ماڭعىستاۋدا اققۋلاردىڭ قىرىلۋى: نۇرلان نوعاەۆ ەكوبەلسەندٸلەرمەن كەزدەستٸ
18 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا 1018 قۇستىڭ ٶلەكسەسٸ تابىلدى. ونىڭ 41 — ٸ-قاراقييا اۋدانىنداعى تەڭٸز جاعالاۋىنان, قالعاندارى — قاراكٶل كٶلٸنەن.
بيولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ورنيتولوگ جەنە تەۋەلسٸز ساراپشى, سونداي-اق قازاقستان قۇستاردى قورعاۋ وداعىنىڭ جەنە مەنزبيرلٸك ورنيتولوگييالىق قوعامىنىڭ مٷشەسٸ ۆيكتورييا كوۆشاردىڭ پٸكٸرٸنشە, قۇس تۇماۋىن جۇقتىرۋدىڭ شەگٸ ٶتكەنٸنە قاراماستان, تابىلاتىن اققۋلاردىڭ ٶلەكسەلەرٸنٸڭ سانى ارتۋى مٷمكٸن.
«قۇس تۇماۋى-بٷكٸل ەلەمدە كەڭ تارالعان قۇبىلىس. كاسپييدە بۇل اۋرۋدىڭ جاعدايلارى ٷنەمٸ تٸركەلەدٸ. مىسالى, ەكٸ جىل بۇرىن, اققۋدىڭ قارا باس كٷلكٸ مەن چەگراۆا تۇقىمدارىنىڭ جاپپاي قىرىلعان جاعدايىن ەسكە تٷسٸرەيٸك. سول كەزدە اققۋلاردىڭ ٶلٸمٸنە مۇناي قالدىقتارىن تٶگۋ سەبەپ بولدى دەپ ەسەپتەلگەنمەن, ٷكٸمەتتٸك كوميسسييا ولاردىڭ قۇس تۇماۋىنان قىرىلعانىن انىقتادى. ۆيرۋس ەدەتتە قۇستاردىڭ بەلگٸلٸ بٸر تٷرلەرٸنە باعىتتالعان.
مەسەلەن, 2015 جىلى قۇس تۇماۋى بۇيرا بٸرقازاندا عانا تابىلدى, الايدا بٸر جەردە مەكەن ەتەتٸن, بٸر تٷر تارماعىنا جاتاتىن قىزعىلت بٸرقازانعا ەسەر ەتپەدٸ. دەمەك, قاراكٶل كٶلٸندە اققۋلاردىڭ ٶلٸمٸ ەرەكشە جاعداي ەمەس. بٸز مۇندا نەگٸزٸنەن قىسقا ناشار دايىندالعان جاس قۇستار ٶلگەنٸن كٶرٸپ وتىرمىز.
بۇل-تابيعي پروتسەسس. اققۋلاردى قۇتقارۋ, بۇل سالىستىرمالى تٷردە سٸزدٸڭ قار كٶشكٸنٸن قولمەن ۇستاپ, توقتاتقىڭىز كەلەتٸنٸ سيياقتى مٷمكٸن ەمەس دٷنيە. سول سەبەپتٸ, ٷيرەك پەن قاز سيياقتى ٷي قۇستارىنا, قۇس تۇماۋىن جۇقتىرۋدىڭ الدىن الۋ ماڭىزدى. مەن ۆيرۋس بەلسەندٸلٸگٸن ٶلٸ قۇستاردىڭ دەنەسٸندە, سالقىن اۋا رايىندا, ايازدا ۇزاق ۋاقىت بويى ساقتايتىنىن بايقايمىن, تٸپتٸ -27 س گرادۋستا دا ۆيرۋس بەلسەندٸ بولادى. الايدا, ماڭعىستاۋدىڭ اۋا-رايىن ەسكەرە وتىرىپ, ۆيرۋس بٸر ساعاتتان از ٶمٸر سٷرەدٸ», - دەيدٸ ورنيتولوگ - ساراپشى ۆيكتورييا كوۆشار.
قازٸر ماڭعىستاۋدا قىستايتىن اققۋلاردىڭ جالپى سانى 50 مىڭدى قۇرايدى.
«اققۋلاردىڭ جالپى سانىنىڭ ەڭ كٶپ دەگەندە 2%-ى ٶلدٸ. كٶلگە تٶگٸلەتٸن سارقىندى سۋلارعا كەلەتٸن بولساق, ولار اققۋلاردىڭ ٶلٸمٸنە ەسەر ەتپەيدٸ. ٶيتكەنٸ ول كٶلدٸڭ بيوحيمييالىق قۇرامىنا قاتتى ٶزگەرٸس ەكەلمەيدٸ. كٶلگە تٷسەتٸن ورگانيكالىق زاتتار زييان تيگٸزبەيدٸ, كەرٸسٸنشە كٶمەكتەسەدٸ; ەگەر ول زييان كەلتٸرسە, اققۋلار عانا ەمەس, باسقا دا قۇستار قىرىلاتىن ەدٸ. ەلٸمٸزدٸڭ كٶپتەگەن قالالارىندا سارقىندى سۋلاردى تازارتۋ نىساندارى بار. ولار الماتى ماڭىنداعى - سوربۇلاق, اتىراۋداعى «تۋحلايا بالكا» جەنە باتىس تۇندىرعىش. بۇل جەرلەردە كٶپتەگەن ورگانيكالىق زاتتار بار, بۇل قۇستاردىڭ الۋان تٷرلٸلٸگٸنە ىقپال ەتەدٸ. مىسالى, اتىراۋدا «تۋحلايا بالكا» ايماعىندا الاكٶز سٷڭگۋٸر ٷيرەك پەن اقباس ٷيرەك سيياقتى كٶپتەگەن قىزىل كٸتاپ ەنگەن قۇس تٷرلەرٸ ۇيا سالادى», - دەدٸ بيولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ورنيتولوگ جەنە تەۋەلسٸز ساراپشى.
بيولوگ جەنە باتىس قازاقستان «تابيعي ورتا» ٷەۇ ٶڭٸرلٸك قاۋىمداستىعى كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى ەدٸلبەك قوزىباقوۆ قاراكٶل كٶلٸنٸڭ بٸرەگەيلٸگٸن اتاپ ٶتتٸ.
«قاراكٶل كٶلٸنٸڭ اينالاسىندا اققۋلار سانىنىڭ ازايۋىنا بايلانىستى تٷرلٸ ميفتەر بار. مىسالى, قۇستاردى تاماقتاندىرۋ يدەياسىن تۋدىرعان اشتىق تۋرالى ميف. بٸراق بۇل - ناقتى قاۋٸپ بولىپ تابىلادى, ٶيتكەنٸ قۇرعاق تاعام قۇستاردىڭ اس قورىتۋ جٷيەسٸنە تەرٸس ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن. وسىلايشا, بٸزدٸڭ اقكٶڭٸل نيەتٸمٸز ٶزٸمٸزگە كەسٸرٸن تيگٸزۋٸ مٷمكٸن. تاعى بٸر كەڭ تارالعان ميف – كٶلگە سارقىندى سۋلاردى جٸبەرۋ, اققۋلاردىڭ ٶلٸمٸنٸڭ باستى سەبەبٸ دەپ تٷسٸنۋ. بيولوگ رەتٸندە مەن سارقىندى سۋلاردى تٶگۋگە قارسىلىق بٸلدٸرەمٸن, الايدا بٸز بۇل جاعدايدا قۇس تۇماۋىنا تاپ بولعانىمىزدى تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك. مۇنى زەرتحانالىق زەرتتەۋلەردٸڭ نەتيجەلەرٸ, سونداي - اق, اققۋلاردان باسقا قۇستاردىڭ زارداپ شەكپەيتٸندٸگٸ دەلەلدەيدٸ», - دەيدٸ ساراپشى ەدٸلبەك قوزىباقوۆ.
قر اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸ ۆەتەرينارييالىق باقىلاۋ جەنە قاداعالاۋ كوميتەتٸنٸڭ وبلىستىق اۋماقتىق ينسپەكتسيياسىنىڭ باسشىسى تەمٸربەك نۇرتازين وبلىستىڭ ۆەتەرينارييالىق قىزمەتتەرٸ كٷن سايىن جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتارداعى ٷي قۇستارى اراسىنداعى ەپيزووتييالىق جاعدايعا مونيتورينگ جٷرگٸزٸپ وتىرعانىن اتاپ ٶتتٸ. وبلىستا ٷي قۇستارىنىڭ اراسىندا قۇس تۇماۋى تٸركەلگەن جوق.
ايماق باسشىسى نۇرلان نوعاەۆ اققۋلاردىڭ جاپپاي قىرىلۋىنا الاڭداۋشىلىق بٸلدٸردٸ. سونداي-اق, مۇنداي جاعدايدا تەك ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸن تىڭداپ, ەموتسيونالدى رەاكتسييالاردان اۋلاق بولۋعا شاقىردى.
«ساراپشىلار ۆيكتورييا كوشۆار مەن فەدور كارپوۆقا قاراكٶل كٶلٸندە اققۋلاردىڭ ٶلٸمٸنٸڭ ناقتى سەبەبٸن ٸزدەۋگە بەلسەندٸ قاتىسقانى ٷشٸن العىس ايتامىن. بۇل مەسەلەنٸڭ اينالاسىنداعى جاعداي كٶپشٸلٸكتٸڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ وتىر. سونىمەن قاتار مەن مەسەلەنٸ شەشۋگە قاتىسقان ەكو-بەلسەندٸلەرگە العىسىمدى بٸلدٸرەمٸن. الداعى ايلاردا وسى بٸرەگەي سۋ ايدىنىنىڭ بيوالۋانتٷرلٸلٸگٸن زەرتتەۋ ٷشٸن عالىمدار توبى كەلەدٸ دەپ كٷتٸلۋدە. اقپارات جيناۋعا ساراپشىلاردىڭ, ونىڭ ٸشٸندە ورنيتولوگتاردىڭ قاتىسۋى ماڭىزدى», - دەپ اتاپ ٶتتٸ نۇرلان نوعاەۆ.
