– ەرمۇحان بەكماحانوۆ قازاق تاريحىندا ٷلكەن ٸز قالدىرعان تۇلعا. سٸزدٸڭ پايىمداۋىڭىزشا,بەكماحانوۆ تٶل تاريحىمىزدىڭ تٷگەندەلۋٸنە قانشالىقتى جٷيەلٸ ەڭبەك اتقاردى?
[caption id="attachment_11086" align="alignright" width="210"]
– جالپى, تاريحي شىندىق اسىرا ماقتاۋدى نەمەسە نەگٸزسٸز داتتاۋدى كٶتەرمەيدٸ. تاريحشىنىڭ مٸندەتٸ مٷمكٸن بولعانشا وبەكتيۆتٸ شىندىقتى انىقتاۋى كەرەك. سوندا عانا ونىڭ جۇمىسى باياندى بولماق. سونىڭ ٸشٸندە ەرمۇحان بەكماحانوۆ عالىم رەتٸندە, تۇلعا رەتٸندە تاريحىمىزدا ٶز ورنىن انىقتاعان. مەنٸڭشە, قوعام تاراپىنان بولسىن, عالىمدار تاراپىنان بولسىن ول كٸسٸنٸڭ قىزمەتٸنە شىنايى باعا بەرٸلگەن دەپ ايتۋعا بولادى. مەن بەكماحانوۆتىڭ ۇقك مۇراعاتتار قورىنداعى ەكٸ ٷلكەن تومنان تۇراتىن تەرگەۋ ماتەريالدارىمەن تانىستىم. بەكماحانوۆتىڭ عانا ەمەس, ونىمەن بٸرگە اباقتىعا جابىلىپ, سول كەزدەگٸ تٷرمە ازابىن كٶرگەن تاريحشى بەكەجان سٷلەيمەنوۆتٸڭ, ٷلكەن ەدەبيەتشٸ-عالىم ەسماعانبەت ىسمايىلوۆتىڭ دا ەكٸ تومدىق تەرگەۋ ماتەريالدارى بار. سونىمەن قاتار وسى كەزدە اباقتىعا جابىلعان جازۋشى تەمٸرعالي نۇرتازيننىڭ تەرگەۋ ماتەريالدارىمەن تانىستىم. 40-جىلداردىڭ اياعى, 50-جىلداردىڭ باسىندا بەكماحانوۆ نەگە قۋدالاۋعا ۇشىرادى?ونىڭ قانداي سەبەپتەرٸ بار? وسى سيياقتى سۇراقتارعا سول قۇجاتتارمەن تانىسا وتىرىپ جاۋاپ تابۋعا بولادى. سول كەزدەگٸ قۋدالاۋدىڭ حرونولوگييالىق تٸزبەگٸ تٶمەندەگٸدەي,1951 جىلى اباقتىعا ەڭ العاشقى جابىلعان ەسماعانبەت ىسمايىلوۆ, سودان كەيٸن بەكەجان سٷلەيمەنوۆ, ٷشٸنشٸ بولىپ ەرمۇحان بەكماحانوۆ جابىلدى.
– بەكماحانوۆ ەڭبەكتەرٸنٸڭ سىنعا الىنىپ, ٶزٸ قۋدالاۋعا ۇشىراۋىنا ٶزٸمٸزدٸڭ قازاقتىڭ كٶرە الماستىعى سەبەپ بولعان دەگەن ەڭگٸمە كٶپ ايتىلىپ جٷر. تٸپتەن وعان جالا جاپقان بٸرنەشە ادامداردىڭ اتى دا اتالادى. راسىندا, بەكماحانوۆ وسىنداي كٶرەالماۋشىلىق پەن ناداندىقتىڭ قۇربانى ما?
– وسىنداي پٸكٸرلەردٸ مەندە ەستٸپ قالام. قازاقتار بٸرٸن-بٸرٸ ۇستاپ بەرگەن, رەپرەسسيياعا دا سەبەپشٸ بولعان قازاقتاردىڭ ٶزارا الاۋىزدىعى دەگەن سەكٸلدٸ. مەن ۇقك-نٸڭ مۇراعاتتارىمەن بٸراز جۇمىس ٸستەگەن ادام رەتٸندە بۇل پٸكٸرلەرگە تٷبەگەيلٸ قارسىمىن.
ەگەر بٸز رەپرەسسيياعا بايلانىستى ٸرگەلٸ زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزبەسەك, قۋعىن-سٷرگٸنگە بايلانىستى زەرتتەۋ ەڭبەكتەر مەن مونوگرافييالار جارييالانباسا, قۇجاتتار كٶرسەتٸلمەسە, شىندىق ايتىلماسا, قوعامعا جەتپەسە, وندا بٸزگە رەسەيلٸك عالىمداردىڭ جاساعان تۇجىرىمدارىن قابىلداۋعا تۋرا كەلەدٸ. سولاردىڭ ايتقانىمەن كەلٸسۋٸمٸز كەرەك. ونداي قادام تاريح ٷشٸن دە, بولاشاق ٷشٸن دە ۇيات نەرسە. دەربەس تانىم سالاسى رەتٸندە تاريح عىلىمىن دا جاۋىپ تاستاۋىمىز كەرەك. ٶز مٸندەتٸن اتقارا الماعان تاريحتىڭ كەرەگٸ قانشا?
بۇل دۇرىس پٸكٸر ەمەس, نەگٸزسٸز پٸكٸر. ەرينە, ونداي كٶرسەتۋلەر بولعان, ونى جوققا شىعارۋعا بولمايدى. مٷمكٸن قىزعانىش, كٶرەالماۋشىلىق بولعان شىعار. بٸراق مۇنى جالپى قوعامدىق قۇبىلىس دەپ ايتۋعا بولمايدى. وعان نەگٸز جوق. ونداي كٶرسەتۋلەر باسقا حالىقتاردا دا بولعان. مەسەلەن, بٸزبەن كٶرشٸ, تاعدىرلاس ەلدەردە دە. وسىلاي ەكەن دەپ, ونى جالپى حالىققا تاڭۋعا بولمايدى. ەكٸنشٸدەن, وسى پٸكٸرلەرگە سەبەپشٸ بولىپ وتىرعان مەسەلە وسى كٷنگە دەيٸن رەپرەسسييا ماتەريالدارىنىڭ تولىق جارييالانباۋى. ەگەر بۇل ماتەريالدار تولىقتاي جارييالاناتىن بولسا, ەل ٸشٸندەگٸ سىبىستار, نەگٸزسٸز سٶزدەر, ٶتٸرٸك اڭىزدار تىيىلاتىن ەدٸ. سوندىقتان مۇنداي پٸكٸرلەردەن ارىلۋ ٷشٸن رەپرەسسييا ماتەريالدارىن مٷمكٸن بولعانشا تولىعىراق جارييالاعان دۇرىس. 1998 جىلى بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە قابىلدانعان «مەملەكەتتٸك قۇپييالار» تۋرالى زاڭدىق اكتٸ بار. وعان پرەزيدەنت قول قويىپ, بەكٸتكەن. سونىڭ 17-بابى جەنە ت.ب. باپتارىندا كٶرسەتٸلگەن شەشٸمگە سەيكەس: «رەپرەسسييا ماتەريالدارى 30 جىلدان كەيٸن جارييالانۋى تيٸس» دەلٸنگەن. ياعني, زەرتتەۋشٸلەرگە بەرٸلۋٸ تيٸس. ەرينە, 30 جىلدان كەيٸن دە جارييالانباۋعا تيٸس ماتەريالدار بار. ولار مەملەكەتكە, قوعامعا قارسى تٸمٸسكٸ شپيوندىق ەركەتتەر تۋرالى قۇجاتتار. ال رەپرەسسييا ماتەريالدارى, انىقتاپ ايتقاندا, ٶتكەن عاسىردىڭ 20, 30, 50 جىلدارىنداعى توتاليتارلىق جٷيە جاعدايىنداعى ماتەريالدار ەشقانداي قۇپييا ساقتاۋعا جاتپايتىن قۇجاتتار. كسرو كەزٸندە ۇقك-نٸڭ تاراپىنان ايتىلعان: «ەگەر رەپرەسسييا ماتەريالدارىن جارييالاساق, بٸر جاعىندا رەپرەسسييا قۇرباندارىنىڭ تۋعان-تۋىسقاندارى, ەكٸنشٸ جاعىندا سولاردى ۇستاپ بەرگەندەر بولىپ قوعام ەكٸگە بٶلٸنٸپ كەتەدٸ», – دەگەن سٶز بار. ول دا قيسىنعا كەلمەيتٸن ٶتٸرٸك ەڭگٸمە. بۇل كگب-نىڭ تاراتقان ٶسەگٸ. دەمەك, رەپرەسسييا ماتەريالدارىن جارييالاۋدان قوعام ەكٸگە بٶلٸنبەيدٸ. ول ماتەريالداردىڭ جارييالانباۋىنا سەبەپ ٸزدەسەك, بۇعان مٷددەلٸ – رەسەي. ولار كسرو كەزٸندەگٸ وگپۋ, نكۆد, مگب, كگب-لاردىڭ قىلمىسىن جاسىرعىسى كەلەدٸ. ولار يمپەرييالىق بيلٸكتٸڭ قازاق ەلٸنە كٶرسەتكەن قيياناتىن, زورلىعىن كٶلەگەيلەۋگە تىرىسادى. وسى ماقساتپەن رەپرەسسييا ماتەريالدارىن جارييالاۋعا قارسى. كەزٸندە ولار كسرو قۇرامىندا بولعان رەسپۋبليكالارعا ۇسىنىستار تاستاعان بولاتىن. ياعني, قۇپييا ماتەريالداردى جارييالاماس بۇرىن رەسەيمەن اقىلداسىپ, كەلٸسٸپ وتىرۋ تۋرالى. وعان بٸراز مەملەكەتتەر كەلٸسكەنٸمەن, قازاقستان ول ۇسىنىسقا قول قويعان جوق. بۇل ٶتە دۇرىس شەشٸم بولدى. ٶيتكەنٸ بٸز تەۋەلسٸز مەملەكەتپٸز. ٶز تاريحىمىزدى قورىتۋ ٶزٸمٸزدٸڭ عانا قولىمىزدا بولۋى كەرەك. سول سەبەپتٸ تاريحي شىندىق اشىلۋى كەرەك. ەگەر تاريحي شىندىق اشىلماسا, كسرو تاريحىن زەردەلەۋ مٷمكٸن ەمەس. بۇل ولارعا دا پايدا ەكەلمەيدٸ. ونى قۇپييا ساقتاعان سايىن تٷرلٸ جالعان اڭىزدار مەن ٶسەك-اياڭدار سالتانات قۇرادى دەگەن سٶز. تاريحي شىندىقتىڭ اشىلماۋى بٸز ٷشٸن دە زييان. ەگەر بٸز رەپرەسسيياعا بايلانىستى ٸرگەلٸ زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزبەسەك, قۋعىن-سٷرگٸنگە بايلانىستى زەرتتەۋ ەڭبەكتەر مەن مونوگرافييالار جارييالانباسا, قۇجاتتار كٶرسەتٸلمەسە, شىندىق ايتىلماسا, قوعامعا جەتپەسە, وندا بٸزگە رەسەيلٸك عالىمداردىڭ جاساعان تۇجىرىمدارىن قابىلداۋعا تۋرا كەلەدٸ. سولاردىڭ ايتقانىمەن كەلٸسۋٸمٸز كەرەك. ونداي قادام تاريح ٷشٸن دە, بولاشاق ٷشٸن دە ۇيات نەرسە. دەربەس تانىم سالاسى رەتٸندە تاريح عىلىمىن دا جاۋىپ تاستاۋىمىز كەرەك. ٶز مٸندەتٸن اتقارا الماعان تاريحتىڭ كەرەگٸ قانشا? بٸز ٶز حالقىمىزدى سىيلاۋىمىز قاجەت. حالىقتى تاريح تۇرعىسىنان سىيلاۋ دەگەنٸمٸز ولاردىڭ شىندىقتى بٸلۋٸ. سوندىقتان حالىققا تاريحي شىندىقتى بٸلۋگە كٶمەكتەسۋٸمٸز قاجەت. تاريحي شىندىقتى بٸلگەن حالىق – ول العىر, مىقتى حالىق. ول ٶزٸنە ٶزٸ سەنٸمدٸ حالىق. ال تاريحي شىندىقتى بٸلمەگەن حالىق جالتاق ەرٸ قورقاق بولادى. بٸز حالقىمىزدى بٸلٸمدٸ, ينتەللەكتۋالدى, اقىلدى, ٶز مٷددەسٸن قورعاي الاتىن حالىق تۇرعىسىنان كٶرگٸمٸز كەلسە, وعان تاريحي شىندىقتى بٸلۋگە جەنە مەڭگەرۋگە ەرٸ ٶز قاجەتٸنە جاراتۋعا قولداۋ كٶرسەتۋٸمٸز قاجەت. بۇل, ەرينە, مەملەكەتتٸڭ قولداۋىمەن جٷرگٸزٸلەتٸن ٸس. ال مەملەكەت تاريحشىلارعا وسى جٷكتٸ ارتسا, تاريحشى-عالىمدار بۇل مٸندەتتٸ ورىنداۋعا تيٸس.
– سٸز بٸر سٶزٸڭٸزدە 1920-1930 جىلدارداعى اشارشىلىق پەن رەپرەسسييا ٷشٸن «رەسەي بٸزدەن كەشٸرٸم سۇراۋى كەرەك» دەگەن بولاتىنسىز. بٸراق رەسەيدٸڭ كەشٸرٸم سۇراۋ ويىندا دا جوق. ونىڭ دەلەلٸ كيٸكتەردٸڭ قىرىلۋى, ەكولوگييالىق ٶتەماقىلاردىڭ تٶلەنبەۋٸ, ورىس شوۆينيستەرٸنٸڭ اۋزىمەن ايتىلعان قازاققا قارسى پٸكٸرلەردٸ جاۋاپسىز قالدىرۋى, ەۋرازييالىق وداقتاعى تەڭسٸزدٸك ت.ب. وسى جاعدايلاردىڭ ەسەرٸندە وتىرىپ بٸز رەسەيدەن قالاي كەشٸرٸم سۇراتامىز?
– قىزىل يمپەرييانىڭ قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان كەزەڭدە قازاق تاريحىنىڭ ايتىلماۋعا تيٸستٸ شىندىقتارىن اشىپ كٶرسەتٸپ, عىلىمي تٷردە دەلەلدەگەنٸ ٷشٸن بٷگٸنگٸ ۇرپاق بەكماحانوۆقا قارىزدار ەكەنٸ انىق. ەيتسە دە, بەكماحانوۆتىڭ تاريحشى رەتٸندەگٸ كەسٸبي دەڭگەيٸ قانشالىقتى جوعارى? جەنە وعان كەنەسارى قاسىمۇلى تاقىرىبىنا كەلۋٸنە كٸمدەر ەسەر ەتتٸ?
[caption id="attachment_11092" align="alignright" width="190"]
– بەكماحانوۆتىڭ كەنەسارى قاسىمۇلى كٶتەرٸلٸسٸ تاقىرىبىنا كەلۋٸنە ح.دوسمۇحامەدوۆ, م.تىنىشپاەۆ سەكٸلدٸ ت.ب. الاش زييالىلارى ەسەر ەتتٸ دەگەن پٸكٸر بار. مەن بۇل تۋرالى قۇجاتتارمەن تانىسپىن. ەرينە, ح.دوسمۇحامەدوۆ, م.تىنىشپاەۆ سەكٸلدٸ الاشتىق توپ ۆورونەجدە 1932-1937 جىلدار ارالىعىندا ايداۋدا جٷرگەنٸ تاريحي شىندىق. بەكماحانوۆتىڭ دا ۆورونەج پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتٸندە وقىعان جىلدارى دا سوعان تۇس كەلەدٸ. سول كەزدە بەكماحانوۆتىڭ الاشتىق زييالىلارمەن تانىسقانى, ولاردىڭ پٸكٸرٸن تىڭداعانى, ارالاسقانى راس. ول تۋرالى حاليما اپامىزدىڭ دا ەستەلٸك كٸتابى بار. سول سەبەپتٸ دە بەكماحانوۆقا ح.دوسمۇحامەدوۆ, م.تىنىشپاەۆ سەكٸلدٸ الاش زييالىلارىنىڭ ىقپالى بولدى دەگەنگە بەلگٸلٸ دەرەجەدە كەلٸسۋگە بولادى. ٶيتكەنٸ ولار ٷلكەن, ۇلى تۇلعالار عوي. ولارمەن ارالاسىپ جٷرٸپ, ىقپالىنا تٷسپەۋ مٷمكٸن ەمەس. ونىڭ ٷستٸنە ولار الاشتىق ۇستانىمداعى, ۇلت ازاتتىق ۇستانىمداعى تۇلعالار. بٸراق, تاريحي دەرەكتەرگە سٷيەنسەك, بەكماحانوۆتىڭ كەنەسارى قاسىمۇلى تاقىرىبىنا كەلۋٸنە تٸكەلەي ىقپال جاساعان ادام – مۇحتار ەۋەزوۆ. مەن مۇنى بەكماحانوۆتىڭ ەكٸ تومدىق ۇقك-دەگٸ ساقتاۋلى تەرگەۋ ماتەريالدارىمەن تانىسا وتىرىپ بايقادىم. وندا بەكماحانوۆتىڭ ٶزٸ دە اشىق ايتادى. بەكماحانوۆقا «بۇل تاقىرىپقا قايدان كەلدٸڭٸز? نەگە كەلدٸڭٸز?» دەگەن سۇراۋ قويىلعان. سوندا بەكماحانوۆ ەكٸ ادامنىڭ اتىن اتايدى. بٸرٸنشٸسٸ – مۇحتار ەۋەزوۆ, ەكٸنشٸسٸ – سەبيت مۇقانوۆ. ال ەندٸ ەۋەزوۆكە بايلانىستى ۇقك-دە قۇجاتتار بار. ەۋەزوۆ 1930-1932 جىلدارى الاش زييالىلارىمەن بٸرگە تٷرمەدە بولدى. اباقتىدان شىققاننان كەيٸن الاشتىق ۇستانىمى مەن يدەولوگييالىق قاتىناسىنا بايلانىستى ەلٸمقان ەرمەكوۆ ەكەۋٸ اشىق حات جازدى. ول اشىق حات سول كەزدەگٸ «ەڭبەكشٸ قازاق» پەن «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتتەرٸندە جارىق كٶردٸ. بٸراق ولاردىڭ ٶز قولدارىمەن جازعانى بٸر بٶلەك, گازەتتە جارييالانعاندارى بٸر بٶلەك. گازەت رەداكتسيياسى ولاردى جٶندەپ, كٷشەيتٸپ, ٶز ۇستانىمدارىنا ساي ىڭعايلى باعىتتا ٶزگەرتكەن.
حالىقتى تاريح تۇرعىسىنان سىيلاۋ دەگەنٸمٸز ولاردىڭ شىندىقتى بٸلۋٸ. سوندىقتان حالىققا تاريحي شىندىقتى بٸلۋگە كٶمەكتەسۋٸمٸز قاجەت. تاريحي شىندىقتى بٸلگەن حالىق – ول العىر, مىقتى حالىق. ول ٶزٸنە ٶزٸ سەنٸمدٸ حالىق. ال تاريحي شىندىقتى بٸلمەگەن حالىق جالتاق ەرٸ قورقاق بولادى. بٸز حالقىمىزدى بٸلٸمدٸ, ينتەللەكتۋالدى, اقىلدى, ٶز مٷددەسٸن قورعاي الاتىن حالىق تۇرعىسىنان كٶرگٸمٸز كەلسە, وعان تاريحي شىندىقتى بٸلۋگە جەنە مەڭگەرۋگە ەرٸ ٶز قاجەتٸنە جاراتۋعا قولداۋ كٶرسەتۋٸمٸز قاجەت.
ۇقك-نٸڭ ارحيۆٸندە ساقتاۋلى ماتەريالدارىندا سول كەزدەگٸ كسرو مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك مينيسترلٸگٸنٸڭ قازاقستانداعى ٶكٸلٸ تۇجىرىم جاسايدى. ونىڭ ايتۋىنشا: «ەۋەزوۆ قازٸر بۇرىنعىداي ەرەكەتتەرٸن قويعان. كەڭەستٸك بيلٸككە قارسى اشىق قيمىلعا بارمايدى. قازٸر باسقا ەدٸس-ايلاعا كٶشكەن. ول كەڭەستٸك يدەولوگيياعا قارسىلىعىن شەكٸرتتەرٸ ارقىلى كٶرسەتٸپ جٷر. مەسەلەن, اسپيرانتتارعا, ٸزدەنۋشٸلەرگە, جاس عالىمدارعا ديسسەرتاتسييا تاقىرىبىن بەرەدٸ. ديسسەرتاتسييا تاقىرىبىن الاشتىق ياعني ۇلتازاتتىق ۇستانىم تۇرعىسىنان بەرەدٸ», – دەلٸنگەن. بۇل قورىتىندىنىڭ دۇرىس ەكەندٸگٸن بەكماحانوۆ تا راستايدى. سول كەزدە سوتتالعانداردىڭ اراسىندا قايىم مۇحامەدحانوۆ تا بار. ول ەۋەزوۆتىڭ شەكٸرتٸ بولاتىن. ابايدىڭ اقىندىق ورتاسى تۋرالى كٸتاپ جازعان. وعان تاقىرىپ بەرگەن ەۋەزوۆ بولاتىن. 1943 جىلى جارىق كٶرگەن «يستورييا كازاحسكيي سسر» كٸتابىنىڭ جوسپارىن ورتالىق كوميتەتتە تالقىلاۋ بولدى. سول تالقىلاۋ بارىسىندا بۇل كٸتاپقا كەنەسارى قاسىمۇلى تۋرالى تاراۋدى قوسپايىق دەگەن پٸكٸر ايتىلادى. ول پٸكٸردٸ ايتقان, ەرينە, بٸزدٸڭ قازاقتار. سوندا ەۋەزوۆ ورنىنان ۇشىپ تۇرىپ: «ەگەر بۇل كٸتاپتا كەنەسارى قاسىمۇلى قوزعالىسى تۋرالى ايتىلماسا, وندا بۇل كٸتاپتىڭ كٸمگە قاجەتٸ بار?» دەپ ٶزٸنٸڭ ۇستانىمىن تاعى بٸر كٶرسەتەدٸ. سودان كەيٸن دە بەكماحانوۆ ەۋەزوۆپەن كەزدەسٸپ تۇرادى. سوندا ەۋەزوۆ: «سەن جاس جٸگٸتسٸڭ, عىلىمدا بولاشاعىڭ بار, سوندىقتان سەن وسى تاقىرىپپەن اينالىس. وسى تاقىرىپتى زەرتتە», – دەيدٸ.
بٸزدٸڭ ەدەبيەتتانۋدا قوزعالماي كەلە جاتقان بٸر تاقىرىپ بار. ەدەبيەتتانۋشىلاردا بۇل تاقىرىپقا تٶڭٸرەكتەپ كەلە الماي جٷر. ول 1920-1930 جىلدارداعى ەدەبيەتتەگٸ قارسىلىق اعىم. ياعني, سوۆەتتٸك يدەولوگيياعا قارسى اعىمداعى پروتەستٸك ەدەبيەت. مەن كەزٸندە بۇل پٸكٸردٸ م. جۇماباەۆقا ارنالعان كٸتابىمدا ايتقانمىن. دەسەدە, ٶكٸنٸشكە وراي, ەلٸ كٷنگە جالعاسى زەرتتەلمەي جٷر. بۇل اعىمنىڭ باسىندا م. جۇماباەۆ تۇر. م. جۇماباەۆتىڭ «القا-تابالدىرىق» باعدارلاماسى سونىڭ ايعاعى. 1925 جىلدارى قالىپتاسا باستاعان سوتسياليستٸك رەاليزم اعىمىنا قارسى باعىتتالعان, سوعان بالاما رەتٸندە جاسالعان باعدارلاما. سول باعدارلامانى قولداعان جازۋشىلار دا بولدى. سونىڭ باسىندا ەۋەزوۆ تۇردى. ٸ. جانسٷگٸروۆ, ج. ايماۋىتوۆ سەكٸلدٸ تۇلعالاردا م. جۇماباەۆتىڭ ۇستانىمىن قولدادى. سول ارنادا 1928 جىلى ەۋەزوۆ ٶزٸنٸڭ «حان كەنە» دراماسىن جازدى. 1933 جىلى سول كەزدەگٸ رەسپۋبليكالىق دراما تەاترىندا, ياعني قازٸرگٸ م. ەۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتٸك اكادەمييالىق دراما تەاترىندا قويىلدى. بٸراق بٸر رەت قويىلعاننان كەيٸن رەپەرتۋاردان الىنىپ تاستالدى. بۇعان سەبەپشٸ ٶلكەلٸك پارتييا كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى ل.ي. ميرزوياننىڭ اتىنا جازىلعان ع. مٷسٸرەپوۆتىڭ حاتى بولدى. حاتتا بۇل درامانىڭ ۇلتشىلدىق سيپاتتا جازىلعانى, جالعاستى قويۋعا بولمايتىندىعى تۋرالى ايتىلعان بولاتىن. سونىڭ نەگٸزٸندە تالقىلاۋ بولدى. ول تالقىلاۋدى جٷرگٸزگەن ٶلكەلٸك پارتييا كوميتەتٸنٸڭ ٷگٸت-ناسيحات بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ ٸليياس قابىلوۆ. تالقىلاۋعا س. سەيفۋللين, س.اسپانديياروۆ, پەسانىڭ قويۋشى رەجيسسەرٸ بەكوۆ ت.ب. قاتىستى. ەۋەزوۆتىڭ ٶزٸ دە بار. سوندا ەۋەزوۆ: «مەن بۇل تاقىرىپقا جەڭٸل-جەلپٸ كەلە سالعان جوقپىن. ٷلكەن دايارلىقپەن كەلدٸم. مەن اناۋ ورىنبور ارحيۆٸنەن باستاپ, كٶپتەگەن ارحيۆتەردە جۇمىس جاسادىم. سودان كەيٸن كەنەسارىنىڭ سوڭعى شايقاسى ٶتكەن قىرعىز اۋىلدارىن جاياۋ ارالادىم. اقساقالدارمەن سٶيلەسٸپ, ماتەريال جينادىم», – دەيدٸ. بۇدان نەنٸ كٶرەمٸز?
بٸزدٸڭ ەدەبيەتتانۋدا قوزعالماي كەلە جاتقان بٸر تاقىرىپ بار. ەدەبيەتتانۋشىلاردا بۇل تاقىرىپقا تٶڭٸرەكتەپ كەلە الماي جٷر. ول 1920-1930 جىلدارداعى ەدەبيەتتەگٸ قارسىلىق اعىم. ياعني, سوۆەتتٸك يدەولوگيياعا قارسى اعىمداعى پروتەستٸك ەدەبيەت. بۇل اعىمنىڭ باسىندا م. جۇماباەۆ تۇر. م. جۇماباەۆتىڭ «القا-تابالدىرىق» باعدارلاماسى سونىڭ ايعاعى. 1925 جىلدارى قالىپتاسا باستاعان سوتسياليستٸك رەاليزم اعىمىنا قارسى باعىتتالعان, سوعان بالاما رەتٸندە جاسالعان باعدارلاما.
ياعني, ەۋەزوۆتىڭ ٷلكەن پونورامدىق, اۋقىمدى, ەپيكالىق شىعارما جازعىسى كەلگەندٸگٸ بايقالادى. ازاتتىق تاقىرىبىنا, ازاتتىق يدەولوگيياسىنا ەۋەزوۆ ٷلكەن دايارلىق جاساپ جٷرگەن جازۋشى بولاتىن. ەگەردە 30 جىلدىق سوت جەنە سىرتىنان ورناتىلعان باقىلاۋ, قۋدالاۋ بولماسا, ەۋەزوۆ ازاتتىق تاقىرىبىنا ٷلكەن پونورامدىق شىعارما جازۋى ەبدەن مٷمكٸن ەدٸ. سونىڭ باستى كەيٸپكەرٸ كەنەسارى بولۋى دا عاجاپ ەمەس. كەيٸندەپ توتاليتارلىق جٷيەنٸڭ باعىت-باعدارىن, پيعىلىن تٷسٸنگەننەن كەيٸن, بۇل تاقىرىپتان ىعىسۋعا مەجبٷر بولدى. ەندٸ اباي تاقىرىبىنا باردى. اباي تاقىرىبىنا بارعان كٷننٸڭ ٶزٸندە ازاتتىق يدەولوگيياسىنان باس تارتقان جوق. «اباي» ەپوپەياسى باسىنان اياعىنا دەيٸن ازاتتىق ۇستانىمىندا جازىلعان شىعارما. «اباي» ەپوپەياسى ارقىلى قازاق حالقىنىڭ ازاتتىققا كٶتەرٸلگەنٸن, سوسىن جەڭٸلگەنٸن كٶرسەتتٸ. ابايدىڭ تراگەديياسى –قازاقتىڭ تراگەديياسى. ابايدىڭ جەڭٸلٸسٸ – قازاق ۇلتىنىڭ جەڭٸلٸسٸ. وسى ارقىلى ەۋەزوۆ ٶز ويىن ايتتى.
– سەبيت مۇقانوۆتىڭ دا بەكماحانوۆقا جاساعان ىقپالى تۋرالى ايتا كەتسەڭٸز?
– 30 جىلدارى جارىق كٶرگەن سەبيت مۇقانوۆتىڭ قازاق ەدەبيەت تاريحىنا ارنالعان زەرتتەۋ ەڭبەكتەرٸندە كەنەسارى قاسىمۇلى قىزمەتٸ تۋرالى جاعىمدى پٸكٸر ايتىلادى. سوندىقتان بەكماحانوۆ ٶزٸنە تٸكەلەي ىقپال ەتكەن ادام رەتٸندە سەبيت مۇقانوۆتى اتاپ كٶرسەتەدٸ.
– بيىل بەكماحانوۆتىڭ 100 جىلدىعى. وسى اتاۋلى كٷنگە وراي قانداي ٸس-شارالار ۇيىمداستىرىلۋدا? بەكماحانوۆ ەڭبەكتەرٸن حالىققا قانشالىقتى دەرٸپتەي الىپ جاتىرمىز?
– بەكماحانوۆتىڭ ەڭبەگٸ نەدەن كٶرٸنەدٸ? بەكماحانوۆ توتاليتارلىق جٷيە, اۋىر يدەولوگييالىق قىسىم جاعدايىندا ازاتتىق يدەياسىن ٶزٸنٸڭ شىعارماسىندا الىپ شىقتى. كەنەسارى قاسىمۇلى قوزعالىسى ارقىلى ازاتتىق يدەياسىنىڭ مەڭگٸ ەكەنٸن كٶرسەتۋگە تىرىستى. ونىڭ ەڭبەكتەرٸنٸڭ ماڭىزدىلىعى وسىندا. كەنەسارى قاسىمۇلى تاقىرىبى – مەڭگٸلٸك تاقىرىپ. سوندىقتان ول كٶركەم شىعارما بولا ما, عىلىمي شىعارما بولا ما, ەشقاشان ٶلمەيدٸ. بەكماحانوۆتى تاريحشىلار دا, قاراپايىم حالىق تا باعالايدى, قاتتى قۇرمەتتەيدٸ. جاقىندا بەكماحانوۆ تۋرالى «امانات» دەگەن كٶركەم فيلم شىقتى. مەن سوندا كەڭەسشٸ بولدىم. بۇل بەكماحانوۆ تاقىرىبىن يگەرۋدٸڭ بٸر كٶرٸنٸسٸ. وسىمەن بٸتتٸ دەپ ايتۋعا بولمايدى. ارى قاراي جالعاسىن تابادى دەپ سەنەمٸز. بەكماحانوۆ تاريحىن قورىتۋ پروتسەسٸ جٷرٸپ جاتىر. بۇل پروتسەستٸ, تاريحتاعى قۇبىلىستى عالىمدار, جازۋشىلار, ٶنەر ادامدارى جان-جاقتى زەردەلەپ, بٸرلەسٸپ يگەرۋ كەرەك. ارى قاراي دامىتۋىمىز كەرەك. بۇل ەش ۋاقىتتا ٶزەكتٸلٸگٸن جويمايتىن تاقىرىپ. بەكماحانوۆ تۋرالى تەاترلاردا سپەكتاكلدەر قويىلسا, مۇنان باسقا دا فيلمدەر تٷسٸرٸلسە, نۇر ٷستٸنە نۇر بولار ەدٸ. بۇل شارالارعا مەملەكەت قولداۋ كٶرسەتٸپ وتىر. بولاشاقتا بۇل تاقىرىپقا بايلانىستى ەلٸ تالاي تۋىندىلار مەن ەڭبەكتەر جارىق كٶرەدٸ دەگەن سەنٸمٸم مول.
– سۇحباتىڭىزعا راحمەت!
سۇحباتتاسقان نۇرسەرٸك تٸلەۋقابىل
