قازاق تٸلٸنٸڭ «سينونيمدەر سٶزدٸگٸندە» شەشەن سٶزٸنٸڭ سينونيمٸ رەتٸندە «شەجٸرە, دٸلمار, مايتالمان, تٸلدٸ, تٸلۋار, تاقتاق, سٶزگەر, سامار (كٸتابي), دٸلۋار» دەگەن سٶزدەردٸ كەلتٸرەدٸ (بيزاقوۆ س. «سينونيمدەر سٶزدٸگٸ». – الماتى: «ارىس». 2007 ج. 590 ب.). بۇل وسى سٶزدٸڭ قازٸرگٸ قولدانىستاعى ماعىناسىنا قاتىستى نۇسقالارى. سونداي-اق, بۇل سينونيمدٸك قاتاردىڭ ٸشٸندەگٸ كەيبٸر سٶزدەردٸڭ («شەجٸرە», «مايتالمان») شەشەن سٶزٸمەن بەلگٸلٸ بٸر كونتەكست اياسىندا عانا ماعىنالاس بولاتىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
ال «قازاق تٸلٸنٸڭ تٷسٸندٸرمە سٶزدٸگٸندە» «شەشەن 1.تٸلمار, تاپقىر. 2.رەسمي جيىنداردا شىعىپ سٶيلەۋشٸ ادام (وراتور)» (قازاق تٸلٸنٸڭ تٷسٸندٸرمە سٶزدٸگٸ. – الماتى: دايك-پرەسس. 2008 ج. جالپى رەداكتسيياسىن باسقارعان ت.جانۇزاقوۆ. 915 بەت) دەگەن تٷسٸنٸكتەمە بەرٸلٸپتٸ. بۇل دا باسىلىمنىڭ تالابىنا سەيكەس ىقشامدالعان جەنە وسى كٷنگٸ قولدانىستاعى ماعىناسىنا وراي تەرمين رەتٸندە تۇراقتاعان نۇسقا. ماقساتى ايقىن, ٶزٸندٸك كونتسەپتسيياسى بار اتالعان ٸرگەلٸ باسىلىمداردان مۇنان باسقانى تالاپ ەتۋدٸڭ ٶزٸ دە ارتىق بولار ەدٸ.
[caption id="attachment_23027" align="alignleft" width="278"]
ماماي احەت, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى[/caption]
مىڭداعان جىلدار بويى حالقىمىزبەن بٸرگە جاساسىپ كەلە جاتقان شەشەن سٶزٸنٸڭ ەتيمولوگييالىق تامىرىنا ٷڭٸلگەندە, بۇل سٶزدٸڭ ۇلىستار تاريحىمەن, ورال-التاي توبىنا جاتاتىن حالىقتاردىڭ ورتاق, ودان كەيٸنگٸ بٶلٸنۋ, جەكە قالىپتاسۋ, ۇلت بولىپ ۇيىسۋ كەزەڭدەرٸمەن بايلانىستى ەكەنٸ انىقتالىپ وتىر.
ەسٸلٸ, «شەشەن» سٶزٸ ورال-التاي توبىنا جاتاتىن تٸلدەردٸڭ ٶزارا ىدىراماي, تۇتاس كەزٸنەن, تايپالاردىڭ بٸرگە تٸرشٸلٸك كەشٸپ, جەكەمەنشٸك تٷسٸنٸگٸ ەلٸ قالىپتاسپاعان كەزەڭنەن بەرٸ كەلە جاتقان ٶتە كٶنە سٶزدەردٸڭ بٸرٸ. بۇل اتاۋدىڭ وسى تٸلدەردەگٸ العاش تىلسىم كٷشتەر مەن ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى رەتكە كەلتٸرەتٸن «جورالعىلىق دەلدالداردىڭ» (ريتۋالنىە پوسرەدنيكي) قىزمەتٸنە بايلانىستى پايدا بولعانى اڭعارىلادى جەنە تىم كٶنە زاماندارعا مەڭزەيدٸ. كٶپتەگەن عىلىمي دەرەككٶزدەرگە سٷيەنگەن فولكلورتانۋشى ە.تۇرسىنوۆ كٶنە حالىقتاردا تىلسىم ەلەم مەن قاراپايىم حالىقتىڭ اراسىندا وسىنداي ەرەكشە جانداردىڭ جەنە جورالعىنىڭ بولعاندىعىن اتاپ ٶتەدٸ (تۋرسۋنوۆ ە.د. ۆوزنيكنوۆەنيە باكسى, اكىنوۆ, سەري ي جىراۋ - استانا: يكف فوليانت, 1999.- 252 س.37 بەت).
يە, كيە سانالعان تىلسىم كٷشتەردٸ مىڭ قۇبىلعان سيقىرلى سازىمەن, قييۋىن كەلٸستٸرٸپ ايتقان ەسەرلٸ ەڭگٸمەسٸمەن ريزا ەتٸپ, ادامداردىڭ قالاۋىن جوعارعى كٷشتەرگە جەتكٸزۋشٸ ٸلكٸ دەۋٸردەگٸ «جورالعىلىق دەلدالداردى» – «شەشەندەر» دەپ اتاعانى بايقالادى. كٶنە التايلىق اڭىزداعى ديارانىڭ دەل وسىنداي قىزمەتتٸ اتقارۋى جەنە ونىڭ «چەچەن» دەپ اتالۋى ويىمىزدى دەلەلدەي تٷسەدٸ. سوندا بۇل سٶزدٸڭ العاشقى مەنٸ – ورمان, جەر, سۋ يەلەرٸنە سٶزٸمەن ەسەر ەتٸپ, اڭ اۋلاۋدا اڭشىلاردىڭ جولىن اشاتىن, ساپاردىڭ سەتتٸ بولۋىن قامتاماسىز ەتەتٸن جاراتىلىسى بٶلەك رۋحاني تۇلعا.
التاي ميفولوگيياسىندا ديارا چەچەندٸ جەر بەتٸنە جوعارعى ەلەمنٸڭ يەسٸ ٷلكەن (ۋلگەن) ادامدار مەن جانۋارلاردى جيناپ, شەكتەن تىس كٶبەيٸپ بارا جاتقاندىقتان دا ولارعا ٶمٸر سٷرۋدٸڭ شەگٸن بەلگٸلەۋ ٷشٸن ارنايى جٸبەرەدٸ. وسىلايشا ديارا چەچەن بارلىق جەندٸكتەرگە قانشا ٶمٸر سٷرەتٸنٸن ايقىنداپ بەرەدٸ. بالىقتارعا 800 جىل ٶمٸر سٷرۋگە رۇقسات ەتەدٸ (ۆەربيتسكيي ۆ. ي. التايسكيە ينورودتسى. م., 1893. س. 98). اڭشىلىقپەن اينالىساتىن ورتادا اڭداردىڭ جاسىن بەلگٸلەۋ فۋنكتسيياسى جەنە جوعارعى ەلەم يەلەرٸ مەن ادامدار اراسىنداعى دەلدالدىق قىزمەتتەر بٸر-بٸرٸمەن ۇقساس, تامىرلاس, ياعني, مەزگٸلٸ جەتكەن اڭداردى ادامداردىڭ ازىق ەتۋٸنە اسپان ەلەمٸنٸڭ رۇقساتىن الۋ. بۇل تاقىرىپ ەلٸ دە جەتە زەرتتەلۋٸ تيٸس, دەسەك تە, بٸز ٷشٸن «شەشەن» سٶزٸنٸڭ ٸلكٸ باستاۋى ماڭىزدى بولعاندىقتان دا, ونىڭ تەرميندٸك اتاۋىنا كٶڭٸل بٶلدٸك.
بۇل كيەلٸ سٶزدٸڭ كٶنەلٸگٸنە ونىڭ التاي توبىنداعى تٸلدەرمەن قاتار ورال تٸلدەرٸنە دە ورتاق اتاۋ ەكەندٸگٸ دەلەل.
سونىڭ ٸشٸندە فين-ۋگور تٸلدەرٸندە بۇل لەكسيكالىق بٸرلٸكتٸڭ وسى كٷيٸندە ساقتالىپ, بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن جەتٸپ وتىرعانىن ايتۋعا بولادى.
فين-ۋگور تٸلدەرٸنٸڭ ەدٸل سالاسىنا جاتاتىن قازٸرگٸ قولدانىستاعى ماريي تٸلٸندە «تسەتسەن» دەپ – «قازىقتاردان, اعاشتان جەرگە قاداپ جاسالعان قورشاۋدى» اتايدى ەكەن, دەمەك اڭ اۋلاۋ ٷدەرٸسٸمەن بايلانىستى. بٸر قىزىعى, وسى تٸلدەگٸ «تسەتسەن پيچىم ىدىرەن كەاش» دەگەن تۇراقتى تٸركەس «جىلدام سٶيلەۋ, سارتىلداتىپ تىم تەز تٸل قاتۋ» (سلوۆار مارييسكوگو يازىكا. – يوشكار-ولا, 1990-2005. 820 ستر. – س.670) دەگەن ماعىنانى بەرەدٸ ەكەن. دەمەك, بۇل تٸلدە دەربەس «تسەتسەن» سٶزٸ ٶزٸنٸڭ باستاپقى ماعىناسىنان ايرىلسا دا, كٶنەدەن جەتكەن تۇراقتى تٸركەستە اڭشىلىق ەرەكەتپەن قوسا سٶيلەۋ ەرەكەتٸن بٸلدٸرەتٸن باستاپقى مەنٸن, سەمانتيكالىق بايلانىسىن ساقتاپ قالعان. ال ودان بٶلەك ماريي تٸلٸندە دەربەس «چەچەن» سٶزٸ دە بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن قولدانىلىپ كەلەدٸ. بۇل «ەدەمٸ, عاجاپ, كٶركەم, جاقسى» (س.684) («چەچەن كۋمىل» – «كٶتەرٸڭكٸ كٶڭٸل كٷي») دەگەن ماعىنالاردى بٸلدٸرەدٸ. دىبىستالۋى مەن ماعىناسى جاعىنان تٷركٸ تٸلٸنٸڭ سٸبٸر-التاي توبىنا جاتاتىن تۋۆا تٸلٸندەگٸ نۇسقامەن دەلمە-دەل كەلەدٸ ەكەن. ياعني, بۇل سٶز دە تٷپكٸ «ەلدەن ەرەك», «ايرىقشا», «كٶپكە ۇقسامايتىن» دەگەن التاي توبىنداعى ٶزگە تٸلدەردەگٸ ماعىنالارمەن بٸردەي.
بۇل سٶزدٸڭ التاي توبىنا جاتاتىن تٸلدەردٸڭ ەلٸ اجىراماعان كەزٸنەن, تىم كٶنە دەۋٸرلەردەن بەرٸ ٶزگەرٸسسٸز كەلە جاتقانىنا دەلەل رەتٸندە تۇڭعىس-مانجۇر تٸلدەرٸندە دە چەچەن, سەسەن فورمالارىنىڭ سول كٷيٸندە ساقتالعاندىعىن ايتۋعا بولادى. ەۆەنك, ەۆەن, ناناي, ٷدەگەي, وروك, ٷلشٸ سىندى شاعىن حالىقتاردىڭ بارلىعىنىڭ دا تٸلٸندە «چەچەن» سٶزٸ: 1) اقىل, وي; 2) دانىشپان; 3) اقىلدى, ٸسكەر; 4) جىلدام; 5) ەڭبەكقور (سراۆنيتەلنىي سلوۆار تۋنگۋسو-مانچجۋرسكيح يازىكوۆ. – لەنينگراد, 1975.ٸٸ ت. 471 س. 422س.) دەگەن ماعىنالاردا كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن قولدانىلىپ كەلەدٸ ەكەن.
وسى ورايدا «شەشەن» سٶزٸنە قاتىستى بەلگٸلٸ عالىم بازىلحان بۇقاتۇلىنىڭ پٸكٸرلەرٸ نازار اۋدارارلىق. عالىم بۇل سٶزدٸڭ تٷپ-تٶركٸنٸن كٶنە تٷرٸك جازبا تٸلٸندە كەزدەسەتٸن Seč- // Sač- تٷبٸر مورفەمادان شىققان دەپ سانايدى. كٶنە مەتٸندە «تاڭداۋ, سايلاۋ, ساناۋ» دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرگەن بۇل تٷبٸردەن كٶپتەگەن وسى تۇلعالى تۋىندى سٶزدەردٸڭ پايدا بولعانىن ەسكەرتەدٸ. سونداي-اق, عالىم بۇل ەسكٸ سٶز قولدانىسىنىڭ سارقىنشاقتارى قازٸرگٸ قازاق تٸلٸنٸڭ «ساي-, سايلاۋ, سان-, ساناۋ, ساناق, ساڭلاق, ساڭقىلداۋ, شەش-, شەشۋ-, شەشٸم, شاش-, شاشۋ-, » دەگەن سٶزدەرٸندەگٸ جالپى سەمانتيكالىق كەڭٸستٸگٸمەن ورتاق كەلەدٸ دەپ ەسەپتەيدٸ. بٷگٸنگٸ كٷن بيٸگٸنەن الۋان تٷرلٸ ٶزگەرٸستەرگە ۇشىراپ, ورىنسىز سەكٸلدٸ كٶرٸنەتٸن بۇل نۇسقالاردىڭ تٸلدٸڭ ٸشكٸ ٶزگەرۋ ٷدەرٸسٸن, دامۋ زاڭدىلىعىن مەڭگەرگەن جان ٷشٸن قيسىندى مەسەلە ەكەنٸن ەسكەرتەدٸ عالىم.
«قازاق تٸلٸندەگٸ «شەشەن» سٶزٸنٸڭ پروتوتٷرٸكتٸك تۇلعاسى *set- // sat- > . وسىنداي تۇلعالى تٷبٸر مورفەمالار قازاق, موڭعول تٸلدەرٸندە كەزدەسەدٸ, ولاردىڭ set- // sat- ورتاق تٷبٸر سٶزدەرٸ «سەتٸلۋ, تەسٸلۋ, جىرىلۋ, تييۋ, جىرتىلۋ» دەگەن جالپى سەمانتيكالىق ٶرٸستٸ بٸلدٸرەدٸ» - دەيدٸ عالىم (بازىلحان ب. قازاق جەنە موڭعول تٸلدەرٸنٸڭ سالىستىرمالى-تاريحي گرامماتيكاسى (مورفولوگييا).- الماتى, 2000.- 349-347). ال «شەشەن» سٶزٸنٸڭ تٸكەلەي ماعىناسى – «تاڭداپ, ٸرٸكتەپ سٶيلەۋشٸ دٸلمار» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ ەكەن.
كٶنە موڭعول تٸلٸندە seč - // čeč - > تٷبٸرلٸ سٶزدەر 1. اقىل, وي, ۇعىنىقتى, پىسىق, 2. اسقان مەرگەن, 3. شەشەن بيلەر, شەشەن ادام دەگەن ماعىنالاردى بٸلدٸرەدٸ ەكەن.
Seč - > تٷبٸرٸنەن موڭعول تٸلدەرٸندە sečen // čečen>> سەتسەن, تسەتسەن – شەشەن, sečelekü> سەتسلەح – شەشەن سٶيلەۋ, شەشەندٸك ايتۋ, sečerküü> تسەتسەرحٷٷ – اسا شەشەن تٸلمار, تىم شەشەن, čečerheg> تسەتسەرحەگ – شەشەندەۋ, sečele> سەتسلەح – سٶز جارىستىرۋ, شەشەندٸك ٶنەر كٶرسەتۋ, čeče – مەرگەندٸك, وق جەبەنٸڭ دەلمە دەل تييۋٸ, ناقتى تيگٸزەتٸن دەگەن ماعىنا بٸلدٸرەدٸ (Sečenčoγtu Mongγol üges-ün ijaγur-un toli . Öbür mongγul-un arad-un keblel-ün qoriy-a. Köke qota, 1988.1537-1538).
قازٸرگٸ موڭعول تٸلٸندە «تسەتسەن تسەلمەن» – ٶتە شەشەن, «تسەتسەن مەرگەن» –شەشەن, دٸلمار, سٶزگە شەشەن, «تسەتسەن ٷگ» – شەشەندٸك سٶز, «تسەتسەن ۋحاانتاي حٷن» – «شەشەن, اقىلدى ادام» دەگەن تۇراقتى سٶز تٸركەستەرٸ قولدانىلادى ەكەن. قولدانىستاعى موڭعول تٸلٸ ەدەۋٸر ٶزگەرٸسكە ۇشىراعانىمەن, كٶنە نۇسقالاردا كەزدەسەتٸن «تسەتسەن» فورماسى لەكسيكا-فونەتيكالىق ەرەكشەلٸكتەرٸن ساقتاپ قالعان. سونىمەن قوسا, «تسەتسەن ٷگ تسەەجيند, تسەتسەگ ناۆچ ۋۋلاند» - «شەشەندٸك سٶز باسىندا, گٷل بەيشەشەك تاۋىندا» دەگەن ماقال-مەتەلدەر بار. (تسەۆەل يا. مونگول حەلنيي توۆچ تايلبار تول. ۋلاانبااتار, 1966.- 912. 808-809; بازىلحان ب. مونگول-كازاح تول (موڭعولشا-قازاقشا سٶزدٸك).ٶلگيي, 1984. -886 ح.700-701 ) سونداي-اق, كٶپ قولدانىلاتىن «تسەتسەن» اتاۋى سول جەرلەردٸ مەكەندەيتٸن حالىقتاردىڭ تٸلدٸك, ەتنوگرافييالىق تانىمدارىمەن بايلانىستى بولىپ كەلەتٸن توپونيميكالىق, ونوماستيكالىق دەرەكتەردە ساقتالىپ قالعان. موڭعولييانىڭ سولتٷستٸك-شىعىسىنداعى تۇتاس بٸر ايماقتىڭ اتاۋى تسەتسەن بولسا, قازٸرگٸ حالحاداعى تٶرت ەكٸمشٸلٸك وبلىستاردىڭ بٸرٸ دە وسىلايشا اتالادى.
«تٷرٸك, موڭعول رۋ-تايپالارىندا XII-XIII عاسىرلاردا Sečen > سەتسەن «شەشەن» , sečet > سەتسەد –شەشەندەر دەگەن رەسمي اتاق بولعاندىعى بايقالادى. مىسالى, «موڭعولدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸندە» تايشۋىت تايپاسىنىڭ Tumbinai-Sečen > تۇمبىناي شەشەن, قوڭىرات تايپاسىنىڭ Dاi-Sečen > داي (ۇلىق) شەشەن, ماڭعىتتىڭ Quyildar-Sečen> قۇيىلدار شەشەن دەگەن ادامدارى اتالادى» (موڭعولدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸ (كٶنە موڭعول تٸلٸندەگٸ تٷپنۇسقالىق ترانسكريپتسيياسى, عىلىمي ماعىنالىق اۋدارماسى مەن تٷسٸندەرمەلەرٸن, كٶرسەتكٸشتەرٸن جاساعان نەپٸل بازىلحان) سەرييا «قازاقستان تاريحى تۋرالى موڭعول دەرەكتەمەلەرٸ» -I توم. -الماتى:دايك-پرەسس, 2006.-71, 77, 95), – دەپ بۇل اتاۋعا قاتىستى تاعى بٸر ماڭىزدى تۇجىرىمدى عالىم ن.بازىلحان اتاپ ٶتەدٸ. كٶنە تٷرٸكتەردەگٸ يابعۋ, شاد, تەگٸن, ەلتەبەر جەنە تۇتۇق دەپ كەلەتٸن اتاۋلار سەكٸلدٸ «شەشەننٸڭ» دە ادامنىڭ لاۋازىمىن بٸلدٸرەتٸن رەسمي اتاۋ بولعاندىعىن ايتادى.
مىسالداردان بايقاعانىمىزداي, «شەشەن» سٶزٸ كەيبٸر دىبىستىق ەرەكشەلٸكتەرٸمەن التاي توبىنا جاتاتىن تٷركٸ-موڭعول تٸلدەرٸنە, تٸپتٸ فين-ۋگور, تۇڭعىس-مانجۇر, جاپون تٸلدەرٸنە دە كٶنە دەۋٸرلەردەن-اق ورتاق بولعان. بۇل ٷردٸس التاي تٸلدەرٸنٸڭ تارامدالۋى نەتيجەسٸندە دالالىق ٶركەنيەتتە ساقتالىپ قانا قويماي, قوعام دامۋىنا سەيكەس جاڭا مازمۇنعا يە بولىپ وتىرعان.
ەندٸگٸ بٸر ەرەكشە نازار اۋدارىلۋعا تيٸستٸ مەسەلە بار, بۇل «شەشەن» اتاۋىنىڭ كٶپتەگەن التاي توبىنداعى تٸلدەردە دٸلمارلىقپەن قوسا «مەرگەن» ۇعىمىنا قاتىستى ماعىنادا ساقتالىپ قالۋى. بۇل سٶزدٸڭ العاشىندا كەسٸبٸ اڭشىلىقپەن بايلانىستى التاي توبىنا كٸرەتٸن تايپالاردا قولدانىسقا ەنٸپ, سول قاۋىمنىڭ دٷنيەتانىمى, نانىم-سەنٸمٸ نەتيجەسٸندە پايدا بولعانى اڭعارىلادى. «موڭعول, بۋريات-موڭعول, قالماق تٸلدەرٸندە قەقەن, سەسە(ن), ڭەڭە سٶزٸنٸڭ «دانىشپان, اقىلگٶي, دانا, تاپقىر» دەگەن ماعىنالارمەن قاتار «مەرگەن», دەل تيگٸزەتٸن, دەل باساتىن دەگەن دە ماعىناسى بار. چەچەن, ساسان سٶزٸنٸڭ بۇل ماعىنالارى التاي, ياكۋت, تۋۆا تٸلدەرٸندە دە كەزدەسەدٸ...» (قازاق تٸلٸنٸڭ قىسقاشا ەتيمولوگييالىق سٶزدٸگٸ. – الماتى, 1966. 222 ب.). تٸرشٸلٸك كٶزٸ مال باعۋ نەمەسە ەگٸن ەگۋ سىندى كٶز الدىنداعى شارۋاشىلىقتى جٷرگٸزۋمەن ەمەس, كٷندەلٸكتٸ ٸشٸپ-جەمٸن تابيعاتتان ايىراتىن, جولىنىڭ بولۋ-بولماۋى بۇلىڭعىر, كەزدەيسوقتىققا تولى, سەتتٸلٸككە بايلانىستى بولىپ كەلەتٸن اڭشىلىق كەسٸبٸمەن اينالىساتىن قاۋىمدا تىلسىم كٷشتەرگە سەنۋ, سودان سۇراۋ, سونىڭ قالاۋىنا سەيكەس ەرەكەتتەر جاساۋ ٶزەكتٸ بولدى. دەل وسىنداي تابيعاتپەن بەتپە-بەت كەلگەن, ازىق-تٷلٸكتٸڭ ارتىق قورى جوق, ەرتەڭگٸ كٷنگە امان جەتۋدٸڭ ٶزٸ ەكٸتالاي جاعدايدا تىلسىم كٷشتەردەن كٶمەك سۇراۋ, سولاردىڭ راحىمىنا يە بولۋ اسا ماڭىزدى ەدٸ دە, وسىعان وراي سان قيلى جٶن-جورالعىلاردىڭ جاسالعاندىعى ايتىلادى. ال وسى جورالعىنى جٷرگٸزەتٸن كەسٸبي ماماننىڭ عايىپتان حابار الاتىن, سٶزبەن كەلٸستٸرٸپ ەكٸ دٷنيە يەلەرٸنٸڭ دە كٶڭٸلٸنەن شىعاتىنداي دٸلمارلىعى بولۋى قاجەت سانالدى.
اتاپ ٶتكەنٸمٸزدەي, ادامداردىڭ نانىم-سەنٸمٸ مەن تانىم-تٷسٸنٸگٸ نەتيجەسٸندە وسىنداي جٶن-جوسىقتىڭ بولعاندىعى جەنە ونداي جورالعىنى سٶزگە جەتٸك, تٸلگە شەبەر ايتۋلى سٶز زەرگەرٸنٸڭ جٷزەگە اسىرىپ وتىرعانى بەلگٸلٸ بولىپ وتىر. ال دەل وسى شارانىڭ ۇيتقىسى بولعان, عايىپتان حابار الۋعا قابٸلەتتٸ, جاراتىلىسى بٶلەك, تىلسىم يەلەرٸنە ايتقانىن ٸستەتە الاتىن, اۋىزەكٸ سٶيلەۋدٸڭ حاس شەبەرٸ ەرەكشە جاندى – شەشەن دەپ اتاعان دەگەن ويعا جەتەلەيدٸ.
وسىلايشا «شەشەن» سٶزٸ ٶزارا قويان-قولتىق ارالاسىپ جاتقان نەگٸزگٸ كەسٸپتەرٸ, كٷنكٶرٸس كٶزٸ اڭشىلىقپەن بايلانىستى سٸبٸر-التايلىق تٷرٸك-مونعول تايپالارىندا پايدا بولىپ, سول قاۋىمدا ٶزەكتٸلٸگٸن جوعالتپاعان دەگەن قورىتىندى جاساۋعا بولادى. كٶپشٸلٸككە ۇقسامايتىن ەرەكشە رۋحاني تۇلعانىڭ بۇل اتاۋى ەجەلدەن اڭشىلىق ورتادا قولدانىلىپ كەلگەن دە, كەسٸبٸ مال جەنە ەگٸن ەگۋمەن بايلانىستى ورتاازييالىق تٷركٸلٸك قاۋىمدا بۇل سٶز ايتىلماعان. تەك كەيٸن شىڭعىسحان جورىقتارى كەزٸندەگٸ ارالاسۋ, بٸتە قايناسۋ نەتيجەسٸندە قولدانىسقا ەنٸپ, ماعىناسى بٸرشاما تۇراقتاعان. سەبەبٸ, ٶز زامانىنداعى ەربٸر تٷرٸك سٶزٸنە, اتاق-دەرەجەلەردەن باستاپ كٸسٸ ەسٸمدەرٸنە دەيٸن مۇقييات سارالاپ, نازاردان تىس قالدىرماعان حٸ عاسىرداعى م.قاشعاريدٸڭ «ديۋاني لۇعاتىندا» «شەشەن» سٶزٸ كەزدەسپەيدٸ. اۋىزەكٸ سٶيلەۋ ٷدەرٸسٸنە, دٸلمارلىققا قاتىستى ونداعان سٶزدەر قولدانىلادى, ەيتسەدە دەل «شەشەن» «تسەتسەن», «سوسون» ٷلگٸسٸندەگٸ سٶزدەر ەش جەرٸندە اتالمايدى. «ٶتكٸر تٸلدٸ», «دٸلمار» دەگەن ماعىناعا قاتىستى تٷرٸكتەر «سيليك ەر» (ماحمۋد ال-كاشكاري. ديۆان لۋگات ات-تۋرك. پەر. ز-ا.اۋەزوۆوي – الماتى: دايك-پرەسس, 2005. 1288 س.369س.) دەگەن اتاۋدى قولداناتىنىن ايتادى. «اقىن, مۋزىكانت» دەگەن تٷسٸنٸكپەن «ييراعۋ» (768 بەت) ٷلگٸسٸندەگٸ «جىراۋ» سٶزٸ, ال «اقىلدى, وقىمىستى» دەگەن ماعىناعا قاتىستى «بيليك» (402 س.) سٶزٸنٸڭ قولدانىلعانى ايتىلادى. دەمەك, «تٷركٸمەن, قىپشاق, وعىز تٷرٸكتەرٸن ارالاپ, دەرەكتەر جينادىم» دەپ م.قاشعاريدٸڭ ٶزٸ اتاپ ٶتكەندەي, ول قاۋىمداردا «شەشەن» سٶزٸ حٸ عاسىردا قولدانىستا بولماعان, بۇل اتاۋ تەك بٸر جارىم عاسىردان كەيٸن, تٷركٸ-موڭعولدىق شىڭعىسحان جاساقتارىمەن بٸرگە قولدانىسقا ەنگەن. ش.ۋەليحانوۆتا دا وسى ارناعا ساياتىن ويلار اشىق ايتىلادى. ول بىلاي دەيدٸ: «قازاقتار قولداناتىن «شەشەن» سٶزٸنٸڭ تٷپ-تٶركٸنٸ – دانا, اقىلدى دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ. بۇل كٶنە موڭعول سٶزٸ, ەرتە زاماندا دا دەپ قازٸرگٸ قازاقتار قولدانىپ جٷرگەن ماعىنادا, از عانا دىبىستىق ٶزگەرٸستە ايتىلعان. سولتٷستٸك موڭعولدار – حالقاستار سوتسەن, سەتسەن دەپ تە ايتادى» (ش.ۋەليحانوۆ. تاڭدامالى. - الماتى: «جازۋشى». 1985 ج. 119 بەت). دەمەك, بٸرنەشە تٸلدٸ ەركٸن مەڭگەرگەن, تٸلدٸڭ ٶزگەرۋ زاڭدىلىقتارىنان جەنە كٶنە تاريحي جەدٸگەرلەردٸ جيناستىرۋدان حابارى بار ش.ۋەليحانوۆ بۇل سٶزدٸڭ شىعۋ تٶركٸنٸن, ماعىنالىق استارىن تاپ باسىپ وتىر. سونداي-اق, عالىم «كٶنە موڭعول سٶزٸ» دەگەن ماڭىزدى پٸكٸردٸ ەدەيٸ ەسكەرتەدٸ.
التاي توبىنا جاتاتىن تٸلدەردە كەزدەسەتٸن العاشقى نۇسقالارداعى «تسەتسەن», «سەچەن», «تسەتسەندە» فورمالارى ۋاقىت ٶتە كەلە تٷرلٸ دىبىستىق, ماعىنالىق ٶزگەرٸستەرگە ۇشىراعانىمەن, تٷبٸر مورفەماداعى سەمانتيكالىق بايلانىس بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە ساقتالىپ كەلگەن. مۇنداي بايلانىستىڭ ساقتالۋىن قويان-قولتىق ارالاسىپ جاتقان حالىقتاردىڭ ورتاق ويلاۋ جٷيەسٸمەن, تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸنٸڭ, دٷنيەتانىمىنىڭ ۇقساستىعىمەن تٷسٸندٸرۋگە بولادى. مونعول جەنە تٷركٸ تٸلدەرٸندەگٸ «شەشەن» سٶزٸنٸڭ ورتاقتىعى جەنە ولاردىڭ ٶزگە دە تۋىندى سٶزدەردٸ جاساۋعا قاتىسى جايىندا كٶرنەكتٸ عالىم ە.ىسمايىلوۆ اسا قىزىقتى دا قۇندى پٸكٸر ايتادى: «بۋريات-مونعول تٸلٸندە جىرشى مەن شەشەننٸڭ تٶركٸنٸ بٸر, حۇرچي مەن حۇرچين – التىن سكريپكا ويناۋ نەمەسە گۋلشين – قادٸرلٸ ەيەل, سوسون – شەشەن – اقىلدى ەيەل, گٷل ماعىناسىندا ايتىلىپ, اقىن-جىرشىنى قادٸر تۇتىپ, ٶلەڭ-جىرىن دا قاسيەتپەن جىرلايتىن بولسا كەرەك. الپامىستاعى گٷلبارشىن ەسٸمٸ وسى موتيۆتەرگە تامىرلاس شىعار. جىرشى, شەشەن دەگەن سٶزدەردٸڭ قازاقتىڭ ٶز تٷسٸنٸگٸندە قالىپتاسۋىندا بۋريات-مونعول تٸلدەرٸمەن تەكتەستٸگٸ جوق ەمەس», (ىسمايىلوۆ ە. جامبىل جەنە حالىق اقىندارى. – الماتى: «سانات». 1996 ج. 35 ب.) – دەپ جازادى عالىم. ٶتە ماعىنالى تۇجىرىم. بۇل جەردە دە جوعارىدا اتالاتىن – -چين, -شين, -شەن, -سون, -تسەن ت.ب. دىبىستىق ٶزگەرٸستەرگە قاراماستان, تٷبٸر مورفەمالاردان باستاۋ الاتىن تٷپكٸ سەمانتيكالىق بايلانىستىڭ بار ەكەندٸگٸن عالىم جوبالاپ وتىر.
1966 جىلى جارىق كٶرگەن «قازاق تٸلٸنٸڭ قىسقاشا ەتيمولوگييالىق سٶزدٸگٸندە» شەشەن سٶزٸنٸڭ موڭعول تەكتەس حالىقتارمەن قاتار تٷركٸ حالىقتارىنداعى فونەتيكالىق, لەكسيكالىق ەرەكشەلٸكتەرٸ بٸرشاما تيياناقتى باياندالادى. جوعارىدا اتالعان تٷبٸر مورفەمانىڭ فونەتيكالىق, ماعىنالىق ٶزگەرٸستەرٸن دە دەل كٶرسەتەدٸ: «شەچان, سەسەن سٶزٸ قىرعىز, قاراقالپاق, ٶزبەك, باشقۇرت تٸلدەرٸندە دە قازاق تٸلٸندەگٸدەي ماعىنادا قولدانىلادى. ٶزبەك تٸلٸندە چەچان سٶزٸنٸڭ «نەگە بولسا دا ۇستا, شەبەر», تۋۆا تٸلٸندە (چەچەن) «ەدەمٸ, كٶركەم» دەگەن قوسىمشا ماعىنالارى بار. موڭعول, بۋريات-موڭعول, قالماق تٸلدەرٸندە قەقەن, سەسە(ن), ڭەڭە سٶزٸنٸڭ «دانىشپان, اقىلگٶي, دانا, تاپقىر» دەگەن ماعىنالارمەن قاتار «مەرگەن», دەل تيگٸزەتٸن, دەل باساتىن دەگەن دە ماعىناسى بار. چەچەن, ساسان سٶزٸنٸڭ بۇل ماعىنالارى التاي, ياكۋت, تۋۆا تٸلدەرٸندە دە كەزدەسەدٸ... شەشەن سٶزٸ – شەش (چەچ, سەس, تسەس, تسەتس) تٷبٸرٸ مەن –ەن قوسىمشاسىنان تۇراتىن تٷرٸك, موڭعول تٸلدەرٸنە ورتاق سٶز بولۋى مٷمكٸن» (قازاق تٸلٸنٸڭ قىسقاشا ەتيمولوگييالىق سٶزدٸگٸ. – الماتى, 1966. 222 ب.). كٶپتەگەن تٸلدەردە ماعىنالىق ەرٸ دىبىستىق ەرەكشەلٸكتەرٸن ٶزگەرٸسسٸز ساقتاپ قالعان بۇل سٶزگە قاتىستى عالىمدار ورىندى نازار اۋدارىپ, ٶتە ماڭىزدى عىلىمي تۇجىرىمدار جاساعان.
سونىمەن, «شەشەن» سٶزٸ كٶنە دەۋٸرلەردەگٸ قولدانىسىندا ابىز, جىراۋ, سال, سەرٸ, سىنشى, مەرگەن دەگەن سەكٸلدٸ كٸسٸ ەسٸمٸنە قوسارلانىپ, ونىڭ دانالىعىن, اقىلدىلىعىن, قوعامداعى ستاتۋسىن ايقىندايتىن, كٶپشٸلٸكتەن ەرەكشەلەندٸرەتٸن ارنايى اتاۋ رەتٸندە كٶرٸنەدٸ. كەلە-كەلە ورال-التاي توبىنا جاتاتىن فين-ۋگور, تۇڭعىس-مانجۇر, موڭعول-تٷركٸ حالىقتارىنىڭ تٸلدەرٸندە ٸشٸنارا ماعىنالىق جەنە دىبىستىق ٶزگەرٸستەرگە ۇشىراپ, كٶپتەگەن تۋىندى سٶزدەردٸڭ پايدا بولۋىنا ىقپال ەتەدٸ. موڭعول, بۋريات, قالماق تٸلدەرٸندەگٸ «تسەتسەن», «قەقەن», «سەسە(ن)», «ڭەڭە» فورمالارىنىڭ «دانىشپان, اقىلگٶي, دانا, تاپقىر», «مەرگەن», «جەبەنٸ دٶپ تيگٸزەتٸن», «دەل باساتىن», «تاڭداپ, ٸرٸكتەپ سٶيلەۋشٸ دٸلمار», تۋۆا تٸلٸندە «چەچەن» - «ەدەمٸ, كٶركەم», ٶزبەك تٸلٸندە «چەچان» سٶزٸ «سٶيلەۋگە شەبەرلٸكپەن» قاتار «نەگە بولسا دا ۇستا, شەبەر» دەگەن ماعىنالاردى بەرۋٸ – بۇل سٶزدٸڭ مەنٸن ايقىنداي تٷسەدٸ. بۇل بٸر عانا قاسيەتتٸ, ايتالىق, سٶزگە دٸلمارلىقتى, مەرگەندٸكتٸ نەمەسە ەدەمٸلٸكتٸ بٸلدٸرەتٸن سٶز ەمەس. بۇل, وسىنداي انىقتاۋىش سٶزدەردٸڭ بارلىعىنىڭ ماعىنالارىن بٸرٸكتٸرەتٸن, ورتاق سيپاتتارىن بٸلدٸرەتٸن سٶز. مٸنە, وسى ماعىنالاردىڭ بارلىعىنىڭ دا اينالىپ كەلگەندە تٷيٸسەتٸن تۇسى: «شەشەن» – ەدەتتەگٸدەن ەرەكشە, كٶپكە ۇقسامايتىن, ٶزگەلەردەن بٶلەك ايرىقشا قاسيەتتەرگە يە تۇلعا. بۇل جوعارىدا اتالاتىن قاسيەتتەردٸڭ بارلىعىن جيناقتايتىن بەلگٸلٸك اتاۋ بولعاندىعىن كٶرسەتەدٸ. ول ەرەكشەلٸك نەمەسە قاسيەت ەرتٷرلٸ سيپاتتاردا كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. بٸرەۋ مەرگەندٸگٸمەن, بٸرەۋ ۇستالىعىمەن نە سۇلۋلىعىمەن, ەندٸگٸ بٸرەۋ دانالىعىمەن ەرەكشەلەنگەن دە, ولاردىڭ وسىنداي ارتىقشىلىعىن, ەلدەن ەرەك قاسيەتٸن ورتاق «شەشەن» دەگەن جالپى اتاۋمەن اتاعان. سول سەبەپتٸ دە بٸر تٸلدە بۇل سٶزدٸڭ «مەرگەن», تاعى بٸرٸندە «كٷشتٸ», «كٶركەم» دەگەن ماعىنالارى ساقتالىپ قالعان. ياعني, ورتاق ماعىناسى «جاراتىلىسى بٶلەك, جالپى جۇرتشىلىقتان ەرەكشە تۇلعا» دەگەنگە سايادى. بۇل اتاۋ حالىقتاردىڭ ميفتٸك, تەڭٸرلٸك دٷنيەتانىمدارىمەن دە بايلانىستى. دٷنيەگە كەلۋٸ عاجايىپ تۋۋ موتيۆتەرٸمەن استاسىپ جاتاتىن ەيگٸلٸ شىڭعىسحان – تەمۋچيننٸڭ ارعى اتالارىنا «شەشەن» سٶزٸ قوسارلانىپ ايتىلادى. «بٸزگە بەلگٸلٸ شىعىس جازبالارىندا شىڭعىسحاننىڭ ارعى بابالارى سانان سەتسەندە تسيبيبيگاي سەتسەن دەپ اتالعان» - دەپ جازادى ش.ۋەليحانوۆ (ش.ۋەليحانوۆ. تاڭدامالى. - الماتى: «جازۋشى». 1985 ج. 119 بەت). ويلاناتىن مەسەلە. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, التايلىقتاردا باقسىلاردىڭ جوعارعى كيەسٸ, عالامدى جاراتۋشى ٶلگەننٸڭ (ۋلگەن) تاپسىرماسىمەن جان-جانۋارلارعا تٸرشٸلٸك مەرزٸمٸن ٷلەستٸرٸپ ديارا چەچەننٸڭ جٷرۋٸ ويىمىزدى ايقىنداي تٷسەدٸ.
التاي توبىنان اجىراپ تٷركٸ تايپالارىنىڭ جەكە-جەكە قاۋىم بولىپ قالىپتاسۋى بارىسىندا بارلىق تٷركٸ حالىقتارىنىڭ تٸلدەرٸندە جەكەلەگەن دىبىستىق ٶزگەرٸستەرٸمەن بۇل سٶز ساقتالىپ قالدى. چەچەن, سەسەن, ساسان, سوسون, شەشەن, چەچان ت.ب. ٷلگٸلەردە دىبىستالىپ, التاي, ياكۋت, شور, قىرعىز, ٶزبەك, ۇيعىر, تاتار تٸلدەرٸندە نەگٸزگٸ ماعىناسىنا قوسا, ادامنىڭ ايرىقشا قاسيەتتەرٸن بٸلدٸرەتٸن سٶز رەتٸندە قولدانىلىپ كەلەدٸ. قازٸرگٸ باشقۇرت تٸلٸندە بٸزدەگٸ ايتىس اقىنى سەكٸلدٸ اياق استىنان تاۋىپ ايتاتىن سۋىرىپسالما حالىق اقىنىن «سەسەن» دەيدٸ. قىرعىزدارداعى «چەچەن» سٶزٸ بٸزدەگٸ شەشەن سٶزٸمەن ماعىنالاس, «سۋلۋۋنۋن كٶركٷ كٶزٷندٶ, چەچەندين كٶركٷ سٶزٷندٶ» - «سۇلۋدىڭ كٶركٸ كٶزٸندە, شەشەننٸڭ كٶركٸ سٶزٸندە». تاتار تٸلٸندە «چەچەن» دەپ تەك ايتىلۋىنداعى ازداعان ٶزگەشەلٸگٸ بولماسا, ماعىناسى بٸردەي. ۇيعىر تٸلٸندە نەگٸزگٸ ماعىناسىنا قوسا «تەنٸ كٸرشٸكسٸز تازا» دەگەن قوسالقى مەنٸ بار. ال قازٸرگٸ ٶزبەك تٸلٸندە «چەچان» سٶزٸ «شەبەر سٶيلەيتٸن ادام» دەگەن ماعىنامەن قاتار «گٷل ٶسٸرۋشٸ» جەنە «اسقان مەرگەن» دەگەن قوسىمشا كٶنە ماعىنالارىن ساقتاپ قالعان.
وسى «گٷل ٶسٸرۋشٸ» دەگەن ماعىنانىڭ ار جاعىندا دا «شەش», «شەشەك» دەيتٸن كٶنە تٷبٸر جاتىر. «ديۋاني لۇعاتتا» «جاجاك» - گٷل (368 بەت) تٷرٸندە كەزدەسەدٸ. «شەشەك اتتى», «بەيشەشەك» ٷلگٸسٸندەگٸ تٸركەستەردە ساقتالىپ قالعان وسى سٶز سۇلۋلىقپەن, كٶز تارتار ەرەكشە ەدەمٸلٸكپەن بايلانىستى. موڭعول تٸلٸندە «تسەتسەگ» دەپ ايتىلادى. ە.ىسمايىلوۆ «سوسون – شەشەن – اقىلدى ەيەل, گٷل ماعىناسىندا» (ىسمايىلوۆ ە. جامبىل جەنە حالىق اقىندارى. – الماتى: «سانات». 1996 ج. 35 ب.) دەگەندە وسىنى مەڭزەپ وتىر. ەدەمٸ سٶيلەۋ, سۇلۋ سٶز ايتۋ شەشەندٸك سانالۋى وسىلايشا سٶزبەن ايرىقشا كٶركەم بەينە جاساۋمەن استارلاس.
ال قازاق حاندىعى قۇرىلعان كەزەڭگە مەڭزەيتٸن ەز جەنٸبەكتٸڭ ٷزەڭگٸلەسٸ جيرەنشە شەشەننەن باستاپ حٸح عاسىرداعى دوسبول شەشەنگە دەيٸنگٸ قازاق ەلٸنٸڭ تاريحى دا شەشەندەردٸڭ قوعامدىق قىزمەتٸمەن تىعىز بايلانىستى بولىپ كەلدٸ. سولاردىڭ ٸشٸندە سىرىم شەشەن, ساققۇلاق شەشەن, جانقۇتتى شەشەن, نوعايباي شەشەن دەپ ولاردى اقىن, جىراۋ, بي, سال-سەرٸلەردەن ەرەكشەلەندٸرٸپ, سولارمەن قاتار دەربەس بٸر قوعامدىق ينستيتۋت رەتٸندە «شەشەن» دەپ اتايدى. دەمەك, جىراۋ – جىراۋ, سال – سال, سەرٸ – سەرٸ, ال, شەشەن – شەشەن.
ٶزگە تٷركٸ تٸلدەرٸندەگٸ ماعىنالارىنان ەرەكشەلٸگٸ, قازاق تٸلٸندە «شەشەن» سٶزٸ «قيىننان قيىستىرىپ سٶيلەيتٸن شەبەر» دەگەن بٸر عانا ماعىناعا تۇراقتادى. قازاقتىڭ ەپوستىق جىرلارىندا دا «شەشەن» سٶزٸ بٸزدٸڭ قازٸرگٸ قولدانىپ جٷرگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ. «قوبلاندى باتىر» جىرىندا بۇل سٶز مىناداي ٷلگٸدە كەزدەسەدٸ:
«سوندا قوبلاندى سٶيلەيدٸ:
«قىزىل تٸلٸم شەشەن-دٸ,
قاتاردان باسىم كٶسەم-دٸ» (قوبلاندى باتىر. – الماتى: Arna-b, 2010. – 552 بەت. 47 بەت). ەندٸ قازاق تٸلٸندە «شەشەن» سٶزٸنٸڭ نەلٸكتەن وسى بٸر عانا ماعىناعا تۇراقتاۋىنىڭ سەبەبٸنە ٷڭٸلٸپ كٶرەلٸك.
كٶشپەلٸ تٸرلٸك كەشٸپ, مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان قازاق قوعامىندا ٶمٸر سٷرۋ ەرەجەلەرٸنٸڭ بارلىعى دا سول كٶشپەلٸ جاعدايعا بەيٸمدەلدٸ. جاز – جايلاۋ, كٷز – كٷزەۋ, قىستاۋ مەن كٶكتەمەدە توقتاۋسىز مال قامىمەن كٶشٸپ جٷرگەن قاۋىمعا بيۋروكراتتىق جٷيە قولايسىز ەرٸ جات بولاتىن. سەبەبٸ, ايتىلعان سٶز بەن شىعارىلعان شەشٸم تاپ سول سەتتە بارشاعا تٷسٸنٸكتٸ, قيسىندى ەرٸ ەدٸل بولۋى قاجەت ەدٸ. كٷندەلٸكتٸ ۇرپاق تەربيەسٸ مەن جٶن-جورالعىلاردان باستاپ, كٸسٸنٸڭ قۇنى سەكٸلدٸ ۇلى داۋلارعا دەيٸنگٸ كەلەلٸ مەسەلەلەر اۋىزشا شەشٸمٸن تاۋىپ جاتتى. رۋلار اراسىندا بٸتپەس داۋعا, قييان-كەسكٸ ۇرىس پەن بارىمتاعا ۇلاسقالى تۇرعان «ەردٸڭ قۇنىن – ەكٸ اۋىز سٶزبەن شەشۋ», ايتتىرىلعان جەسٸرٸنەن ايرىلىپ نەمەسە جەر داۋىنان ٸشتەرٸنە قان قاتقان ىمىراسىز ەكٸ تاراپتى سٶزبەن يٸپ ەكەلٸپ, ٶز كەسٸمٸنە مويىنسۇندىرۋ – ٸلۋدە بٸر تۋاتىن سۇڭعىلا دانىشپاننىڭ عانا قولىنان كەلەتٸن اسا قاسيەتتٸ ٶنەر ەدٸ. وسىنداي «ٶنەر الدى – قىزىل تٸل» بولعان, «ايتىلعان سٶز – اتىلعان وق» رەتٸندە قابىلداناتىن قاۋىمدا قيىننان قيىستىرىپ سٶيلەي بٸلۋ, ەلدٸڭ سٶزٸن ۇستاۋ – ەڭ جوعارعى قاسيەت, ەڭ قادٸرلٸ كەسٸپ سانالدى.
كٶنە seč - // čeč - > شەش- تٷبٸرٸنەن كٶپتەگەن تۋىندى سٶزدەردٸڭ پايدا بولعانىن ايتتىق. بەيشەشەك, شەشەك اتتى سەكٸلدٸ كٶگەرۋدٸ, گٷل اتۋدى, سۇلۋلىقتى بٸلدٸرەتٸن سٶزدەر سونىڭ بٸر پاراسى. سونداي تۋىندى سٶزدەردٸڭ ەندٸگٸ بٸر تارماعى – شەشۋ ەتٸستٸگٸ. قالاي بولعاندا دا, قازاق تٸلٸندەگٸ «شەشەن» سٶزٸ ماعىنالىق جەنە دىبىستالۋ جاعىنان وسى تٷركٸ تٸلدەرٸندەگٸ «شەشۋ» ەتٸستٸگٸنەن الشاق جاتقان جوق. تٷپ-تٶركٸنٸ تٷيٸندٸ ٸستٸ, كەلەلٸ مەسەلەنٸ سٶزبەن شەشۋگە مەڭزەيتٸن بۇل تەرمين وسى «شەشۋ» ەتٸستٸگٸمەن دە بايلانىستى بولۋى مٷمكٸن. قازاق تٸلٸندەگٸ «شەشەن» فورماسىنىڭ ٶزگە تٸلدەردەگٸ ماعىنالارى سەكٸلدٸ ەرتاراپتانباي, بٸر عانا ماعىناعا تۇراقتاپ قالۋىنا ونىڭ التاي توبىنداعى تٸلدەرگە ورتاق العاشقى «ەلدەن ەرەك تۇلعا» دەگەن كٶنە ماعىناسىمەن بٸرگە كەيٸنگٸ دەۋٸرلەردەگٸ «ٸستٸڭ اق-قاراسىن اجىراتۋ, شەشۋ» فۋنكتسيياسى دا ەسەر ەتكەن سىڭايلى. شەشەن سٶزٸنٸڭ كٶنە ماعىناسى «ەلدەن ەرەك» تۇلعاعا قاتىستى جالپى اتاۋ دەسەك, تٸلدٸڭ كۋلتٸ قالىپتاسقان قاۋىمدا ايرىقشا بولۋ – ول وسى ەڭ باستى, كٶپشٸلٸك مويىندايتىن ٶنەردٸ – سٶيلەۋدٸ مەڭگەرۋ بولاتىن. سونىڭ سالدارىنان قازاق قوعامىندا شەشەن – قوعامدىق ينستيتۋت دەڭگەيٸنە كٶتەرٸلدٸ.
ش.ۋەليحانوۆتىڭ: «قازاقتار قولداناتىن «شەشەن» سٶزٸنٸڭ تٷپ-تٶركٸنٸ – دانا, اقىلدى دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ» دەگەن پٸكٸرٸ دە وسى ويمەن ۇشتاسادى. العاشقى نۇسقانىڭ ەجەلگٸ تسەتسەن, چەچەن, سەسەن فورمالارىنان باستاۋ العانىنا داۋ جوق. سونىمەن قاتار, قازاقتارداعى «شەشۋ» ەتٸستٸگٸنە -ەن جۇرناعى جالعانۋ ارقىلى «شەشەن» تۋىندى زات ەسٸمٸ پايدا بولىپ, دارالانا تٷستٸ مە دەپ ويلايمىز. زات ەسٸم تۋدىرۋشى -ان, -ەن فورمالارى باسقا دا سٶزدەردە كەزدەسەدٸ. ۇلان, وتان, ٶرەن, قورەن ت.ب. مۇنان ارى «شەشۋ» سٶزٸنەن «ٸستٸڭ شەشٸمٸ, شەشۋٸ» نۇسقالارى شىعادى. ال تسەتسەن, سەسەن ٷلگٸسٸندەگٸ اتاۋ سٶز تٷرٸندە عانا ساقتالىپ قالسا, قازٸرگە دەيٸن قولدانىستاعى «شەشٸم», «شەشۋٸ» سىندى تۋىندى سٶزدەرمەن بايلانىسى بولماس ەدٸ.
سونىمەن, شەشەن – كەلەلٸ تٷيٸندٸ ٸس پەن داۋلى مەسەلەنٸ كٶركەم تٸلمەن, تاپقىرلىقپەن شەشەتٸن, كەز-كەلگەن باسقوسۋدا كٶپتٸڭ كٶكەيٸندەگٸنٸ تاپ باسىپ تاۋىپ, سٶزبەن تىڭداۋشىلاردى ۇيىتا بٸلەتٸن ويى ۇشقىر, دانا, اقىلدى سٶز زەرگەرٸ. ەلەۋمەتتٸك قۇبىلىس رەتٸندە شەشەندٸك ٶنەردٸڭ پايدا بولۋىنا قوعام ٶمٸرٸندەگٸ ٶزەكتٸ دەگەن مەسەلەلەردٸ ۇجىم بولىپ تالقىلاۋ, ولاردى بٸرلەسە شەشۋ قاجەتتٸلٸگٸ ەسەر ەتتٸ دەسەك, سول مەسەلەنٸ شەشۋدەن «شەشەن» فورماسى شىعىپ وتىر. العاشقى شىعۋ تٶركٸنٸ كٶنە نۇسقادان باستاۋ السا, كەيٸنگٸ قوعامداعى, قازاقى ورتاداعى ماعىناسىنا تۇراقتاۋىنا «مەسەلەنٸ شەشۋ» فۋنكتسيياسىنىڭ ەسەرٸ بولعان سىڭايلى.
ەڭ سوڭعى 15 تومدىق «قازاق ەدەبي تٸلٸنٸڭ سٶزدٸگٸندە» «شەشەن. 1.سٶزگە اعىپ تۇرعان, قىزىل تٸلدٸ, تٸلگە جٷيرٸك ادام; 2. (لات. وrator) شارشى توپ الدىندا تاپقىرلىق تانىتىپ, نانىمدى, شەبەر سٶيلەۋشٸ ادام; 3. بي, دٸلمار» (قازاق ەدەبي تٸلٸنٸڭ سٶزدٸگٸ. ون بەس تومدىق. XV توم. 828 ب. 356 ب.) دەگەن تٷسٸنٸك بەرٸلەدٸ. بۇل تٷسٸنٸكتەمەلەر مەن تۇجىرىمداردىڭ بارلىعى دا شەشەن سٶزٸنٸڭ تٷرلٸ تاريحي كەزەڭدەردەگٸ سان الۋان ماعىنالارىنىڭ كٶمەسكٸلەنٸپ, تەك بٷگٸنگٸ تاڭداعى قولدانىستاعى ماعىناسىنا وراي بەرٸلٸپ وتىرعان نۇسقالارى. قالىپتاسقان قۇقىقتىق, ساياسي-ەلەۋمەتتٸك, تۇرمىستىق جاعدايلارعا بايلانىستى شەشەندەردٸڭ قازاق قوعامىنداعى زاڭگەرلٸك, ەلشٸلٸك, ەكٸمشٸلٸك ت.ب. قىزمەتتەرٸنٸڭ بارلىعى دا تاريح قويناۋىندا قالىپ, شەشەن تەرمينٸ جوعارىدا تٷسٸنٸك بەرٸلگەن ماعىناعا تۇراقتاعان. بٸر عانا سٶزدٸڭ استارىندا وسىنشاما تىلسىم سىرلاردىڭ جاتقانى مەلٸم بولدى.
رەداكتسييادان:
اتالعان ماقالانىڭ اۆتورى, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, الماتى قالاسى تٸلدەردٸ دامىتۋ, مۇراعاتتار جەنە قۇجاتتاما باسقارماسى باسشىسى ماماي احەت مىرزا. "قالا مەن دالا" گازەتٸ قازاقتىڭ ەن-بي, شەشەندٸك ٶنەرٸن زەرتتەۋگە قوماقتى ٷلەس قوسقان ازاماتتى ەردٸڭ جاسى 50-گە تولۋىمەن قۇتتىقتايدى.
