2014 جىلى مەملەكەتتٸك حاتشى قىزمەتٸنەن اۋىسىپ, رەسەيگە ەلشٸ بولىپ كەتكەندە ساياسي ساراپشىلار مارات تەجيننٸڭ ساياسي ارەناداعى بەدەلٸ كٷرت ٶسٸپ كەتكەندٸكتەن, ونى شەتكە ىسىردى دەپ بولجاعان بولاتىن. بٸر توبى ول ەندٸ قايتٸپ جوعارى قىزمەتكە كەلمەۋٸ مٷمكٸن دەسە, ەندٸ بٸر توبى اراعا از ۋاقىت سالىپ قايتا ورالادى دەگەن پٸكٸرلەرٸن ورتاعا سالعان. بۇعان نەگٸزگٸ سەبەپ, ونىڭ مەملەكەتتٸك حاتشى بولىپ تۇرعان كەزدەگٸ اۋقىمدى جوبالارى مەن ساراپتامالىق باياندامالارىنىڭ ەل اراسىندا ايرىقشا تالقىلانۋى ەدٸ. ەسٸرەسە, «تاريح تولقىنىندا» اتتى جوباسى ەلدٸڭ نازارىنا ٸلٸگٸپ, گازەت-جۋرنال مەن تەلەارنالار تەجين باستاعان ٸستٸ ٸلٸپ ەكەتكەن-تٸن. تەلەارنالاردان ارنايى باعدارلامالار اشىلىپ, گازەتتەردەن وسى تاقىرىپتا ايدارلار جۇمىس ٸستەپ, قازاق تاريحىن تٷگەندەۋ جولىنا جۇمىلا كٸرٸسكەن مەزەتتە ونىڭ بۇل اۋقىمدى باستاماسى بەلگٸلٸ بٸر تۇلعالارعا ۇناماي قالدى دەپ تە تۇجىرىم جاساعان. كٶپ ٶتپەي بۇل باعدارلاما ٷزٸلٸپ, تەجيننٸڭ ٶزٸ رەسەيگە ەلشٸ بولىپ كەتتٸ.
مارات تەجين تۋرالى سٶز بولعاندا, ونىڭ ساياسي اناليتيك رەتٸندە ٶزٸن ٶتە ساق ەرٸ شيراق ۇستايتىنىن ايتاتىندار كٶپ. كەيبٸر لاۋازىم يەلەرٸ «قازاقستان – 2030» ستراتەگيياسىنىڭ نەگٸزگٸ تۇجىرىمىن ٶزگە ەمەس, دەل وسى مارات تەجين مەن مارقۇم التىنبەك سەرسەنباەۆ بٸرٸگٸپ جاساعان دەپ جاتادى. قازاقستاننىڭ بٷگٸنگٸ ساياسي باعىت-باعدارىنىڭ اۆتورلارىنىڭ بٸرٸ وسى تەجين دەپ قارايتىندار دا جەتەرلٸك.
مارات تەجين ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىندا ۇزاق جىلدىق تەجٸريبەسٸ بار ساياساتكەر. ول قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ حاتشىسى قىزمەتٸن بٸرنەشە مەرتە اتقارعا جالعىز ادام. سونداي-اق, پرەزيدەنت اپپاراتىنىڭ جەتەكشٸسٸنٸڭ ورىنباسارى, بٸرٸنشٸ ورىنباسارى بولىپ تا بٸرنەشە مەرتە قىزمەت ەتتٸ.
ونى بيلٸكتەگٸ ەڭ ينتەللكتۋال ساياساتكەر رەتٸندە باعالايتىن توپ, مارات مۇحانبەتقازىۇلى ەلٸ دە بولسا ٶز مٷمكٸندٸگٸن تولىق كٶرسەتە الماي جٷر دەپ قارايدى. بۇعان بٸزدەگٸ ساياسي ەليتانىڭ قاساڭدىعى مەن تەك بٸر ادامعا عانا «باس شۇلعۋ» پرينتسيپٸن ايرىقشا مەرتەبە كٶرەتٸن, الدا-جالدا ٶزگەشە ويلاي باستايتىندار شىقسا, قاتاڭ سىنعا ۇشىراۋى مٷمكٸن ەكەنٸن ەسكەرتۋدٸ ۇمىتپايتىن «پرەزيدەنتكە ادال ەرٸ سٶزدەرٸ ٶتٸمدٸ» ارنايى توپ بارلىعىمەن تٷسٸندٸرەدٸ.
تەجين وسى ۋاقىتقا دەيٸن پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ كەرٸنە ٸلٸكپەگەن, بٸراق كەي سەتتەرٸ «ىقپالدى توپتىڭ» ىعىستىرۋىنا شاراسىز كٶنگەن ساناۋلى تٸپتٸ جالعىز ساياساتكەر رەتٸندە دە اتالىپ قالادى. بۇعان 2001 جىلعى «ساياسي بۇلعاق» - "جاس تٷركٸلەردٸڭ" ەكپٸندٸ تالابى – «قازاقستاننىڭ دەموكراتييالىق تاڭداۋى» قوزعالىسى كەزٸندە ٶزٸمەن جاقسى سىيلاس توپپەن ەرمەگەندٸگٸن مىسال ەتەتٸندەر كەزٸگەدٸ. ەگەر سول كەزدە جاستارى 30 بەن 40-تىڭ اراسىنداعى قالتالى ەرٸ پەرمەندٸ توپقا ٸلەسكەن بولسا, وندا تەجيننٸڭ دە بٷگٸنگٸ بيلٸك ساپىندا جٷرۋٸ نەعايبىل ەدٸ. ايتپاقشى, دەل سول 2001 جىلى مارات تەجين ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸن بٸر جىلعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىت باسقاردى. كٶپ ٶتپەي پرەزيدەنت نازارباەۆ ونى ٶز قاسىنا – پرەزيدەنت اپپاراتىنا شاقىرىپ الدى. مۇنىڭ دا بٸزگە بەيمەلٸم سىرى بولۋى ەبدەن مٷمكٸن دەيدٸ ساراپشىلار.
ول تۋرالى ايتقاندا, 2006 جىلى قاستاندىقپەن مەرت بولعان مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ التىنبەك سەرسەنباەۆتىڭ ەسٸمٸ قوسا اتالادى. بٸلەتٸندەر, تەجين مەن سەرسەنباەۆتىڭ دوستىعى سوناۋ 1990 جىلداردىڭ باسىندا باستالعانىن, ەكەۋٸ بٸرٸن-بٸرٸ ساتپاعانىن, قاي كەزدە بولسا دا بٸر-بٸرٸن قورعاعانىن ايتادى. التىنبەك سەرسەنباەۆ تۋرالى دەرەكتٸ فيلمدە بيلٸك ٶكٸلدەرٸ ٸشٸنەن تەك وسى مارات تەجيننٸڭ عانا پٸكٸر بٸلدٸرۋگە قۇلىق تانىتىپ, دوسىنىڭ بٸلٸمٸ مەن بٸلٸكتٸلٸگٸن جوعارى باعالاپ, ويىن اشىق ايتقانى دا بۇل پٸكٸردٸڭ دۇرىستىعىن كٶرسەتسە كەرەك.
ول التىنبەك سەرسەنباەۆتى قانشا سىيلاعانىمەن, «اق جول» پارتيياسى تۋرالى ناقتى پٸكٸرٸن ايتقان ەمەس. 2004-05 جىلدارى وپپوزيتسييالىق پارتييا تٷرلٸ سىن-سىناققا تٷسٸپ, ەرتٷرلٸ ارانداتۋشىلىققا تاپ بولعان كەزدە دە م. تەجين بۇل ٸستەن بويىن اۋلاق ۇستادى. ول سول ۋاقىتتا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸ ەكٸمشٸلٸگٸ باسشىسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى قىزمەتٸن اتقارىپ جٷردٸ. بۇل قىزمەت ەلدەگٸ ٸشكٸ جەنە سىرتقى ساياساتتىڭ سحەماسىن تولىق بٸلۋگە ەرٸ ونى جاساۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن بەدەلدٸ لاۋازىم دەۋگە بولادى. دەمەك, تەجين ٶزٸن ساياسي ويىنداردىڭ اتقارۋشىسى ەمەس, ونىڭ سالدارى مەن بولاشاعىن بولجاۋشى اناليتيك بولىپ وتىرۋدى قۇپ كٶرەتٸن سەكٸلدٸ.
مۇحانبەتقازىۇلى ەلگە ورالۋى بيلٸك ساپىندا بٸراز اۋىس-تٷيٸس بولۋ مٷمكٸن ەكەنٸن اڭعارتادى دەيتٸندەر دە كٶپ. ەسٸرەسە, 2017 جىلى استانادا ەكسپو-نىڭ ٶتۋ بارىسىن قاداعالايتىن بٸلٸكتٸ ماماندار كەرەك. شەتەلمەن جۇمىس ٸستەۋ تەجٸريبەسٸ بار تەجين سەكٸلدٸ ساقا كادرلار بۇل شارانى ويداعىداي اتقارۋعا ىقپال ەتەرٸ سٶزسٸز. سونىمەن قاتار, پرەزيدەنتتٸڭ بيلٸكتٸ بٶلۋ تۋرالى ۇسىنىسى دا جايدان جاي ەمەس. بۇعان سالماقتى ەرٸ پاراساتتى شەشٸم اسا قاجەت. تەجيننٸڭ ساياسي تەحنولوگ ەكەنٸن ەسكە الساق, بۇل جۇمىستى وعان سەنٸپ تاپسىرۋعا بولادى.
بيلٸككە مارات تەجين نە ٷشٸن كەرەك بولدى? ونى بۇل قىزمەتكە قايتا ەكەلۋدٸڭ قانداي سىرى بار?
بۇل جٶنٸندە ەمٸرجان قوسانوۆ مىرزا تٶمەندەگٸدەي وي بٸلدٸردٸ.
[caption id="attachment_22826" align="alignright" width="233"]
ە. قوسانوۆ[/caption]
ەمٸرجان قوسانوۆ, ساياساتكەر
تەجيننٸڭ بۇل قايتا ورالۋى جاي ەمەس! استارىندا بٸراز نەرسە جاتىر.
بٸرٸنشٸدەن, ٸشكٸ ساياسات سەكٸلدٸ مەملەكەتتٸڭ ەڭ باستى سالاسى بىت-شىت بوپ كەتكەنٸ راس. ونى پرەزيدەنتتٸڭ ٶزٸ دە تٷسٸنگەن بولار. ەل ٸشٸندە بوپ جاتقان ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق وقيعالارعا قوعامدىق-ساياسي تۇرعىدان بازالىق تۇعىرناما جاساۋ, قابىلدانىپ جاتقان سان قيلى زاڭدار مەن شەشٸمدەردٸڭ سەبەپتەرٸنە ٷڭٸلۋ, ولاردىڭ وڭ نە تەرٸس سالدارىن بولجاۋ ٸسٸ تٸپتٸ سىن كٶتەرمەيتٸن دەڭگەيدە!
ەكٸنشٸدەن, ٸشكٸ ساياساتتىڭ ٶزٸنٸڭ تيٸستٸ ستراتەگيياسى جوق, ٶزگەرٸپ جاتقان گەوساياسي احۋالعا لايىقتى جاۋاپ بەرۋ, ەل ٸشٸندە بوپ جاتقان سونى وقيعالاردىڭ الدىن-الۋ دەگەن جۇمىستى بۇل بيلٸك ۇمىتقالى قاشان!
ٷشٸنشٸدەن, ٸشكٸ ساياسات, مەنٸڭ بايقاۋىمشا, كلانارالىق تارتىستىڭ قۇربانى, ال كەي جاعدايدا – قۇرالى بوپ كەتتٸ. ول – مٷلدەم بولماۋعا تيٸس جايت! مەملەكەتتٸڭ بولاشاعى ٷشٸن اسا قاۋٸپتٸ جايت! يدەولوگييا قولدى بوپ كەتسە, مەملەكەت قۇريدى! سىرتقى جەنە ٸشكٸ قاۋٸپتەر شاش ەتەكتەن!
تٶرتٸنشٸدەن, كەشە عانا ەلباسى «بيلٸك تارماقتارىنىڭ ٶكٸلەتتٸكتەرٸن قايتا بٶلۋ» تۋرالى يدەيا تاستاپ, جۇمىس توبىن قۇرىپ جاتىر. بۇل ٶزٸ ەلدٸڭ كونستيتۋتسييالىق نەگٸزدەرٸنە ٶزگەرٸس جاساۋدى قاجەت ەتەتٸن شارۋا. وسىنداي اسا ماڭىزدى جۇمىسقا بٸلٸمدٸ, تەجٸريبەلٸ, جٷيەلٸ تٷردە, جان-جاقتى ويلاي الاتىن تۇلعانىڭ كەلۋٸ دە زاڭدى. تەجين بولسا, ەسكٸ گۆاردييانىڭ, ورتا تولقىننىڭ جەنە جاس ۇرپاقتىڭ بەرٸن بٸلەدٸ. ول وسى سالادا بۇرىن دا بولدى, حاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ حاتشىسى بولدى, ۇقك-ن باسقاردى, ياعني ول توپتاردىڭ ٸشٸندەگٸ سىرت كٶزگە كٶرٸنە بەرمەيتٸن ٸشكٸ يٸرٸمدەردەن حاباردار. ونىڭ ٷستٸنە ونى ناقتى بٸر كلاننىڭ ٶكٸلٸ دەپ تە ايتۋعا بولماس: ول ٶزٸن ەلباسىنىڭ سەنٸمدٸ كٶمەكشٸسٸ رەتٸندە تانىتىپ كەلەدٸ.
مەنٸڭشە, ونىڭ اقوردا عيماراتىنىڭ تٶرٸنە تاعى بٸر وزۋىنىڭ بٸر سەبەپتەرٸ وسى. بۇل ەڭگٸمەنٸڭ بٸر قۇيتىرقىسى بولۋى دا مٷمكٸن. تەجين سەكٸلدٸ ساياسي سالماعى اۋىر تۇلعانىڭ پوتەنتسيالى ناعىز ەرٸ تيٸمدٸ رەفورمالار ٷشٸن قاجەت بولدى ما ەلدە ساياسي رەفورما سەكٸلدٸ ماڭىزدى مٸندەتتٸ فورمالدى تٷردە اتقارىپ, ەلدٸ, قوعامدىق ويدى ۋاقىتشا تىنىشتاندىرىپ, جارتىكەش قادامدار جاساۋ ٷشٸن عانا كەرەك بولدى ما – مٸنە, باستى سۇراق سول!
مارات تەجين – ەلەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. ول پرەزيدەنت جەنە مينيسترلەر كابينەتٸندە ٸشكٸ ساياسات بٶلٸمٸ مەڭگەرۋشٸسٸنٸڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى, مەڭگەرۋشٸسٸ, قر پرەزيدەنتٸ اپپاراتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى, اقپاراتتىق-تالداۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى (1992), قر پرەزيدەنتٸنٸڭ مەملەكەتتٸك كەڭەسشٸسٸ (1994-95), پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸ باسشىسىنىڭ ورىنباسارى جەنە پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸ تالداۋ جەنە ستراتەگييالىق زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى (1995-99), پرەزيدەنتتٸڭ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ كٶمەكشٸسٸ — قازاقستان رەسپۋبليكاسى قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ حاتشىسى (1999-2000), پرەزيدەنتتٸڭ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ كٶمەكشٸسٸ — قازاقستان رەسپۋبليكاسى قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ حاتشىسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى (2001), ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ پرەزيدەنتتٸڭ كٶمەكشٸسٸ — قازاقستان رەسپۋبليكاسى قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ حاتشىسى (2002), قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸ ەكٸمشٸلٸگٸ باسشىسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى (2002-06), مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ بولىپ تاعايىندالدى (2006-09). بۇدان كەيٸن پرەزيدەنتتٸڭ كٶمەكشٸسٸ ەرٸ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ حاتشىسى قىزمەتتەرٸن اتقاردى. 2013 جىلى بٸر جىلداي ۋاقىت مەملەكەت حاتشىسى بولدى. 2014 جىلى رەسەيدەگٸ قازاقستان ەلشٸسٸ بولىپ, قىزمەت اۋىستىرعان.
