1980 جىلداردىڭ اياعى, 1990 جىلداردىڭ باسىندا شىنجاڭدا قالامعا تالاسقان قالىڭ جاستار باسپاسٶزدە بەيگەگە قوسىلدى. توبى دا, توپانى دا مول ەدٸ. سولاردان ساناۋلى جٸگٸت, قىزدار قارا ٷزدٸ. قازٸردە ارامىزدا اعا-ەپەكە بولىپ جٷرگەن تۇرسىنحان زەكەن, عالىم قاليبەك, كەرٸم ەلەمەس, دەۋلەتبەك بايتۇرسىن, لەززات يگٸسٸن, الماس احمەتبەك, بەكقوجا جىلقىبەك, ەرمۇرات زەيٸپحان, ت.ب. جەنە بٸز سٶز ەتٸپ وتىرعان دٷكەن.
دٷكەن مەسٸمحانۇلى سول كەزدە ٶلەڭمەن عانا ەمەس, سىندارلى, سىرباز, ويلى ماقالالارىمەن كٶزگە تٷستٸ. ەسٸرەسە «الىستان سەرمەپ, جٷرەكتەن تەربەپ» جازعان ەدەبي سىندارى ماعان ەرەكشە ۇناپ ەدٸ. شىنايى سىننىڭ ٶزٸ جٷرەك تازالىعىنان, وي تەرەڭٸنەن تۋادى عوي. دٷكەن ٶز قالام-قارىمىن سولاي كٶرسەتكەن-دٸ. ازاماتتى كٶرۋگە قۇمارتتىم. اقىرى ارامىز اتاجۇرتتا جاقىنداي تٷستٸ.
دٷكەن تاعى دا ەدەبيەت بەتتەرٸندە اعالىعىن جوعالتقان جوق. زەرتتەۋلەر, ەدەبي ماقالالار, ٶلەڭدەر... قويشى, ەيتەۋٸر, ەدەبيەتتٸڭ ەر جانىرىنان تالانتىن تانىتتى. جەي كٶرٸنە سالعان جوق, قالام ٸزٸمەن حالقىنا ادال ەڭبەك ەتتٸ. دوكتورلىق قورعادى. ۇستازدىق ۇلاعاتپەن شەكٸرتتەر تەربيەلەدٸ. بيٸك مٸنبەرلەردەن كٶرٸندٸ. ەل الدىندا ەڭسەسٸن تٸك ۇستاپ, قازاعىم دەپ قابىرعاسى قايىسا جٷك كٶتەردٸ.
2013 جىلى اقمولا وبلىسى تسەلينوگراد اۋدانى قوياندى ورتا مەكتەبٸنە ديرەكتور بولدىم. بٸرٸنشٸ بولىپ قۋانا قۇتتىقتاعان تاعى دا وسى دٷكەڭ بولدى. مەكتەپ كٸتاپحاناسى 400-500 دانا كٸتاپپەن جۇتاپ تۇر ەكەن. الىس-جاقىن اعايىنعا حات جازىپ, اۋىل مەكتەبٸنە "مەيٸر» كٶرسەتۋٸن سۇرادىم. قانشاما قالامگەرلەر قول ۇشىن بەردٸ, كٸتاپتار سىيلادى. سول توپتىڭ بەل ورتاسىندا دٷكەن مەسٸمحانۇلى دا بولدى. ٶزٸنٸڭ كەلە الماعانىن قىنجىلا بايانداپ, ارنايى كٸسٸ جٸبەرٸپ, مەكتەپ كٸتاپحاناسىنا كٸتاپتار جٸبەردٸ. وسىنداي التىن اسىقتاي ازاماتتار مەن كٷمٸس قاسىقتاي قىزداردىڭ ارقاسىندا كٸتاپحانا قورى ەكٸ جىل ٸشٸندە 6 مىڭ كٸتاپپەن تولىقتى. د.مەسٸمحانۇلى ەر كەز قوڭىراۋ شالىپ, رۋحاني جاقتان تٸلەكتەستٸك بٸلدٸرٸپ وتىردى. جاقسىلىققا قۋاناتىنىن, ەل ەرتەڭٸنە, ۇرپاق بولاشاعىنا الاڭداپ كٷيٸنەتٸنٸن جاسىرمادى.
«اقىن بولۋ ەركٸڭدە, ازامات بولۋ بورىشىڭ» دەمەكشٸ, دٷكەن مەسٸمحانۇلىنىڭ ەدەبيەتتەگٸ, ەدەبيەتتانۋ عىلىمىنداعى, شىعىستانۋداعى ەڭبەكتەرٸن ايتپاعان كٷندە, وسىنداي ٸرٸ ازاماتتىق تۇلعاسىن, ادامي قاسيەتٸن كٶرٸپ, تانىپ جٷردٸك. باسپاسٶزدەگٸ سىرلى, سىيلى سۇحباتتارى عانا ەمەس, نە بٸر قۇزىرلى مەكەمەنٸڭ ەسٸگٸن تەۋٸپ اشقانداي بولىپ, ەل مٷددەسٸ جولىندا ازۋىن ايعا بٸلەپ توپقا تٷسۋٸ تالاي تەنتٸ ەتتٸ. اق ساقالدى اتا مەن اق سامايلى ەجەلەردٸڭ دە: «وسىنداي ازاماتتارىمىز امان بولسا ەكەن!» دەگەن العىس-باتاسىن دا ەت قۇلاعىمىزبەن ەستٸدٸك.
«دٷكەن سۇحبات بەرٸپ, ەلدٸ-جەردٸ قارالاپتى, قىتايشىل بولىپ كەتٸپتٸ. ونىڭ ٷستٸنەن سوتقا ارىز بەرە قويايىق. قول جينايىق!» دەگەنگە كەلسەك, ول ەل ٸشٸن الاتايداي بٷلدٸرگٸسٸ كەلگەن ازدىڭ سٶزٸ دەر ەدٸم. ەگەر د.مەسٸمحانۇلى سىرتقى ٸستەر, ٸشكٸ ٸستەر مينسترٸنٸڭ بٸرٸ بولسا; كٶشٸ-قون كوميتەتٸ سەكٸلدٸ قۇزىرلى مەكەمەنٸڭ قۇلاعىندا وتىرسا ونىڭ تىرناعىنىڭ استىنان كٸر ٸزدەۋدٸ العاباسار يدەيانى جاقتاۋشىلاردىڭ جانايقايى دەپ بٸلەر ەدٸك. ال, بٸر ەدەبيەتشٸ عالىمدى ساياسات ساحناسىنان سٷرٸنگەندەي كٷيدە ەلەستەتٸپ, وعان «جاقتىم كٷيە, جاپتىم جالا» دەپ شۋ كٶتەرسەك, ول ەرينە ۇساقشىلدىق. ٸشتەن ٸرٸتۋگە باستايتىن بەرەكەسٸزدٸك. ازاماتتىڭ التىن باسىن قورلاۋ!
«مىڭ ٶلٸپ, مىڭ تٸرٸلگەن» قازاق 1937-1938 جىلداردا دەل وسىلاي ٶز قولىمىزبەن وت كٶسەپ, وعلاندارىمىزدى وققا بايلاپ ەدٸك.
«قارىنى توقتىق, جۇمىسى جوقتىق ازدىرار ادام بالاسىن» دەپ اباي اتامىز ايتقانداي ەس جيىپ, ەتەك جاپتىقپا دەگەندە تاعى باياعى قارالاۋعا دايىن عادەتٸمٸزدٸ قايتالاپ, ەل الدىندا جٷرگەن ەرلەرٸمٸزدٸ تارپا باس سالۋعا قامدانساق, ەلدٸگٸمٸز قايدا?! كەشە ونداي زۇلماتتى ورىستان, نەمٸستەن, قىتايدان كٶرەتٸن ەدٸك. ەندٸ كٸمنەن كٶرەمٸز!?
مەن بٸلەتٸن دٷكەن مەسٸمحانۇلى قازاق حالقىنا كەرەكتٸ, ٶز ورنى بار سانالى تۇلعانىڭ بٸرٸ. ونى تاريح ساحناسىنان جۇلىپ تاستاۋ نەمەسە قارالاۋ ەشكٸمنٸڭ قولىنان كەلمەيدٸ. كەشە عانا ەلباسىمىز ايداي ەلەمنٸڭ الدىندا – دٷنيەجٷزٸ قازاقتارىنىڭ 5 قۇرىلتايىندا تٶڭٸرەكتٸڭ تٶرت بۇرىشىنان جينالعان اعايىننان تٶرت تانىمال تۇلعانى اتاعاندا, وسى دٷكەن مەسٸمحانۇلىنىڭ ەسٸمٸن دە ەرەكشە ٸلتيپاتپەن اتاعانىن ۇمىتا قويعانىمىز جوق. ۇمىتا قويعاندى قويىپ ماقتانىشىمىز بولعان ەرلەرٸمٸزبەن مارقايىپ قالعانبىز.
ولاي بولسا, اعايىن, ٶزگەگە جاقسىلىق جاساۋ قولىڭنان كەلمەسە, جاماندىق سايلاما, ور قازبا, وتقا يتەرمە! بٸرەۋگە نە ٸستەسەڭ الدىڭنان سول شىعادى. بٷگٸن نە ەكسەڭ ەرتەڭ ۇرپاعىڭ سونى جەيدٸ. اتا-باباڭنىڭ بەرەكەنٸڭ قايماعى بولعان اسىل دەستٷرٸ قايدا?!
ەلٸم دەگەن ەرلەرٸمٸز امان بولسىن, سولاردىڭ جولىنداعى تاستى تازارتىپ, ەرتەڭگٸ ەلدٸكتٸڭ جولىن داڭعىل قىلساق, ۇرپاعىمىز ۇلاعاتىمىزعا ماقتانادى. سٷرٸنسە دەمەگەن, العا ۇمتىلسا جەبەگەن, قايران قازاق بالاسى, دوسقا كٷلكٸ, دۇسپانعا تابا بولما! سىرتقى جاۋ انتالاعان زاماندا اعايىننىڭ بەرەكەسٸن جوعالتپا. كەرەگە باسى الا بولسا, ٷي ٸشٸ پەلە بولادى. بۇل مەنٸڭ ەمەس, سەنٸ مەن مەنٸڭ – اتالارىمىزدىڭ ايتقانى.
دٷكەن الابٶتەننٸڭ دٷكەنٸ ەمەس, قازاقتىڭ دٷكەنٸ! بٸز ونى قورعاۋىمىز كەرەك!
جەدي شەكەنۇلى,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ,
ەۋرازييا جازۋشىلار وداعىنىڭ مٷشەسٸ.
