقاندا, اقش-تىڭ وڭتٷستٸگٸندەگٸ نەسٸلدٸك جەنە تاپتىق كٷرەستٸ, حح عاسىردىڭ باسىنداعى رومان تالاپتارىنا سەيكەس كەلەتٸن فولكلور مەن رومانتيكالىق كٶزقاراستاردى ويداعىداي بەينەلەۋگە مٷمكٸندٸك. بٸراق فولكنەر قازٸرگٸ زاماناۋي جازۋشى ەرٸ ونىڭ جالپى ەدەبي شىعارماشىلىعىن مودەرنيستٸك مەكتەپكە جاتقىزادى, ونىڭ جازۋ كٶزٸ جەرگٸلٸكتٸ اڭشى مەن كٸشكەنتاي اعاش مەيرامحانانىڭ جالعا بەرۋشٸسٸ ەكەۋٸنەن اناۋ الاۋ جالاۋىندا وتىرىپ جۇتقان – حالىق شىعارماشىلىعى. قاتاڭ تەرتٸپتەرٸ مەن شەكارالارى بار اۋداننىڭ تۇرعىنى بولا وتىرىپ, ول بٸرەگەي, تاڭعالارلىق جاڭاشا رۋحتاعى شىعارمالاردى جاساپ شىقتى. كٶپتەگەن ەدەبيت سىنشىلارى فولكنەردٸ قارابايىر جازۋشى نەمەسە ميستيك جازۋشى دەپ جاتادى, ونىڭ ٷستٸنە ٶز شىعارماشىلىعىندا رەاليزم مەن رومانتيزمنٸڭ شەگٸن شەبەر ۇشتاستىراتىن, شىعارماشىلىعى جان-جاقتى باعىتتى الىپ جٷرەتٸن اۆتور دەپ سيپاتتايدى. فولكنەردٸڭ ٶزٸ بٸرنەشە رەت ايتقانداي, ول ٶز جۇمىسىندا ناقتىلى جەردٸ سيپاتتاۋداعى, سان-ساپات مەسەلەلەرٸ بار ناقتى ادامداردى, جالپى ادامزاتتىق مەسەلەلەردٸ سيپاتتاۋداعى يدەيالاردىڭ ٷيلەسٸم-قاعيداسىن ۇستانۋعا تىرىستى. وسىنىڭ نەگٸزٸندە, ونىڭ شىعارماشىلىعىندا قولدانىلاتىن حالىق ٶنەرٸنٸڭ دەستٷرلەرٸ نەگە سونشالىقتى كەرەمەت ەكەنٸن تٷسٸنۋ وڭاي, ول جازۋشى ۋاقىت, جادى جەنە ادام تابيعاتى سيياقتى ۇعىمداردى اشۋعا كٶمەكتەسەدٸ. بەلكٸم, فولكنەردٸڭ ايماقشىلدىق پەن رەاليزمنٸڭ, رومانتيزم مەن ناتۋراليزمنٸڭ شەڭبەرٸنەن شىعىپ, حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ جازۋشى بولۋى وسىدان دا شىعار.
فولكنەر شىعارماشىلىعىنىڭ ەمبەباپ باعىتتىلىعى جەنە موياننىڭ ەدەبي كٶزقاراستارى وسى ەكٸ اۆتوردى سالىستىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. شاراپ, قىزىل جٷگەرٸ, بيداي, قىزىلشا نەمەسە جىنىستىق ويىندار, ميستيزم رەڭكتەرٸن شىعارمالارىندا بەرۋ ارقىلى مو يان وقىلعان كەزدە قاتارداعى ادامنىڭ قالاۋى مەن سەزٸمٸن جازۋىمەن ەرٸ قاراپايىم قۇمارلىقتار مەن ميستيكالىق اڭىزداردى تٸلمەن جەتكٸزۋ قيىن قىتايلىق سۇلۋلىقپەن تولىقتىرادى. قاراپايىم حالىق شىعارماشىلىعىنان بٸز اۆتوردىڭ «رۋحاني» ٷيٸن تابا الارىمىز سٶزسٸز.
فولكنەردٸڭ ەدەبي جۇمىستارىنداعىداي مو يان شىعارماشىلىعى دا زۇلىمدىققا تولى. دەگەنمەن, مو يان امەريكاندىق جازۋشىنىڭ شىندىقتى بٸلدٸرۋگە تىرىسۋ ٷشٸن جاماندىقتى قولدانۋ كەرەك. ادامدى زۇلىمدىقتى تٷزەتۋ, ونى ٶزگەرتۋ ٷشٸن ونى ەسكە الاتىن كەزدەر بولادى. ەگەردە جازۋشى بٸر نەرسە ٸستەۋ كەرەك بولسا, وندا ول ەلەمدٸ ەلدەقايدا جاقسى ەتۋٸ كەرەك. جەنە مۇنى بارلىق جاعىمدى نەرسەلەردٸ سيپاتتاماي ٸستەۋ كەرەك- جازۋشى ادامعا ٶزٸنٸڭ نەگٸزگٸ ەرەكشەلٸكتەرٸن, ادامنىڭ بٸر مەزگٸلدە ٶزٸن جەك كٶرەتٸن زۇلىمدىقتى كٶرسەتۋ كەرەك» دەگەن سٶزدەرٸن تولىقتاي قابىلدايدى.
مو يان ٶز بايانداۋلارىندا ۋاقىت سالدارىمەن شەبەر وينايدى, ەڭگٸمەلەردٸ سانا اعىنىنا ورنالاستىرادى, بۇل تۇرعىدا اۆتورعا فولكنەردٸڭ ايقىن ەسەرٸن كٶرۋگە بولادى. فولكنەردٸڭ «شۋ مەن اشۋىندا» بٸر ۋاقىت قايتالانىپ وتىرادى, ەرٸ بايانداۋ ەرتٷرلٸ ۋاقىت پەن كەڭٸستٸكتە ورىن الادى. جان پول سارتر ايتقانداي «شىن فولكنەر اسا قاۋٸپتٸ. ول بٸزگە ۇرى سەكٸلدٸ كٷڭكٸلدەيدٸ دە ٸزٸم قايىم جوعالادى». فولكنەر بايانداۋدى سانا مەن ونىڭ ٷزٸندٸلەرٸنە بٶلەدٸ, ونىسى وقىرمانعا شىعارمانى وقۋعا مٷمكٸندٸك بەرۋ ماقساتىندا. بۇل مودەرنيستٸك جٷرٸستٸ مو ياننىڭ «اق ماقتا» (1991) جيناعىنداعى «سەنٸڭ تەرتٸبٸڭ بٸزدٸ قورقىتادى» ەڭگٸمەسٸنەن سەزۋگە بولادى, مۇندا اۆتور حالىق ەندەرٸنٸڭ ورىنداۋشىسى ليۋ ليتسۋزيدٸڭ ٶتكەن ٶمٸرٸندە دە, قازٸرگٸ ۋاقىتتا دا باسىنان ٶتٸپ جاتقان وقيعالاردى, باس كەيٸپكەردٸڭ ۋايىمى مەن شىرعالاڭىن بايانداۋ ارقىلى بٸر ۋاقىتقا ورنالاستىرىپ وتىرادى.
مو ياننىڭ ەلەمدٸ قابىلداۋى فولكنەردٸكٸمەن ۇقساس, ونى «ماشينادا ارتقا قاراپ وتىرعاندا, اينالاسىندا پٸشٸنسٸز كٶلەڭكەلەر پايدا بولىپ, جارىق تٸلٸمدەرٸ مەن اۋا تەربەلٸستەرٸ بولىپ جاتاتىن, تەك العا قاراعاندا عانا شىنايى ٶمٸردٸڭ ناقتى كٶرٸنٸسٸن قابىلدايتىن» ادامعا ۇقساتۋعا بولادى.
كٶپتەگەن سىنشىلاردى, فولكنەر جەنە باسقا دا جازۋشىلار, اتاپ ايتقاندا مو ياندار نەگە ابسۋردتى, ياكي ماعىناسىزدىقتى تاڭدادى دەگەن ساۋال مازالايدى. ويلاپ قاراساق, ونىڭ سەبەپتەرٸن قازٸرگٸ زامانعى ٶمٸردٸڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايلارىنان ٸزدەۋ كەرەك. قوعام, پۇشايمان حەلگە تٷسٸرەر ٶزگەرٸستەر, بەرٸ دە, ابسۋردتىڭ ٷلكەن بٶلٸگٸن قۇرايدى. ابسۋردتىڭ قاتىسۋىن مو ياننىڭ «شاراپ ەلٸ» رومانىنىڭ, قييال-عاجايىپ ەلەمگە سيۋررەالدىق بٶلشەكتەنگەن ساياحات سەتٸندە جالت قاراعان كٶزقاراستىڭ قوعامنىڭ جان تٷرشٸگەرلٸك بۇرىشتارىن كٶرسەتۋٸنەن كٶرۋگە بولادى. مو ياننىڭ ەكٸ ويدى قاتار كٶتەرٸپ جٷرۋگە بەيٸمدٸلٸگٸ, شىن ٶمٸر مەن ويدان شىعارىلعان دٷنيەلەردٸ ارالاستىرۋعا نيەتتەنگەندٸگٸ «شاراپ ەلٸندە» انىق بايقالادى. «مەن قوعامنىڭ كٶلەڭكەلٸ تۇستارىن جازامىن, جەمقورلىق سەكٸلدٸ قاۋٸپتٸ قۇبىلىستاردى جازامىن, بٸراق كٶپ وقىرماندار مۇنى ساندىراق دەۋٸ مٷمكٸن». بۇل ەكٸ ۇشتىلىق, ەكٸ ويدى قاتار الىپ جٷرۋ جەي عانا ەدەبي تەسٸل ەمەس, قازٸرگٸ ٶمٸردٸڭ بەلگٸسٸزدٸكتەرٸنٸڭ بەينەسٸ. بٸز, بٸزدٸ قورشاعان نەرسەلەردٸڭ قانشالىقتى شىن, قانشالىقتى جاساندى ەكەنٸن بٸلمەيمٸز.
مو يان شىعارمالارىنداعى ابسۋردتىق بەينەلەر مەن وقيعالار سيقىرلى سۇلۋلىقپەن بٸرەگەيلەنە تٷسەدٸ. مىسالى, «بٸز كەنەتتەن تەرٸسٸنٸڭ تٷسٸ قىزىل, قىزىل كٶيلەك كيگەن, وتقا قارعىعالى تۇرعان ەيەلدٸ كٶردٸك. ول كەۋدەسٸن اشتى دا, كەنەت قىزىل كٶبەلەك جالىنعا تٷسٸپ كەتتٸ. دەگەنمەن, ول كٶبەلەكتەي ەمەس, تاۋىق سەكٸلدٸ. بٸراق ۋاقىت ٶتكەن سوڭ مەن قۋىرىلعان تاۋىقتىڭ جۇپارىن سەزدٸم»
قىتاي ەدەبي سىنشىلارى مو ياننىڭ مودەرنيستٸك قادامدارىن اڭداپ وتىرادى. مەسەلەن, كەيبٸرەۋلەرٸ مو ياندى وقي وتىرىپ, جاڭا ەرٸ قيىن ەدەبي تٷسٸنٸكتەردٸ كەزدەستٸرەتٸنٸن, قىسقاشا ايتقاندا, ول جاساعان كٶركەم بەينەلەر مەن فورمالار قىتاي ەدەبيەتٸندە ايقىن ەرەكشەلەنەتٸنٸن العا تارتادى. ەگەر بٸز, مو يان شىعارمالارىندا فولكنەر مەن گارسيا ماركەس سەكٸلدٸ جازۋشىلاردىڭ ىقپالىن ەسكەرە وتىرىپ, ەدەبيەت تۇرعىسىنان نەعۇرلىم كەڭ قاراساق, نەگە ونىڭ كەيٸپكەر بەينەلەرٸن مەتامورفوزامەن ۇشتاستىراتىنىمىزدى تٷسٸنەر ەدٸك.
جوعارىدا ايتىلعاندار مو ياننىڭ بٷكٸل شىعارمالارى فولكنەر ەسەرٸنەن تۋعان دەگەن سٶز ەمەس, ەرينە. دۇرىسى, فولكنەردٸڭ ىقپالى قىتايلىق جازۋشىنىڭ ٶز شىعارماشىلىق جولىنىڭ ٷستٸندە عانا ەسەر ەتكەن دەلٸك.
ورىس تٸلٸنە تەرجٸمالاعان: داريما تسىرەنوۆا, اۋدارماشى
قازاق تٸلٸنە تەرجٸمالاعان: ەدٸلبەك دٷيسەنوۆ, اۋدارماشى. «سولاقايلار» ەدەبي كلۋبى
