ول جايىندا قانشا مىسال بار. مەسەلەن, اۆتوكٶلٸكتەرگە مٸندەتتەلگەن بالالار كولياسكاسى جايىنداعى زاڭ. كەزٸندە باستالدى دا, جۇرتتى ٶلگەنشە ۋلاتىپ-شۋلاتتى, اياعىندا سونى قابىلداعان دەپۋتاتتار بەتتەرٸ بىلش ەتپەي «ويباي, بٸزدٸكٸ قاتە بولىپتى» دەپ بيپازدانا ٷن قاتتى. اقىرى ونىڭ سوڭى قۇيىمشاقتانىپ, باسىلىپ قالدى. ٶيتكەنٸ بٸزدٸڭ ەل ونداي مەدەنيەتكە, مٸندەت پەن تەرتٸپكە, اقىر سوڭىندا قارجىلىق جاعىنان دا دايىن ەمەس بولىپ شىقتى.
...مەن ەر ٸستٸ دايىندىقسىز باستايتىن ٷكٸمەتتٸڭ وسىنداي شەشٸمدەرٸنەن قورقام...
جاقىندا مەملەكەتتٸك اۆتوينسپەكتسيياعا قاتىستى تاعى بٸر زاڭ شىقتى. ول – اۆتوينسپەكتورلاردىڭ جول-جولدا تۇرماۋى جەنە قولدارىنا الاتاياق ۇستاپ, كٶلٸكتەردٸ توقتاتۋعا بومايتىندىعى جايىندا قابىلداندى. بەلكٸم بۇل زاڭنىڭ دۇرىس جاعى دا بار شىعار. بٸراق مۇندا دا ەلەپ-ەسكەرٸلمەگەن بٸرنەشە جەيت بار. مىسالىعا الساق, بٸزدٸڭ قالالاردىڭ كٶشەلەرٸ تار. اۋىل-اۋىلدار مەن اۋدان-اۋدانداردى جالعايتىن, تٸپتٸ وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولداردىڭ دا وڭىپ تۇرعانى شامالى. ونىڭ ٷستٸنە ەككٸ شوپىرلار ينسپەكتوردىڭ قولمەن توقتا دەپ جاساعان يشاراسىن ٶتٸرٸك بايقامايتىنى ايان. وسىنداي ەرٸ تار, بولماسا وي-شۇقىرى كٶپ, ودان قالسا, ساپا تالابىنا ساي ەتٸپ سالىنباعان جولدىڭ ٷستٸندە ەرەجە بۇزعان اۆتوكٶلٸكتٸ اڭدىپ جٷرگەن ينسپەكتور قاسىنان زۋىلداپ ٶتكەن تەرتٸپ بۇزۋشىنى قۋىپ بەرسە, نە بولاتىنى بەلگٸسٸز عوي. ٶيتكەنٸ باسقا كٶلٸكتەر سىعىلىسقان تار جولدا قاشقىندى قۋىپ جەتۋگە جىن قۋعانداي اسىققان ماي قىزمەتكەرٸ ٶز جاساماسا دا, ٶزٸنە سيرەناسىن شىڭعىرتىپ, جانامالاپ كەلگەن كٶك-قىزىل شامدى ماشينادان ٷرٸككەن, بولماسا وعان جول بەرۋگە تالپىنعان ٶزگە شوپىرلاردىڭ اپات جاسامايتىنىنا كٸم كەپٸل. بۇرىنعىداي بٸر جەردە تۇرىپ قالتالارىن تولتىراتىن, «قالعىپ كەتسەك, تالاي پۇلدان قاعىلامىز» دەگەن سٶزدٸ قاعيدا قىلعان «گايشنيكتەر» مۇندايدا اي-شايعا قاراي ما. قازٸردٸڭ ٶزٸندە كٷنبە-كٷن كٶرٸپ جٷرمٸز, ينسپەكتورلار ونسىز دا كەپتەلٸس كٶشەلەردە ەلدەقانداي «قاشقىن كٶلٸكتٸ» تۋرا جول ورتاسىنا توقتاتىپ قويىپ, قوزعالىستى ودان بەتەر قيىنداتىپ جاتقانىن. كٷندە ارى-بەرٸ جٷرگەندٸكتەن تاعى بٸر بايقايتىنىمىز, قاي جولدا دا ماي ماشينالارى ارى-بەرٸ تىنىمسىز زۋىلداپ جٷر. ولاردىڭ جانارمايىنا بيۋدجەتتٸڭ قانشا اقشاسى كەتٸپ جاتىر. وسى زاڭمەن ينسپەكتورلاردىڭ كٶلدەنەڭ جٷرگٸزۋشٸدەن اقشا الۋىن توقتاتامىز دەۋ دە ەبەستٸك. «گايشنيكتەر» قاندايدا بٸر امالعا قارسى ايلا تابۋعا ٷيرەنٸپ العان.
...مەن ەلٸمٸزدەگٸ ەدٸلەت ورگاندارىنىڭ ەدٸلەتسٸز ٸستەرٸ ەش تىيىلماي ما دەپ قورقام...
جاقىندا ٶز ٷيلەرٸنەن بەزٸپ, كٷن كٶرٸس نەپاقا تابۋ ٷشٸن باسقا قالالارعا بارىپ جۇمىس ٸستەۋلەرٸنە تۋرا كەلگەن, ودان قالدى, پەتەر جالداپ جٷرگەن ازاماتتاردى تۇرعىلىقتى جەرلەرٸندە ۋاقىتشا تٸركەۋ تۋرالى تاعى بٸر زاڭ شىقتى. سودان بەرٸ حالىققا قىزمەت كٶرسەتۋ ورتالىقتارى دٷربەلەڭگە تولدى. بٸر اپتانىڭ ٸشٸندە سىعىلىسقان كەزەكتەردٸڭ كەسٸرٸنەن ەكٸ ادام اجال قۇشتى. وسىنداي كەلەڭسٸزدٸكتەردٸ تەلەارنالار كٷن سايىن كٶرسەتٸپ, اتالمىش زاڭنىڭ دا وسال تۇستارىن اشىپ ايتىپ جاتىر. بٸراق ٷكٸمەت سەلت ەتەر ەمەس. سەلت ەتپەگەنٸ بىلاي تۇرسىن, ٸشكٸ ٸستەر مينيسترٸ بۇل نەرسەنٸ قالىپتى قۇبىلىستاي قابىلدايتىن سىڭايلى, بەرٸ جٶن-جٶنٸمەن جٷرٸپ جاتىر دەپ سۇحبات بەرەدٸ. سوندا ونىڭ تەلەديدار كٶرمەيتٸنٸ, گازەت-جورنال وقىمايتىن بولعانى عوي. ايتپاقشى, بٸزدٸڭ شەنەۋنٸكتەردٸڭ قانشاسىنىڭ گازەت وقىپ, قانشاسىنىڭ تەلەديدار كٶرەتٸندەرٸ بەلگٸسٸز. سەبەبٸ ٶز باسىم كٸتاپ تٷگٸلٸ گازەت بەتٸن اشپايتىن تالاي ەكٸمدەر مەن دەپۋتاتتاردى بٸلەمٸن. «گازەتٸڭ, كٸتابىڭ... نە كەرەگٸ ماعان ولاردىڭ?» دەگەن سٶزدٸ دە تالايلارىنان ەستٸگەم. قايتەمٸز ەندٸ, وسىندايلار دا ەل بيلەپ, حالىققا جوعارىدان بيلٸك, ايتىپ, زاڭ شىعارىپ وتىر عوي.
... مەن بٸلٸمسٸزدەردٸڭ تاققا جايعاسقانىنان قورقام...
تٸركەۋ پروتسەستەرٸنٸڭ باسىم ٷردٸسٸ تەك ٸرٸ-ٸرٸ قالالاردا عانا جٷرٸپ جاتىر. ونداعى تٸركەۋ كەزەگٸندە تۇرعانداردىڭ باسىم بٶلٸگٸن, تٸپتٸ, تٷگەلگە جۋىعىن كەزٸندە اۋىلداردان قالاعا نەپاقا ٸزدەپ كەلگەن قازاقتار تولتىرۋدا. بٸزدٸڭ ٷكٸمەت ەۋەلدە «بٸرتە-بٸرتە اۋىل مەن قالا قاي جاعىنان دا تەڭەسەدٸ» دەگەن. بٸراق وعان نەگٸز, باستاپقى قادام جاسالىنبادى. اۋىل ادامدارىن اسىراپ, جۇمىسپەن قامتىپ وتىراتىن اۋىلشارۋاشىلىعى قۇردىمعا كەتتٸ. جەر جەكەلەر مەن كەسٸپكەرلەردٸڭ قولىنا ٶتتٸ. بۇل دا بٸزدٸڭ ٸشكٸ جاعدايىمىزعا, قوعامدىق كٶزقاراسىمىزعا تٸپتٸ كەلمەيتٸن جەر قاتىناستارى تۋرالى ٶزٸندٸك زاڭدارى بار ەلدەقانداي ەلدەرگە ەلٸكتەۋدٸڭ بٸر پاراسى بولدى. جەردٸ يگەرۋگە حالىقتىڭ دايىندىعى دا جوق بولاتىن. وسىعان بايلانىستى جەنە ٷكٸمەت جەرگە قاتىستى تيٸمدٸ باعدارلاما جاساي الماعاندىقتان, جاڭا جەر يەلەرٸ جەردٸ باياعى كولحوز-سوۆحوزداردىڭ كەزٸندەگٸدەي يگەرۋگە شامالارى جەتپەدٸ. بۇرىن ٶز حالقىن ٶزٸ اسىرايتىن شارۋاشىلىقتار جويىلعان سوڭ ەرٸ جەردەن كەلەتٸن تٷسٸم مەن پايدادان قاعىلعان قارا حالىق سودان قالاعا اعىلدى. حالىقتىڭ بەلگٸلٸ بٸر بٶلٸگٸ اشتان قالماۋدىڭ قامىنا كٸرٸسٸپ, ەلدە ٸشكٸ ميگراتسييا كەڭٸنەن ەتەك الدى.
ٷكٸمەت بۇل قۇبىلىسقا تاعى نازار سالمادى, ياعني اۋىلدان قالاعا كٶشكەندەردٸڭ حال-احۋالدارى مەن تۇرمىستىق جاعدايلارىنا بايلانىستى قاندايدا بٸر شارانى قولعا المادى. سونىڭ كەسٸرٸنەن جۇمىس ٸزدەپ ساندالعاندار, بٸر كٷندٸك نان ٷشٸن قانداي تٸرلٸكتٸ بولسا دا اتقارۋعا دايىن ارزانقول جۇمىسشىلار, ودان قالسا بازار جاعالاپ, قولىنا ٸلٸككەندٸ ساتۋمەن اينالىساتىن, بەلگٸلٸ كەسٸبٸ مەن ماماندىعى جوق ەلەۋمەتتٸك توپ پايدا بولدى. بۇلار ٷكٸمەتتٸڭ قامقورلىعىنان شەت قالىپ, قازٸرگٸ ساياساتتىڭ «ٶز كٷنٸڭدٸ ٶزٸڭ كٶر» دەگەن قاعيداسىمەن كٷن ٶتكٸزٸپ جٷرگەندەر. مۇنداي توپتىڭ قالادا ٷيلەرٸ بولمايتىنى ەركٸمگە ايان. مٸنە, حقك ورتالىقتارىندا تٸركەۋگە تۇرۋ ٷشٸن جانتالاسىپ, كەزەك كٷتكەندەردٸڭ بٸر بٶلٸگٸ ٶز باسپانالارىنا قولدارى جەتپەي, ەر پەتەردٸ ساعالاپ جٷرگەندەر بولسا, قالعاندارى اۋىلدان قالاعا كٶشكەن ەلگٸندەي ٷيسٸز جٷرگەن سورماڭداي قازاقتار. قازاق ٷكٸمەتٸنٸڭ ٶز حالقىنا قاتىستى دۇرىس جٷرگٸزٸلمەگەن ساياساتىنان زارداپ شەگٸپ, قاپالىقپەن ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان شەرلٸ دە شەرمەندە كٷيدەگٸ توپتار.
...مەن سول شەرلٸ توپ بٸر كٷنٸ جابىلا ايقايلاپ, دٷرك كٶتەرٸلٸپ كەتپەسە ەكەن دەپ قورقام...
شەنەۋنٸكتەرٸمٸز شيكٸ زاڭدى شىعارىپ الادى دا, ولاردىڭ ٸسكە اسار كەزدەگٸ ولقىلىقتارىن بايقاپ, كٶرٸپ تۇرسا دا, «ساسقان ٷيرەك ارتىمەن سٷڭگيدٸنٸڭ» كەرٸمەن, تاعى ونى ٶلگەنشە قورعاپ باعادى. ٸشكٸ ٸستەر مينيسترٸنٸڭ جوعارىداعىداي ٶزەۋرەۋٸ وسى سٶزٸمٸزگە كۋە. جالپى, وسى زاڭ نە مەجبٷرلٸكتەن قابىلداندى دەڭٸز. تەررورشىلاردىڭ جولىن كەسٸپ, تەراكتٸنٸ بولدىرماۋدىڭ امالى دەپ ۇعىندىردى ونى قابىلداعاندار. سولاي-اق بولسىن. سوندا ەلٸمٸزدە تەررورشىلاردىڭ سونشالىقتى كٶپ بولعانى ما, ەلدە بيلٸك ٶز حالقىنا سەنبەۋگە اينالعانى ما? ەلدە جاۋعا اينالعان قازاقتاردى انىقتايىن دەدٸ مە.
يە, ايتپاقشى, قازاقستاننان شەت اسپاعان, تٸپتٸ ٶز اۋىل, ٶز قالاسىنان باسقا جاققا اتتاپ باسپاعان جاس جٸگٸتتەردٸڭ بويىنا تەك ٶزدەرٸنٸكٸن عانا جٶن, ال باسقالاردى شايتان جولىنداعى اداسۋشى كەپٸرلەر دەپ سانايتىن سەنٸم قايدان ٷيٸر بولدى? ودان قالسا, جاۋلىق نيەتتەگٸ پيعىل, جۇرت اراسىنا ٷرەي مەن دٷربەلەڭ تۋعىزۋعا قۇشتارلىق, انىعىن ايتقاندا, تەراكت جاسايتىن ەرەكەتكە قۇمارلىق قايدان پايدا بولا قالدى? زەردەلەپ قاراساق, بۇعان – ەۋ باستا ەلٸمٸزدەگٸ ەر ازاماتتىڭ دٸنگە قاتىستى ەركٸندٸگٸنە شەك قويماعان زاڭ كٸنەلٸ عوي. سول ەركٸندٸكتٸڭ ارقاسىندا دامىعان ەلدەر مەن ٶركەنيەتتٸ مەملەكەتتەر شەتتەتكەن نەبٸر دٸني اعىمدار بٸزگە اعىلدى-اي كەلٸپ. مۇسىلمان مەملەكەتتەرٸنٸڭ ەشبٸرٸندە بٸر جەردە شوعىرلانباعان يسلامنىڭ ەشبٸر 72 اعىمى تەك قازاقستاندا عانا باس قۇرادى. ەشقانداي تىيىم بولماعان سوڭ ساقالدىلار مەن قىسقا بالاقتىلىر ٶز ۋاعىزدارىن ەركٸن دە اشىق جٷرگٸزدٸ. ەندٸ بٸزدٸڭ شەنەۋنٸكتەر ەل اراسىنا ەبدەن سٸڭٸسٸپ, تامىرى مەن دەنٸن تەرەڭ سەۋٸپ ەرٸ وڭايشىلىقپەن تازارا قويىلمايتىن كەزەڭدە سولارمەن الىسپاقشى.
...مەن بٸر كەزدە جاستارىمىز ورىستانىپ ەدٸ, ەندٸ ارابتانىپ كەتە مە دەپ قورقام...
قازٸر بٸز دٷنيەجٷزٸن الاڭداتىپ وتىرعان يسلاميستەردٸڭ جولىندا جٷرگەن كەرٸ اعىمداعى ساقالدى مۇسىلمانداردان عانا ٷركۋدەمٸز. ال قوعامىمىزبەن بٸتە قايناسىپ, جىلدان-جىلعا, جوق, ايدان-اي, كٷننەن-كٷنگە بارلىق ۇلتتان كاتارلارىن كٶبەيتٸپ جاتقان, الايدا دەل قازٸر سەلت ەتكٸزەر بٸر تەرٸس ەرەكەت تانىتپاي تىنىش جٷرگەن حريستيان باعىتىنداعى «يوگوۆوشىلداردان», «باپتيستەردەن», «ەۆانگەليستەردەن», «مورمونداردان», يە, ايتا بەرسەك تاۋسىلمايتىن كٶپتەگەن سەكتالاردىڭ بولاشاقتا قانداي تٸرلٸكتەر جوسپارلاپ وتىرعاندارىنان تٸپتٸ حابارسىزبىز. وسىلاردىڭ مٷشەلەرٸ ەش جەردە تٸركەۋسٸز جٷر دەپ كٸم ايتا الادى. تٸپتٸ تەراكت جاسايدى دەپ قاۋٸپتەنەتٸن كەرٸ اعىمداعى ازاماتتارىمىز دا مەكەن-تۇراعى بەلگٸسٸز «بومجداردىڭ» قاتارىندا جٷرگەن جوق. ودان كەيٸن ولار بٸر قالادا تەراكت جاسايتىن بولسا, وندا ايلاپ جاتىپ جوسپار قۇرمايدى. قۇداي بەتٸن اۋلاق قىلسىن, ولاردىڭ ونى جاساۋعا مىڭ ايلا تابارى حاق. ەندەشە, ۋاقىتشا تٸركەۋ دەگەن تەك بوس ساندالىس, حالىقتىڭ ۋاقىتىن بەكەرگە الۋ, ەسٸرەسە, قازاقتى بەكەر سەندەلتۋ ەمەس پە.
...مەن كٶپدٸندٸلٸكتٸ ۇستانعان ەلدٸڭ اقىر تٷبٸنٸڭ وڭبايتىنىن اڭداماعان, حالقىن جوق جەردەن دٷربەلەڭگە سالاتىن بيلٸكتەن قورقام.
يە, بۇلاي دەۋٸمٸزگە دە نەگٸز بار. ەيتپەسە, قاراڭىزشى, جاڭا ايتقانىمىزداي, بارلىق قالاداعى حالىققا قىزمەت كٶرسەتۋ ورتالىقتارىندا تٸركەۋگە تۇرىپ جاتقاندار ىلعي قاراكٶزدەر. ارالارىندا بٶگدە ۇلتتار بولسا, ولار قالىڭ قازاقتىڭ كٶلەڭكەسٸنەن اسپايدى. ودان دا وسى امالدى ٷيسٸز-كٷيسٸز, سودان سوڭ ەر قالادا جۇمىس ٸزدەپ, قاي جەردەن نان تاپسام ەكەن دەپ سابىلعان, پەتەردەن-پەتەرگە اۋىسىپ قاڭعىعان قازاقتاردىڭ سانىن انىقتاۋ ٷشٸن جاساسا, قۇبا-قۇپ بولار ەدٸ. سوندا «حالقىنىڭ ەل-اۋقاتى ارتىپ, كەرەمەت دامىپ جاتقان» قازاقستاننىڭ ٶز تۇرعىلىقتى جۇرتىنىڭ قانشاسىنىڭ قانداي بەيشارا حەلدە جٷرگەندٸگٸنە بيلٸكتەگٸلەردٸڭ كٶزدەرٸ جەتەر ەدٸ.
بٸزدٸڭ زاڭ شىعاۋشى ورىندار ەلٸمٸزدٸڭ تۇرعىندارىنىڭ بەرٸن قۇددى بٸر مەدەنيەتٸ كٶتەرٸلٸپ, ٶركەنيەتكە جەتكەن, قارجىلىق جەنە تۇرمىستىق جاعدايلارى ششەشٸلگەن دەپ ويلاي ما, قايدام, دامىعان ەلدەردٸڭ ۇستانىمدارىن تىقپىلاي بەرۋدەن ەش قايتار ەمەس. تٸپتٸ دامىعان ەلدەردٸڭ ٶزٸندە جوق باعدارلامالاردى قابىلداپ, حالىقتىڭ ميىن اشىتۋدا. ايتا بەرسەڭ, ويىمىزعا دەلەل بولاتىن قانشا مىسال بار. جەر تۋرالى كودەكس پەن جەردٸ ساتۋ جٶنٸندەگٸ جوبانىڭ ٶزٸ قازاقتى قانداي سەرگەلدەڭگە سالدى دەڭٸز. ال بٸلٸم تۋرالى باعدارلاما وقۋ ورىندارىن قانشاما تىعىرىققا تٸرەپ وتىر.
ەلبەتتە, بٸلٸم جٷيەسٸندەگٸ قازٸرگٸ توقىراۋ سىرت كٶزگە كٶپ بايقالمايدى. بٸراق سول جٷيەنٸڭ ٸشٸنە ٷڭٸلٸپ قاراساڭ, ماماندارى دايىندالماعان وقۋ ورىندارىنا جوعارىدان بەرٸلگەن نۇسقاۋلاردىڭ ەزەر ورىندالىپ جاتقانىن بايقايسىڭ. ال بۇل جٷيەنٸڭ تەرەڭٸنە ودان ەرٸ ٷڭٸلسەڭ, اتالمىش باعارلامانىڭ ورىندالۋ بارىسى – ەسكٸ-قۇسقى ۆاگونداردى ەلدەبٸر ٶركەنيەتتٸ ەلدەرگە قاراي قيقىلداپ-شيقىلاپ, زورلىقپەن سٷيرەپ بارا جاتقان كٶنە پاروۆوزدى ەسكە تٷسٸرەدٸ. وسىنداي جٶن-جوسىقسىز باعدارلامانى ۇسىنعان بيلٸكتەگٸلەرگە سالساڭ, موتورى مەن تەحنيكالىق بٶلشەكتەرٸ جارامسىز بولسا دا, سىرتقى تۇرقى زامانعا ساي ەتٸلٸپ ەدەمٸلەپ سىرلانعان سول پاروۆوزدى قولمەن يتەرٸپ جٷرگٸزسە دە توقتاماۋى تيٸس.
...مەن بٸر كٷنٸ سىرى كەتكەن سول پاروۆوزدىڭ كٷل-تالقانى شىعىپ, بٶگدەگە كٷلكٸ بولا ما دەپ قورقام.
تاعى بٸر ٷلكەن ولقىلىق – بٸزدٸڭ شەنەۋنٸكتەر تەۋەلسٸزٸكتەن كەيٸن تۋىلعان بالالاردىڭ بارلىعىن فەنەمون بولىپ تۋىلعان دەپ ەسەپتەگەلٸ قاشان. سودان با قايدام, بٸرٸنشٸ سىنىپتىڭ ماتەماتيكاسىنداعى ەسەپتەردٸڭ كەيبٸرٸن ونشا-مۇنشا ادام شىعارا المايدى. ال ونداعى ەدەبيەت, قازاق تٸلٸ, ت. ب. ساباقتارىنداعى تاپسىرمالاردى كٶرسەڭٸز, بٸرٸنشٸ سىنىپتىڭ بالالارى ەس بٸلمەي جاتىپ, ۋنيۆەرسيتەتتٸك بٸلٸممەن سۋسىنداپ جاتىر ما دەگەن ويعا قالاسىز. ەڭ ٶكٸنٸشتٸسٸ, قازاقشا «ا» ەرپٸن ەلٸ ٷيرەنبەگەن بالعىندى ٷش تٸلدٸ وقىتۋ ٷردٸسٸ كەلەشەك ۇرپاقتى ميلاۋ ەتۋ ەكەنٸ ۇرانشىلداردىڭ ميىنا كٸرٸپ-شىعار ەمەس. جەنە بٸر جٷرەك اۋىرتارلىق نەرسە – باستاۋىش سىنىپتاردا وقيتىن بالالاردىڭ مەكتەپكە اپاراتىن سٶمكەلەرٸنٸڭ سالماعىن ٶلشەپ كٶرٸڭٸزشٸ. وندا سالىنعان كەرەكسٸز وقۋلىقتار مەن دەپتەر-قۇرالداردىڭ سالماعى بەس-استى كەلٸدەن كەم بولمايدى. ەر بالا كٷنٸنە وسىنشا جٷكتٸ يىعىنا سالىپ, مەكتەپكە تاسيدى. مۇنداي سالماق جاس ٶسكٸننٸڭ بويىنىڭ ٶسۋٸنە دە كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزەرٸ حاق. الايدا بۇل جايىن ويلايتىن باسشىلار جوق. ولاردىڭ ويىنشا, مەكتەپكە كٶپ كٸتاپ تاسىعان, كٶپ كٸتاپ وقىعان بالالاردىڭ بٸلٸمٸ جان-جاقتى ارتا تٷسپەك.
...مەن وسىعان قاراپ, كەلەشەك ۇرپاق بار تاراپتان مايدالانا تٷسە مە دەپ قورقام...
ٷشتٸلدٸلٸكتٸڭ زييانى مەن كەساپاتى جايىندا دا ٶز ايتىلعان جوق. بٸراق بٸلٸم مينيسترٸ دە ٶزٸنٸكٸن جٶن ساناپ, ايتقانىنان تابانداپ قايتار ەمەس. ول از بولعانداي, مەكتەپكە ارنالعان تاريح وقۋلىقتارىنداعى مەلٸمەتتەر سوۆەت زامانىنداعى عىلىمي تۇجىرىمدامالاردان ەلٸ اجىراماعان. ونى وقىعان جاس ٶسكٸننٸڭ پايىمىنشا, بٸزگە قارسى پاتشا وتارشىلدىعى بولعان ەمەس, قازاقتار رەسەي قۇرامىنا ٶز ەركٸمەن قوسىلعان. بٸزدٸ بار جاۋدان ورىس باتىرلارى قورعاپ قالعان. ٶتكەن عاسىرلارداعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸستەر مەن قازاق تاعدىرى ٷش-تٶرت بەت نەمەسە ٷش-تٶرت ابزاتسقا عانا سىيىپ تۇر.
بٸلٸم مينيسترلٸگٸ الدىڭعى جىلى جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى تەحنيكالىق فاكۋلتەتتەردەن قازاق تاريحىن الىپ تاستاپ, تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىنداعى تاريحتى عانا وقىتۋ كەرەك دەپ ۇيعارعان. سٶيتٸپ بٸزدٸ تٷپسٸز, تەكسٸز, كٷنٸ كەشە عانا جارالعان حالىققا اينالدىرا جازداعان. بٸراق بۇعان قارسى داۋ ايتقان بٸراز عالىمداردان ىقتى ما, دەرەۋ بۇل ۇيعارىمدارىنان قايتىپ, ولارعا 1900 جىلدان بەرگٸ تاريحتا وقىتايىق دەپ شەشتٸ. نەگە ٶيتتٸ دەسەك, مۇنداي باعدارلاما پرەزيدەنتتٸڭ قايبٸر جىلعى جولداۋىنىڭ باستى ۇرانىنا اينالعان «بٸر – ماقسات, بٸر – مٷددە, بٸر – بولاشاق» دەگەن قاعيدا سٶزگە دٶپ كەلەدٸ ەكەن. تاريحتى حح عاسىردىڭ باسىنان عانا باستاساق, سودان بەرگٸ ەل باسىنا تٷسكەن اۋىرتپالىقتاردىڭ بەرٸن قازٸرگٸ قازاقستاندا تۇرىپ جاتقان حالىقتاردىڭ بارلىعى بٸرلەسٸپ باستان ٶتكەرگەنٸن ناسيحاتتايدى ەكەنبٸز. سٶيتسەك, بٸزدە كٸرمە حالىق جوق, ەمبەسٸ قازاقستاننىڭ بايىرعى تۇرعىندارى ەرٸ بولاشاقتا دا وسىنداي تاتۋ-تەتتٸ تەرتٸپپەن بٸرگە ٶمٸر سٷرٸپ, بٸرگە جٷرەمٸز دەگەن تۇجىرىم سانامىزعا سٸڭەدٸ ەكەن. ايتپاقشى, «بٸر – قازاقستان, بٸر – حالىق» دەگەن ۇراندى دا جيٸ ەستيمٸز. بيلٸك ەكٸ سٶيلەيدٸ, كەيدە ەلگٸ ۇراندى كٶتەرسە, ەكٸنشٸ كەزەكتە «قازاقستان – كٶپۇلتتى, كٶپدٸندٸ مەملەكەت» دەپ باسقاشا سٶيلەيدٸ. مٸنە, وسىنداي توسىن جوسپارلارىمەن بٸزدٸڭ بيلٸك ٶز جەرٸندەگٸ جەرگٸلٸكتٸ ۇلتتى, ياعني قازاقتى – باسقالاردان ەشقانداي ارتىقشىلىققا يە ەمەس دەگەندٸ مەڭزەپ وتىر, ونىسىن ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن جانىن سالىپ جاتىر.
...مەن وسىنى اڭداعاندا, كەلەشەكتە قازاقتار تاريحى مەن تٸلٸن ۇمىتقان دٷبەرە ۇلت دەگەن اتاۋعا يە بولا ما دەپ قورقام...
يە, مەن ەلدە بٸر جاڭا زاڭ شىقسا, ىلعي قورقىپ وتىرامىن. راسىندا, قاي زاڭ قاراپايىم قازاقتىڭ مٷددەسٸ ٷشٸن قابىلدانىپ جاتىر? ەلدەگٸ تىنىشتىق, بيلٸك جيٸ قولداناتىن «ۇلتتاردىڭ ٶزارا تاتۋلاستىعى مەن تٷسٸنٸستٸگٸ» دەگەندەر بٸلگەن شەنەۋنٸككە مومىن دا كٶنبٸس, قوناقجاي دا اڭعال قازاقتىڭ ارقاسىندا ٸسكە اسىپ تۇر. ەندٸ وسىنداي جۋاس حالىقتى مەزٸ ەتە بەرەتٸن زاڭدارعا قاشان تىيىم بولار ەكەن?
...مەن كەيدە ونداي جاعىمدى زاڭدار تٸپتٸ قابىلدانباي ما دەپ تاعى قورقام...
قانداي زامان بولسا دا, جۇرت اشتان ٶلمەۋدٸڭ, ۇرپاق ٶسٸرۋدٸڭ قامىمەن قىبىرلاپ تٸرلٸك جاسايدى. سونداي تٸرلٸك جولىندا بٸرەۋدٸڭ بايىپ, بٸرەۋدٸڭ كەدەيلەنەرٸ حاق. الايدا قاي زاماندا دا بايلاردان كەدەي-كەپشٸك كٶپ بولعان. حالىق دەپ اتالاتىن ناعىز توپ – وسى كەدەيلەر. قازاق كەدەي بولسا دا, كٶرگەن كٷنٸنە شٷكٸرشٸلٸك ەتكەن, ەلٸ دە ەتەدٸ. بٸراق ٷكٸمەت مىناداي زاماندا ولارمەن دە ساناسىپ, حالىققا تيٸمدٸ جۇمىستار جاساۋعا مٸندەتتٸ عوي.
...مەن شەنەۋنٸكتەردٸڭ سونداي مٸندەتتەرٸن ۇمىتقاندارىنان جەنە قورقام...
جان-جاققا جٸتٸ كٶز سالساڭ, بٷگٸندە حالىق ٶز پىسىقتىعىمەن كٷن كٶرٸپ جاتىر. ال ٷكٸمەت سول حالىقتىڭ كٷن كٶرٸس قامىمەن جاتپاي-تۇرماي ەڭبەكتەنٸپ جاتقانىنىن بٸزدٸڭ ارقامىز دەيدٸ. بايلارىنىڭ بەرٸ ۇرلىق-قارلىقپەن دەۋلەتتەنٸپ جٷرگەنٸمەن شارۋاسى جوق. «قالايدا بايىڭدار!» دەگەن باستامانى العىشارت ەتكەنٸ قاشان. ادام جوق جەردەن نەمەسە كٶكتەن تٷسكەن دەۋلەتتەن بايۋشى ما ەدٸ. ٷكٸمەتتەن تەندەر الىپ, ميلليونداعان اقشانى الدىمەن جۇمىسقا ەمەس, قارا باسىنىڭ قاجەتتٸگٸنە جۇمسايتىن تٷرلٸ كومپانييالاردىڭ باسشىلارىن «بيزنەسمەن» دەيدٸ. دامىعان ەلەردە «بيزنەسمەن» دەپ ٶز كەسٸبٸن نٶلدەن باستاپ, تازا ەڭبەكپەن بايىعان ادامدى اتايدى. ال بٸزدە ٷكٸمەتتٸڭ اقشاسىن, جۇرتتىڭ قارجىسىن قىمقىرعان, تەك الىپساتارلىقپەن, ودان قالسا, حالىق يگٸلٸگٸن ساتقان «الاياقتار» سولاي اتالادى. ايلىق جالاقىلارى ارى كەتسە 400-600 مىڭ تەڭگە بولاتىن ەكٸمدەر مەن تٷرلٸ لاۋازىمداعىلاردىڭ 100-150 مىڭ دوللارلىق ماشينالارى قايدان كەلٸپ, قوس-قوستان تۇرعىزىلعان زەۋلٸم-زەۋلٸم ٷيلەرٸ قالاي سالىنىپ جاتقانىن جوعارىداعى ۇلىقتارىمىزدى ەش ويلاندىرمايدى. سەبەبٸ «قارعانىڭ كٶزٸن قارعا شۇقىمايدى». استارىن ويلى ازامات زاماتتا تٷسٸنەدٸ, جوعارىداعىلار تٶمەندەگٸ جەمقورلار ارقىلى, بولماسا قولىنداعى بيلٸگٸنٸڭ ارقاسىندا باييتىن ٷردٸس بٸزدە جيىرما بەس جىلدان بەرٸ قالىپتاسقان. باي بولماساڭ, ەكٸم دە, مينيستر دە باسشى دا بولا المايتىنىڭ تاعى بار. پارا الىپ, پارا بەرۋ – قوعامىمىزعا دەندەپ ەنگەنٸ سونداي, بٸرٸنشٸ سىنىپتىڭ بالالارىنا دەيٸن اقشانىڭ قۇدٸرەتٸن تٷسٸنٸپ العان. وسىدان كەلٸپ, بٸزدٸڭ ەلدٸڭ حالقىنىڭ ساناسىنا اقشاسى مەن بايلىعى بار ادام عانا – اقىلدى, ال ٶنەر, ٸلٸم-بٸلٸم قۋالاپ, عىلىم جولىندا ۋاقىتىن سارپ ەتٸپ, تۇرمىستىق احۋالى زامانعا ٷيلەسپەي كەلە جاتقان تالانتتاردى – اقىماق سانايتىن ۇعىم سٸڭگەن. بٷگٸندە بٸزدەگٸ بيلٸك باسىنا اقشا تابۋعا عانا تالانتى مەن ەبٸ بار ەرٸ اياق استىنان ەڭبەكسٸز بايىعان ساۋداگەرلەر عانا شىققان. ال وندايلاردىڭ حالىق مٷددەسٸ مەن ەل مۇراتى ٷشٸن ەشقاشان جانى اۋىرىپ جۇمىس ٸستەمەيتٸنٸ, كەز كەلگەن ۋاقىتتا بارىن دٷنيەگە ساتىپ جٸبەرەتٸن ساتقىن بولاتىنى بەسەنەدەن بەلگٸلٸ. بۇل تۇرعىدا بٸزدٸڭ بيلٸك دامىعان, حالقىن اۋقاتتى ادامدار بيلەيتٸن ەلدەرگە ۇقساعىسى كەلەدٸ. الايدا الدىمەن سول ەلدەر ٶتكەن جولدان ٶتٸپ, ٶز حالقىن ٶزٸ اسىرايتىن جاعدايعا جەتٸپ الۋ كەرەكتٸگٸ ويلارىنا كٸرٸپ-شىقپايدى. شەنەۋنٸكتەرٸمٸزدٸڭ بەرٸ بٸزدٸڭ اسپاندا ايدىڭ ەندٸ تۋىپ كەلە جاتقانىنا قاراماي, سول ايدىڭ تولىپ, جەر بەتٸن ايشىقتى سەۋلەلەندٸرەتٸن مەزگٸلٸن ەرتە باستان ورناتقىسى كەپ, الاسۇرىپ جٷر.
...مەن ەلٸمٸزدٸ بٸلٸمدٸ ازاماتتار ەمەس, كٸلەڭ اقشالى, ٶز باستارىنىڭ قامىن كٶبٸرەك كٷيتتەيتٸن جەنە جەمقورلىققا بەلشەلەرٸنەن باتقان باسشىلار بيلەپ وتىرعانىنان قورقام...
جەڭٸل اقشانىڭ ەسەبٸنەن بايىعان, شەكسٸز دەۋلەتتٸڭ بۋىنا ماستانىپ, سول ارقىلى جوعارى شەنگە جەتكەن بٸزدٸڭ شەنەۋنٸكتەر جۇمىس ٸستەپ جاتقاندارىن ىلعي قارا حالىقتى قينايتىن زاڭ-زەكٷن شىعارۋمەن عانا بٸلدٸرەتٸن سىڭايلى. مەن كەيدە بٸزدٸڭ بيلٸكتەگٸلەردٸڭ قىلىعىن – جارتى كٸرپٸشتٸڭ ٷستٸنە سىنىق كٸرپٸش, سىنىق كٸرپٸشتٸڭ ٷستٸنە بوركەمٸك كٸرپٸش قالاپ, ٸشٸنە بوس توپىراق تولتىرىپ, كەرەمەت بٸر قۇرىلىس تۇرعىزۋعا ەرەكەتتەنگەن الدامشى ۇستانىڭ تٸرلٸگٸنە ۇقساتامىن. سەبەبٸ ٸشكٸ مەدەنيەتٸ تٶمەن, رۋحى پەس, جەڭٸل ٶنەرٸ العا وزعان, مەلەكەت قۇراۋشى نەگٸزگٸ ۇلتىنىڭ تالاپ-تٸلەگٸ اياققا باسىلعان, ٶندٸرٸسٸ تىپ-تيپىل, باسقاعا تانىلعان بٸر برەندٸ جوق, قالالارى سانسىز بازارلار مەن ساۋدا ورتالىقتارىنا تولعان, جىعىلىپ جاتقانىنا قاراماي, تەك العا ۇمتىلعان, شەكسٸز ماقتانشاقتىقتىققا سالىنىپ, كٷپٸنۋمەن كەلە جاتقان بٸزدٸڭ مەملەكەتتٸڭ باسشىلارىنىڭ ويسىزدىعى مەن كەۋدەمسوقتىعىنان قورقام. ٸرگەسٸ بوس, قابىرعاسى وسال سول قۇرىلىس اياق استىنان قۇلاپ قالا ما دەپ ودان بەتەر قورقام.
مومبەك ەبدەكٸمۇلى,
جازۋشى.
